قبس
ق - ب - س
جذر- الورود: ٣
- الآيات: ٣
- الصيغ: ٣
- المعاجم: ١٣
Meşale, ateş demektir. Kabes bir ateş yığınında alınan bir ucundan tutulabilen, diğer ucu ateşli olan odun parçası demektir. İktibas ise bu odun parçasını almak demektir. Edebiyatta istılahı olarak bir edebi metinden alıntı yapmaya da iktibas denir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Meşale, ateş demektir. Kabes bir ateş yığınında alınan bir ucundan tutulabilen, diğer ucu ateşli olan odun parçası demektir. İktibas ise bu odun parçasını almak demektir. Edebiyatta istılahı olarak bir edebi metinden alıntı yapmaya da iktibas denir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٤٨٠القاف والسين والباء معهما
ق س ب، س ق ب، ق ب س، س ب ق، ب س ق مستعملات قسب: القَسْبُ: تمر يابس يتفتت في الفم، والصاد خطأ.
والقَسْبُ: الصلب الشديد، يقال: إنه لقَسْبُ العلباء أي صلب العقب والعصب، وقَسُبَ قُسُوبةً.
والقَسيبُ: صوت الماء تحت الورق أو القماش، قال:
للماء من تحته قَسيبُ
وقال:
قَسبُ العلابي جراء الألغاد
سقب: السَّقْبُ لغة في الصقب.
والسَّقيبةُ: عمود الخباء، قال:
كسَقْفِ خباء خر فوق
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٥٣القَبَسُ: شعلةٌ من نار؛ وكذلك المِقْباسُ. يقال: قَبَسْتُ منه ناراً أقْبِسُ قَبْساً فأقْبَسَني، أي أعطاني منه قَبَساً. وكذلك اقْتَبَسْتُ منه ناراً، واقْتَبَسْتُ منه عِلماً أيضاً، أي استفدته. قال اليزيديّ: أقْبَسْتُ الرجل عِلماً، وقَبَسْتُهُ ناراً. فإن كنت طلبتها له قلت: أقْبَسْتُهُ. وقال الكسائي: أقْبَسْتُهُ عِلماً وناراً، سواءٌ. قال: وقَبَسْتُهُ أيضاً فيهما. والقَبيسُ: الفحل السريع الإلقاح. وقد
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٬١٨٣ق س ب
قسب ، قبس ، سبق ، سقب ، بسق : مستعملة .
قسب : قال الليث : القَسْبُ : تَمْرٌ يابِسٌ يَتَفتَّتُ في الفم ، ومَن قاله بالصاد فقد أَخْطأَ .
قال : والقَسْبُ : الصُّلْبُ الشديد ، يقال : إنّه لَقَسْبُ العِلْبَاءِ صُلْبُ العَقَبِ والعَصَب ، وقال رؤبةُ :
قَسْبُ العَلاَبيِّ جُرازُ الألْغَادْ
والفعلُ قَسُبَ قُسوبةً .
وقال ابنُ السكيت : سَمِعْتُ قَسِيبَ الماءِ وخَرِيرَه أي : صوْتَهُ .
وقال الليثُ :
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٩٬٧٧٩(باب القاف والباء وما يثلثهما)
(قبح) القاف والباء والحاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على خلاف الحُسْن، وهو القُبْح. يقال قَبحَه الله، وهذا مقبوحٌ وقَبيح. وزعم ناسٌ أنَّ المعنى في قَبَحه: نحّاهُ وأبعدَه. [ومنه] قولُه تعالى: {وَيَوْمَ القِيَامَةِ هُمْ مِنَ المَقْبُوحِينَ[القصص 42].
ومما شذَّ عن الأصل وأحسَبُه من الكلام الذي ذَهَبَ مَن كان يُحْسِنُه، قولُهم كِسْرُ قَبيحٍ، وهو عَظْمُ السَّاعد، النِّصف الذي
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٤٧- القبس: المتناول من الشعلة، قال: ﴿أو آتيكم بشهاب قبس﴾ [النمل/7]، والقبس والاقتباس: طلب ذلك، ثم يستعار لطلب العلم والهداية. قال: ﴿انظرونا نقتبس من نوركم﴾ [الحديد/13]. وأقبسته نارا أو علما: أعطيته، والقبيس: فحل سريع الإلقاح تشبيها بالنار في السرعة.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٥١٣ق ب س
خذ لي قبساً من النار ومقبساً ومقباساً واقبس لي ناراً واقتبس ومنه: ما أنت إلا كالقابس العجلان أي كالمقتبس وما زورتك إلا كقبسة العجلان.
وتقول: ما أنا إلا قبسة من نارك وقبضة من آثارك وقبسته ناراً وأقبسته كقولك: بغيته الشيء وأبغيته.
ومن المجاز: قبسته علماً وخبراً وأقبسته وقيل: أقبسته لا غير.
ويقال في سرعة اتفاق الأخوين: لقوة صادفت قبيساً وهو الفحل السريع الإلقاح وقد قبس
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٣٬٠٤١القَبَس: النار. والقَبَس: الشُّعْلة من النار. وفي التهذيب: القَبَس شُعلة من نار تَقْتَبِسها من مُعْظَم، واقْتِباسها الأَخذ منها. وقوله تعالى: بشهاب قَبَس: القَبَس: الجَذْوَة، وهي النار التي تأْخذها في طَرَف عُود. وفي حديث عليّ، رِضوان اللَّه عليه: حتى أَوْرى قَبَساً لِقابِس أَي أَظهر نُوراً من الحق لطالبه. والقابِس: طالِب النار، وهو فاعِل من قَبَس، والجمع أَقْباسٌ، لا يكسَّر على غير ذلك، وكذلك
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٣٤٥* ق ب س * * القَبَسُ * بفتحتين شعلة من نار وكذا * الِقْبَاسُ * و * قَبَسً * منه نارا من باب ضرب * فأقْبَسًهُ * أي أعطاه منه قبسا و * اقْتَبَسً * منه أيضا نارا وعلما أي استفاد قال اليزيدي * أقْبَصَهُ * علماو * قَبَسهُ * نارا فإن كان طلبها له قال * أقْبَصَهُ * وقال الكسائي أقبسه علما ونارا سواء و * فَبَسهُ * أيضا فيهما وأبو * قُبَيْسٍ * جبل بمكة
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٧٤٧القبس، محركة: النار، وقيل: الشعلة من النار، وفي التهذيب: شعلة من نار تقتبس، أي توخذ من معظم النار، ومن ذلك قوله تعالى: بشهاب قبس أي جذوة من نار تأخذها في طرف عود. وفي حديث علي رضي الله تعالى عنه: حتى أورى قبسا لقابس، أي أظهر نