عيي
ع - ي - ي
جذر- الورود: ٢
- الآيات: ٢
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ٩
Kekemedir.المزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: عيى
ملاحظاتي
المعاجم(٩)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Kekemedir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٣٬٣٠٠باب اللَّفيف من العين
اللَّفيفُ: أنْ تلفَّ الحَرْف بالحَرْف أي تُدْغم لأنَّ العَيَّ أصْلُهُ العَوْيُ فاستتْقلوا إظهارَ الواو مع الياء المتحرِّكة.. فحوَّلُوها ياء وأدغمُوها فيها.
عوي:
عَوَتِ السِّباعُ تَعْوي عَوًى. وللكلْب عُواءٌ، وهو صوْتٌ يمُدُّهُ وليس بنَبْح. وعَوَيْتُ الحَبْلَ عيّاً: لوَيْتُهُ. وعَوَيْتُ رأس النّاقة: أي: عُجْتُها فانْعَوَى. والناقةُ تَعْوي بُرَتها في سيْرها: أيْ تلويها
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٧٣٥المدخل: عيىالعِيُّ: خِلاف البيان. وقد عَيَّ في منطقه وعَيِيَ أيضاً، فهو عَيِيٌّ وعَيٌّ أيضاً. وفي المثل: أعْيا من باقِلٍ. ويقال أيضاً: عَيَّ بأمره وعَيِيَ، إذا لم يهتدِ لوجهه. والإدغام أكثر. وتقول في الجمع: عَيوا مخفّفاً، ويقال أيضاً عَيُّوا بالتشديد. وقال:
عَيُّوا بأمرهـم كـمـا عَيَّتْ ببيضتها الحَمامَهْ
وعَييتُ بأمري، إذا لم تهتد لوجهه. وأعياني هو. قال:
فإنَّ الكُثْرَ أعياني قديماً ولم أُقْتِرْ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٬٠٩٠باب لفيف العين
عوى ، عا ، عى ، عيي ، وعى ، وعوع ، وع ، عو : مستعملات .
عوى : قال الليث : عوت الكلابُ والسباع تَعْوي عُوَاء وهو صوت تمدّه وليس بنبح .
أبو عبيد عن أبي الجراح قال : الذئب يَعْوِي .
وأنشدني أعرابيّ :
هذا أحقّ منزل بالترك
الذئب يَعْوِي والغراب يبكي
ومن أمثالهم في المستغيث بمن لا يغيثه قولهم : لو لك عَوَيت لم أَعْوِهْ . وأصله الرجل يبيت بالبلد القفر فيستنبح الكلاب بعُوائه ليندلّ
باب لفيف العين عوى ، عا ، عى ، عيي ، وعى ، وعوع ، وع ، عو : مستعملات . عوى : قال الليث : عوت الكلابُ والسباع تَعْوي عُوَاء وهو صوت تمدّه وليس بنبح . أبو عبيد عن أبي الجراح قال : الذئب يَعْوِي . وأنشدني أعرابيّ : هذا أحقّ منزل بالترك الذئب يَعْوِي والغراب يبكي ومن أمثالهم في المستغيث بمن لا يغيثه قولهم : لو لك عَوَيت لم أَعْوِهْ . وأصله الرجل يبيت بالبلد القفر فيستنبح الكلاب بعُوائه ليندلّ بنُباحها على الحيّ . وذلك أن رجلاً بات بالقَفْر فاستنبح ، فأتاه ذئب ، فقال : لو لك عَوَيت لم أَعْوِهْ . وقال الليث : يقال عَوَيت الحبلَ إذا لويته . والمصدر العَيّ . والعَيُّ في كل شيء : الليّ . قال : وعَوَيت رأس الناقة إذا عُجْتها ، فانعوى . والناقة تَعْوِي بُرَتها في سيرها إذا لوتها بخَطْمها . وقال رؤبة : تعوي البُرَى مستوفضات وفضا قال : ويقال للرجل إذا دعا قوماً إلى الفتنة : عَوَى قوماً فاستُعْوُوا . وأخبرني المنذري عن أبي طالب عن سلمة عن الفراء أنه قال : هو يستعوي القومَ ، ويستغويهم أي يستغيث بهم . وقال الليث : المُعَاوية : الكلبة المستحرمة تَعْوِي إلى الكلاب إذا صَرَفت ويَعْوِين . وقد تعاوت الكلاب . ويقال تعاوى بنو فلان على فلان وتغاوَوْا عليه إذا تجمّعوا عليه ، بالعين والغين . قال : والعَوَّى مقصور : نجم من منازل القمر ، وهو من أنواء البرد . وقال ساجع العرب : إذا طلعت العَوَّاء ، وجَثَمَ الشتاء ، طاب الصِّلاء . وقال ابن كُناسة : هي أربعة كواكب : ثلاث مثفَّاة متفرقة ، والرابع قريب منها كأنه من الناحية الشأميّة ، وبه سُمِّيت العَوَّاء ، كأنه يَعْوِي إليها من عُوَاء الذئب . قال : وهو من قولك : عويت الثوب إذا لويته ، كأنه يَعْوِي لمَّا انفرد . قال : والعوّاء في الحساب يمانية . وجاءت مؤنثة عن العرب . قال : ومنهم من يقول : أول اليمانية السِّماك الرامح ، ولا يجعل العَوّاء يمانية ؛ للكوكب الفرد الذي في الناحية الشأمية . وقال ابن هانىء : قال أبو زيد : العَوَّاء ممدود ؛ والجوزاء ممدود ، والشِّعْرى مقصور . وقال الليث : العَوَى والعَوَّة لغتان ، وهي الدُبُر . وأنشد : قياماً يوارون عَوَّاتهم بشتمي وعَوَّاتهم أظهرُ وقال الآخر في العَوَّى بمعنى العَوَّة : فهلا شددت العقْد أو بتّ طاويا ولم تَفْرُج العوَّى كما يُفرج القَتَبْ وقال شمر : العَوَّاء خمسة كواكب كأنها كتابةُ ألِف ، أعلاها أخفاها . ويقال : كأنها نون . وتدعى وَرِكي الأسد ، وعرقوب الأسد . والعرب لا تكثر ذكر نوئها ، لأن السماك قد استغرقها وهو أشهر منها وطلوعها لاثنتين وعشرين ليلة تخلو من أيلول ، وسقوطها لاثنتين وعشرين ليلة تخلو من آذار . وقال الْحُصَينيّ في قصيدته التي يذكر فيها المنازل : وانتثرت عَوّاؤه تناثُر العِقْد انقطع ومن سجعهم فيها : إذا طلعت العَوَّاء ضرب الخِبَاء ، وطاب الهواء ، وكُرِه العراء ، وشَنَّن السقاءُ . قلت أنا : من قصر العَوَّى شبَّهها باست الكلب ، ومن مدّها جعلها تعوِي من يعوِي الكلب ، والمد فيها أكثر . ويقال عَفَت يده وعواها إذا لواها . وقال أبو مالك : عوت الناقة البُرَة إذا لوتها عَيّاً . وعَوَى القوم صدور ركابهم وعَوَّوها إذا عطفوها . أبو عبيد عن الكسائي : عَوَّيت عن الرجل إذا كذَّبت عنه وردَدْت . أبو عبيدِ عن أبي زيد : العَوَّة والضَوَّةُ : الصوت . ثعلب عن ابن الأعرابي : قال العَوِيّ : الذئب : وقال الأصمعي : يقال للرجل الحازم الجلد : ما يُنْهَى ولا يُعْوَى . وقال أبو العميثل : عَوْيت الشيء عَيّاً إذا أملته . وقال الفراء : عَوَيت العمامة عَيّة ، ولويتها لَيَّة ، وعَوَى القوس : عطفها . وقال ابن الأعرابي : العَوُّ جمعُ عَوَّة ، وهي أم سُوَيد . وقال الليث ( عا ) مقصور زجر الضَئِين . وربما قالوا : عَوْ ، وعايْ : وعاءِ ، كلّ ذلك يقال . والفعل منه : عَاعَى يُعاعي معاعاة وعاعاة . ويقال : أيضاً عَوْعى يُعوعِي عوعَاة ، وعَيْعَى يعيعى عيعاة وعِيْعَاءَ وأنشد : وإن ثيابي من ثياب مُحَرِّق ولم أستعرها من مُعَاعٍ وناعق عَيَيَ : أبو حاتم عن الأصمعي : عَيي فلان بياءين بالأمر إذا عجز عنه . ولا يقال : أعيا به ومن العرب من يقول عَيَّ به فيدغم . ويقال في المشي : أعييت إعياء . قال : وتكلَّمت حتى عَيِيت عِيّاً . وإذا أرادوا علاج شيء فعجزوا يقال : عيِيت وأنا عَيِيّ ، وقال النابغة : عَيّت جواباً وما بالربع من أحد قال : ولا ينشد : أعيت جواباً . وأنشد لشاعر آخر في لغة من يقول عَييَ : وحَتَّى حَسِبناهم فوارس كَهَمْسٍ حَيُوا بعدما ماتوا من الدهر أعصرا ويقال : أعيا عليَّ هذا الأمر ، وأعياني ، ويقال : أعياني عَيَاؤه . قال المَرَّار : وأعْيَت أن تجيب رُقى لراقي ويقال : أعيا به بعيره وأذَمّ ، سواء . وقال الليث : العِيّ تأسيس أصلِه من عين وياءين وهو مصدر العَيِّ قال : وفيه لغتان رجل عَييّ بوزن فعيل ، وقال العجاج : لا طائش قاقٌ ولا عَييّ ورجل عَيُّ بوزن فَعْل ، وهو أكثر من عَيّ ، قال : ويقال : عَيَيَ يَعْيَا عن حُجّته عيّاً وعَيَّ يعيا كلُّ يقال ؛ مثل حَيي يحيا وحَيّ . قال الله جلّ وعزّ : ( وَيَحْيَى مَنْ حَىَّ عَن بَيِّنَةٍ ) ( الأنفال : 42 ) والرجل يتكلّف عملاً فيَعْيا به ، وعنه ، إذا لم يهتدِ لوجه عمله . سلمة عن الفراء : يقال في فعل الجميع من عَيّ : عَيُّوا . قال وأنشدني بعضهم : يَحِدْن بنا عن كل حَيّ كأننا أخاريس عَيُّوا بالسلام وبالنَسَبْ وقال آخر : من الذين إذا قلنا حديثهمُ عَيُّوا وإن نحن حدَّثناهم شَغِبوا قال : وإذا سكن ما قبل الياء الأولى لم تدغم كقولك : هو يُعْي ويُحيى . قال : ومن العرب من أَدْغَم في مثل هذا قال : وأنشدني بعضهم : فكأنها بين النساء سبيكة تمشي بسدّة بيتها فتُعِيُّ وقال أبو إسحاق : هذا غير جائز عِند حُذّاق النحويين . وذكر أن البيت الذي استشهد به الفراء ليس بمعروف . قلت : والقياس ما قال أبو إسحاق ، وكلام العرب عليه . وأجمع القُرَّاء على الإظهار في قوله : ( يُحْىِ وَيُمِيتُ ) ( الأعراف : 158 ) . وقال الليث : الإعياء : الكلال . تقول : مشيت فأعييت ، وأنا مُعْيٍ . قال : والمعاياة : أن تداخل كلاماً لا يَهتدي له صاحبُك ، قال : والفحل العَيَاياء : الذي لا يَهتدِي لضراب طَرُوقته . قال : وكذلك هو في الرجال . قلت : وفي حديث أمّ زرع : أن المرأة السادسة قالت : زوجي عياياء ، طباقاء ، كلّ داء له داء . قال أبو عبيد : العيَاياء من الإبل : الذي لا يَضْرب ولا يُلْقح ، وكذلك هو من الرجال . وقال الليث : الداء العَياء : الذي لا دواء له قال ويقال : أيضاً الداء العَيَاء : الْحُمْق . وقال أبو زيد : جمل عَياء وجِمَال أَعْياء . وهو الذي لا يُحسن أن يضرب . وقالوا : حياء الناقة وجمعه أحياء . وقال شمر : عَيِيت بالأمر وعيِيته ، وأعيا عليَّ ذلك وأعياني . وقال الليث : أعياني هذا الأمر أن أَضبِطه ، وعَيِيت عنه . وقال غيره : عيِيت فلاناً أعْياه أي جهلته . وفلان لا يَعْياه أحد أي لا يجهله أحد ، والأصل في ذلك أن تعيا عن الإخبار عنه إذا سئلت ، جهلاً به . وقال الراعي : يَسْأَلْن عنك ولا يعياك مسؤول أي لا يجهلك . وبنو أَعْيا : حَيّ من العرب والنسبة إليه أعْيَوِيّ . وداء عَيِيّ مثل عياء . ويقال : عاعى بالغنم وحاحى عِيعاءً وحِيحَاءً ؛ وهو زجرها . وعي : أبو عبيد عن الأصمعي : وعى الحديثَ يعيه وَعْياً إذا حفظه . وأوعى الشيء في الوِعَاء يوعيه إيعاء بالألف فهو مُوعًى . قال والوِعَاء يقال له : الإعَاء . وقال الليث : الوَعْي : حفظ القلب للشيء . أبو عبيد عن أبي زيد : إذا جَبَر العظمُ بعد الكسر على عَثْمٍ وهو الاعوجاج قيل : وعى يعي وَعْياً ، وأَجَر يأجِر أَجْراً ، ويأجُرُ أُجُوراً . وقال أبو زُبَيد : خُبَعْثِنة في ساعدَيه تزايُل تقول وَعَى من بعد ما قد تجبّرا وقال أبو زيد : إذا سال القيح من الجُرْح قيل : وَعَى الْجَرْحُ يَعِي وَعْياً . قال : والوَعيى هو القيح . ومثله المِدَّة . وقال الليث في وَعْيِ الكسر والمِدَّة مثله . قال : وقال أبو الدقيش : إذا وعت جايئته أي مدَّته . وقال الأصمعي : يقال بئس واعي اليتيم ووالي اليتيم ، وهو الذي يقوم عليه . أبو عبيدة عن أبي عمرو : الواعية والوَعْي والوَعَى كلها الصوت . وقال الليث : الواعية الصُرَاخ على الميت . قال : والوَعَى جلبة أصوات الكلاب والصيد قال : ولم أسمع لهما فعلاً . قال : وإذا أمرت من الوعي قلت عِهْ ، الهاء عماد للوقوف لخفّتها ؛ لأنه لا يستطيع الابتداء والوقوف معاً على حرف واحد . الحراني عن ابن السكيت يقال : مالي عنه وَعْي أي بُدّ ، ولا وعْيَ عن كذا أي لا تماسك دونه . وقال النضر : إنه لفي وَعْي رجال أي في رجال كثير . وقال ابن أحمر : تواعدن أن لا وَعْي عَن فرج راكس فرُحْن ولم يغضِرن عن ذاك مَغْضرا وعع ( وعوع ) : قال الليث : الوَعْوعة هي من أصوات الكلاب ، وبنات آوَى . قال : وتقول خطيب وَعْوع : نعت حسن . ورجل مِهذار وَعْواع : نعت قبيح . وقالت الخنساء : هو القَرْم واللسِن الوعوع قال والوَعْواع : الجلبة وأنشد : تسمع للمرء به وَعْواعا وأنشد شمر لأبي ذؤيب : وعاث في كُبَّة الوعواع والعِير وقال الليث : يضاعف في الحكاية ، فيقال : وعوع الكلبُ وعوعة . والمصدر الوعوعة والوَعواع . قال : ولا يُكسَر واو الوعواع كما تكسر الزاي من الزلزال ونحوه ؛ كراهية للكسرة في الواو . قال : وكذلك حكاية اليَعْيعة واليَعْياع من فِعال الصبيان إذا رمى أحدهم الشيء إلى صبيّ آخر ؛ لأن الياء خِلْقتها الكسر ، فيستقبحون الواو بين كسرتين ، والواو خِلقتها الضم ، فيستقبحون التقاء كسرة وضمة فلا تجدهما في كلام العرب في أصل البناء ، وأنشد : أمست كهامة يعياع تداولها أيدي الأوازع ما تُلْقي وما تُذَرُ عمرو عن أبيه : الوعوع : الديدبان يكون واحداً وجمعاً . أبو نصر عن الأصمعي الديدبان يقال له الوَعْوع . قال : والوعوع : الرجل الضعيف . والوعوع ابن آوى . وقال أبو عبيدة : الوعاوع الأشدّاء ، وأوّل من يغيث . وقال غيره : الوعاوع : الخِفاف الأجرياء . وقال أبو كبير : لا يُجفلون عن المضاف إذا رأوا أُولي الوعاوع كالغَطَاط المقبل عمرو عن أبيه قال : العاعاء صوت الذئب . وقال ابن الأعرابي : الوعيُّ : الحافِظ الكيس الفقيه . وتقول استوعى فلان من فلان حقّه إذا أخذه كله ؛ وأوعى فلان جَدْع أنفه واستوعاه إذا استوعبه . وفي الحديث : ( في الأنف إذا استُوعي جدعُه الديةُ ) . وقال الأصمعي : الوعاوع : أصوات الناس إذا حَمَلوا . ويقال للقوم إذا وعوعوا : وعاوع أيضاً . وقال ساعدة الهذلي : ستنصرني أفناء عمرو وكاهل إذا ما غَزَا منهم غَزيٌّ وعاوع والوعواع : موضع . ويقال عيّع القوم تعييعاً إذا عيُّوا عن أمر قصدوه . وأنشد : حططتُ على شقِّ الشمال وعيّعوا حُطُوط رَباعٍ محصَفِ الشدّ قارب الحطّ : الاعتماد على السير . وقال الأصمعي : سمعت عوعاة القوم ، وغوغاتهم إذا سمعت لهم لَجّة وصوتاً . آخر لفيف العين والمنة لله في تيسير ما يسر . كتاب الرباعي من حرف العين قال الخليل بن أحمد : الرباعي يكون اسماً ويكون فعلاً ، وأما الخماسي فلا يكون إلاّ اسماً ، وهو قول سيبويه ومن قال بقوله .
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٦١- الإعياء: عجز يلحق البدن من المشي، والعي. عجز يلحق من تولي الأمر والكلام. قال: ﴿أفعيينا بالخلق الأول﴾ [ق/15]، ﴿ولم يعي بخلقهن﴾ [الأحقاف/33]، ومنه: عي في منطقه عيا فهو عيي (انظر: الأفعال 1/241)، ورجل عياياء طباقاء (في اللسان: ورجل عياياء: إذا عي بالأمر والمنطق.
وقال أبو عبيد: العياياء من الإبل: الذي لا يضرب ولا يلقح، وكذلك هو من الرجال. انظر: لسان العرب (عين).
- وقال ابن منظور: ورجل طبقاء: أحمق،
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٢٥ع ي ي
عيّ بالأمر وتعيّا به وتعايا وأعياه الأمر إذا لم يضبطه.
وعايا صاحبه معاياة إذا ألقى عليه كلاماً أو عملاً لا يهتدي لوجهه.
وتقول: إياك ومسائل الْمُعاياه فإنها صعبة المعاناه.
وداء عَياء. وفحل عَياء: لا يُلقِح.
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٤١٧: ( ي ( *!عَيَّ ) الرَّجُلُ ( بالأَمْرِ ) ، بالإدْغامِ ؛ ( *!وعَيِيَ ، كرَضِيَ ) ، بفَكِّه : عَجَزَ به ؛ ولا يقالُ : أَعْيا به .
قالَ الجَوْهرِيُّ : والإدْغامُ أَكْثَر .
( و ) *!عَيِيَ عن حُجَّتِه *!وعَيَّ *!يَعْيَا عَيًّا ، *!وأَعْيا عليه الأمْر . و ( *!تَعَايا *!واسْتَعْيا *!وتَعَيَّا ) : ) إذا ( لم يَهْتَدِ لِوَجْهِ مُرادِهِ ) أَو وَجْهِ عَمَلِهِ ، ( أَو عَجَزَ عنه ولم يُطِقْ إحْكامَه ؛ وهو
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٠٦٠عَيَّ
عَيَّ A ( n. ac. عَىّ [ 1 ] , عَيَآء [ 22A ] )
a. [ Bi or 'An ], Was incapable of, incompetent, unfitted, disqualified for, was unable to do.
عَيِيَ
عَيِيَ A ( n. ac. عِيّ [ 2 ] ),
a. see supra.
b. [ Fī ], Faltered, stammered in ( speaking ).
عَيَّيَ
عَيَّيَ II ,
a. Spoke unintelligibly, stammered, stuttered.
عَاْيَيَ
عَاْيَيَ III ,
a. see II .
أَعْيَيَ
أَعْيَيَ IV ,
a.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ١٣٬٥٦٨عيي
عَيِيَ - يَعْيَا
عَيِيَ - يَعْيَا + الكائن: يعجز ويضعف عن إكمال عمل أو قول لصعوبة فيه لا يطيقها الجسم: تشبه دلالة لفظ " فشل " في العامية الدارجة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الضعف والعجز والفشل عن إتمام الفعل بعد بدئه، ضد القدرة والاستطاعة "، وهي:
عَجَزَ - يَعْجِزُ، فَشِلَ - يَفْشَلُ، عَيِيَ - يَعْيَا، كَلَّ - يَكِلُّ، هَانَ - يَهُونُ،
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٣ (الإجمالي: ٢٢)
- خلق
الآيات المشتركة: ٢ · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
- جدد
الآيات المشتركة: ١ · Cedid geniş yol demektir
- لبس
الآيات المشتركة: ١ · “Lebas” kurulup gerilmiş ser yay, eğilmiş sert ağaç…
- بلو
الآيات المشتركة: ١ · Biley taşı
- قدر
الآيات المشتركة: ١ · Kıdr kazandır
- موت
الآيات المشتركة: ١ · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
- أول
الآيات المشتركة: ١ · Alet kaldıraç demektir
- حيي
الآيات المشتركة: ١ · Uyanık yılan demektir
- رأي
الآيات المشتركة: ١ · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- سمو
الآيات المشتركة: ١ · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- أرض
الآيات المشتركة: ١ · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- شيأ
الآيات المشتركة: ١ · Şey
الآيات التي ورد فيها(٢)
أَفَعَيِينَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ
Yorulduk mu?
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عيي |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | İlletli ve mükerrer (muzaaf-leyyin yapı, aynı cinsten iki illet harfi) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عجز, لغب, حصر |
| Zıt Kök | قدر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir işi sevk ve idare etmekten, sözü ifade etmekten veya gücü yetiremeyip kesilmekten kaynaklanan acziyet, tıkanma ve dermansızlık |
| Çekirdek Özet 2 | Yaratma, inşa ve idame sürecinde hiçbir yorgunluk, bıkkınlık, zaaf veya idare yetersizliğine uğramama mutlaklığı |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi kudretin sonsuzluğu karşısında varlıksal sınırların, tükenişin ve ontolojik kapasite daralmasının tespiti |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir bedensel yorulma veya sadece konuşma tutukluğu (kekemelik) olarak daraltıp, işin idaresini bulamama ve varoluşsal acziyet boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عي | Bir kaynağın, durumun veya nesnenin açığa çıkması, belirginleşmesi yahut bir eksiklik ve dönüşüm noktasına varması; عيب kökünde kusur ve noksanlığın belirmesi, عير kökünde belirgin hareket ve yöneliş, عيش kökünde canlılığın devamı için gereken varoluş, عيل kökünde yoksulluk ve ihtiyaç hali, عين kökünde ise suyun ve bakışın odak noktası olan kaynak manası bulunur. | ي | İkinci illet harfinin eklenmesiyle anlam, dışa dönük hareketten içsel bir tıkanmaya, işin doğrultusunu bulamamaya, güç ve ifadenin kesintiye uğramasına ve dermansızlık sonucu acze düşmeye daralmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Bir işin mahiyetini idrak etme, görme, yönünü kavrama ve eylemin çıkış kaynağı. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Güç yetirme, müdahale etme, işi yürütme, tutma ve yapabilme kudreti. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Yapma ve uzanma hamlesinin yinelenmesi; gücün peş peşe sarf edilerek sınıra dayanması, zorlanması. |
| عيي | Kaynağın kavranıp gücün uygulanması sürecinde elin ve idrakin sınıra dayanması | Yapılacak işin yönünü tayin edememe, gücün yetmeyip amelin kesilmesi, idrak ve hareket organının işi tamamlamada tıkanıp aciz kalması. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir işin yolunu ve çaresini bulamayıp idaresinde aciz kalmak; yürümekten veya yük taşımaktan ötürü takatsiz düşmek; konuşurken dili tutulup maksadını beyan edememek ve tohumlayamayan erkek devenin dölleme yolunu bulamaması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-Accâc recezinde kişinin ne hedefini şaşıran ne de söz ve idarede acze düşüp tutulan biri olmadığını anlatırken bu kökü vasıf olarak kullanır: لا طائِشٌ فاقٌ ولا عَيِيُّ |
| Erken Arapça kullanım | Bir diğer erken dönem beytinde dilin tutukluğuna ve suskunluğa düşmemek şu lafızla dile getirilir: لنا صاحِبٌ لا عَيِيُّ اللسانِ / فيَسْكُتُ عنّا ولا غافِـلُ |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Tehzîbü’l-Luğa.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde عيي kökü, zayıf ve illetli köklerin gösterdiği semantik daralmalar dairesinde yer alır. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde yorulma, tükenme ve bayılma anlamlarını taşıyan köklerle fonetik ve anlamsal yakınlıklar sergiler. İbranicede karşılaşılan tükenme, dermansız kalma ve bitkin düşme anlamındaki 'āyēf (עיף) biçimi ve Süryanicedeki benzer dermansızlık bildiren formlar, Arapçadaki عيي kökünün bedensel dermansızlık (el-i'yâ) ve amelde tıkanma boyutuna semantik bir paralellik sunar. Arapçada kök, yalnızca fiziksel bitkinliği değil; konuşmada ifadenin tutulmasını (el-'iyy fi'l-kelâm), bir meselenin çözümünü bulamamayı ve dermanı bulunmayan çaresiz hastalığı (ed-dâü'l-'ayâ) kuşatacak şekilde zihinsel ve idari tıkanıklığı da kapsayan geniş bir soyutlama düzeyine ulaşmıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisānü’l-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çözümsüzlük, acziyet ve dermansızlık | Söz söylemede acze düşmekten (kekemelik/tutukluk), yürüyüşte bitap düşmeye ve bir işi tedvir edememeye kadar uzanan çok katmanlı acizlik bildiren leyyin-muzaaf yapı. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice 'āyēf (עיף) ve Süryanice bitkinlik bildiren formlar | Fiziksel dermansızlık, takatsizlik ve gücün tükenişi ortak çekirdeğinde birleşen Afro-Asyatik/Sami kök akrabalığı. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrulanabilir ve doğrudan kök bağı kurulamamıştır. | Veri bulunamadı |
المصدر Lisānü’l-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عيي | Anlamlı | Aciz kalmak, yorulmak, yolu bulamamak | Hedef köktür; konuşmada, işte ve fiziki güçte yetersiz kalmayı, dermansızlığı ifade eder. | Kur'an'da geçer |
| يعي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | İki 'ye' ve bir 'ayn' harfinin bu dizilişinde müstakil bir kök kullanımı teşekkül etmemiştir. | Kur'an'da geçmez |
| ييع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Bu fonetik dizilişte klasik Arapçada bağımsız kök yapısı oluşmamıştır. | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عيي | Merkez | Acziyet, dermansızlık ve tıkanma | Bir işin idaresini bulamama, ifadeden aciz kalma veya güç sarfıyla takatsiz düşme halidir. | Hem zihinsel ve idari hem de bedensel yetersizliği aynı anda kapsayan kuşatıcı acizliktir. |
| عجز | Komşu | Güç yetirememe ve geride kalma | عجز işin arkasında kalmayı, hedefe ulaşamamayı bildirirken, عيي işin doğrultusunu bulamamayı ve tükenişi öne çıkarır. | Bir amelde geri kalmak ve ifa edememek hali. |
| لغب | Komşu | Yorgunluk ve bitkinlik | لغب yalnızca aşırı meşakkat sonucu bedene arız olan yorgunluğu ve zahmeti anlatır; ifade veya sevk yetersizliğini içermez. | Zahmetli işin ardından gelen takatsizlik. |
| حصر | Komşu | Daralma ve tutulma | حصر göğsün veya dilin engellenip daralmasıdır; عيي kökündeki çaresizlik ve gücün bitmesi durumundan ziyade bir kuşatılmışlığı bildirir. | İfade veya hareket imkânının sıkışması. |
| قدر | Zıt | Güç yetirme, ölçme ve muktedir olma | قدر her şeyi tam bir kudret, ölçü ve yetkinlikle idare edebilmektir; hiçbir eksiklik ve acziyet barındırmaz. | عيي halinin mutlak zıddı olan tam kudret ve idare salahiyeti. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عيي | Aciz kalmak, yorulmak, dilsizleşmek | Hem işin içinden çıkamamak hem fiziksel takatten düşmek hem de sözü ifade edememektir. | Kesin |
| Latince | deficere, haerere | Tükenmek, eksilmek, tıkanıp kalmak | Fiziksel tükenişi ve zihnen duraksamayı karşılar; kökün tohumlayamama gibi özel biyolojik nüanslarını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to be fatigued, to fail, to falter | Yorgun düşmek, aciz kalmak, bocalamak | Güçten düşmeyi ve bocalama halini verir; çaresiz dert veya ifade tutulması anlamlarını tek başına aktaramaz. | Güçlü |
| Almanca | ermatten, versagen | Takatten düşmek, yetersiz kalmak | Eylemin devam ettirilememesi durumunu karşılar; işin yönünü bulamama anlamını kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | faiblir, échouer | Gücü tükenmek, işin içinden çıkamamak | Güçsüzleşme ve amelde başarısız kalmayı belirtir; lafzi ifadedeki tutukluğu doğrudan kapsamaz. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَفَعَيِينَا (Mâzî fiil) | İlk yaratmada acze düşmek, yetersiz kalmak, bıkıp tükenmek | Müşriklerin yeniden dirilişi inkârlarına karşı, ilk yaratılışın hiçbir zorluk ve acziyet getirmeksizin gerçekleştiğini delillendiren bağlam (Kāf 50:15). |
| يَعْيَ (Muzâri fiil) | Göklerin ve yerin muazzam inşasında yorulmak, aciz ve dermansız kalmak | Kozmolojik yaratılışın azameti karşısında Allah'ın hiçbir şekilde takatsizliğe uğramadığını, dolayısıyla ölüleri diriltmeye de kadir olduğunu bildiren bağlam (Ahkāf 46:33). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfâtullah ve Kudret meselesi | Yaratmanın Allah'a hiçbir yorgunluk, bıkkınlık ve acizlik vermemesi; tecsim ve teşbih ehline karşı tenzih ilkesinin temellendirilmesi. | Yaratmada sıfır yorgunluk, mutlak kudret ve idarede zafiyetin mutlak nefyedilmesi. |
| Fıkıh | Hukuki ehliyet ve beyan kabiliyeti | Dildeki tutukluğun veya kekemeliğin ikrar, vasiyet, nikâh ve şahitlik gibi akitlerdeki hukuki geçerliliği. | İradenin sözlü ifadesinde ortaya çıkan engelin hukuki ehliyete tesiri. |
| Tefsir | Yeniden diriliş (Ba's) ispatı | İlk yaratmayı mükemmelen var edenin, onu iade etmekten aciz kalmayacağının mantıki ve burhânî izahı. | Yaratılışın ilk safhasında aczin imkânsızlığı üzerinden ikinci yaratılışın kesinliği. |
| Hadis | Ahlak ve karakter tasvirleri | Ümmü Zer' hadisinde geçen koca vasfında görüldüğü üzere söz söylemekten, cinsi münasebetten veya iş becermekten aciz kimselerin vasfı. | Toplumsal ve ailevi sorumlulukları taşımaktan ve beyandan aciz kalma durumu. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet ve Kudret akidesi | Aczin nefyedilmesi | Tenzih | Yaratıcının varlığı başlatma ve sürdürme sürecinde hiçbir takatsizlik yaşamayacağının ilanı. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve zihinsel kapasite | Sınır ve tükeniş noktası | Kapasite eşiği | Beşeri bilginin, enerjinin veya sistemlerin işleme sınırına ulaşıp tıkandığı kırılma anı. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu idaresi | İdari basiretsizlik ve sevk zaafı | Çözümsüzlük | İdarecinin kriz anında işin yönünü tayin edememesi, sevk ve idarede acze düşmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve sermaye döngüsü | Sermaye tıkanması ve atalet | Durgunluk | Kaynakların tükenmesi veya üretim süreçlerinde karşılaşılan tıkanıklık sebebiyle çarkların durması. | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi artışı ve sistemik limit | Kapalı termodinamik bir sistemde kullanılabilir enerjinin tükenmesiyle sistemin iş yapamaz hale gelmesi ve duraksaması durumu. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve iletişimsel tıkanma | Bireyin veya kurumun kendisini ifade edecek mecra bulamaması, karar alma yetisinin felce uğraması ve rol acziyeti. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece bedensel bir yorgunluğa indirgemek veya sadece kekemelik/dilsizlik gibi fizyolojik bir arıza olarak kabul etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da, doğrudan kozmik varoluşun ve yaratılışın bidayet ve nihayetinde hiçbir zaaf, bitkinlik, bıkkınlık ve acze düşmeme mutlaklığını ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki nükteyi sıradan bir fiziksel yorgunluk reddi sanarak, Tevrat kaynaklı metinlerde yer alan Tanrı'nın yaratılış sonrası dinlendiği yönündeki antromorfik sapmalara karşı Kur'an'ın getirdiği ontolojik tenzih vurgusunu kaçırmak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Allah'ın yaratma fiilindeki mutlak kudretini, herhangi bir enerji tükenişine, zahmete ve acziyete maruz kalmaksızın varlığı inşa ettiğini tenzih ekseninde kavramak için esastır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kāf suresi 15. ve Ahkāf suresi 33. ayetler başta olmak üzere, ilk yaratılış (el-halku'l-evvel) ile öldükten sonra diriliş (ba's) arasındaki mantıki bağı kuran kelami ve itikadi ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yaratma fiilinin Yaratıcı üzerine bir yük getirdiği, tekrar yaratmanın ilkinden daha zor olabileceği veya varlığın sürdürülmesinin bir tükeniş doğuracağı şeklindeki beşeri yanılsamaları tashih eder. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir işin sevk ve idaresini bilemeyip şaşırmak, ifadeden aciz kalıp dili tutulmak ve aşırı güç sarfı neticesinde bedensel takatin tükenip durması.
- Soyut anlamBir failin ameli neticelendirmede içsel veya dışsal bir kapasite sınırına çarpması, kudret ve idrakin yetersiz kalarak eylemin akamete uğraması hali.
- Sistematik karşılıkİlahi kudret sahasında hiçbir sınırın, tükenişin ve zaafın bulunmadığını; varlıksal sahada ise her sınırlı failin bir tükeniş ve tıkanma potansiyeli taşıdığını bildiren tenzih ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , acziyet ve tükenme durumunu temsil eden fonksiyon; , failin fiilini; , failin sahip olduğu kudret ve kapasiteyi; ise icra edilen amelin zorluk ve büyüklüğünü temsil eder. Kudret amele denk veya üstün olduğunda acziyet sıfırlanır (). İkinci kısımda ise amelin büyüklüğü sonsuza yaklaşsa dahi İlahi faile ait tükeniş ve acziyetin kesin olarak sıfır kaldığı ifade edilir.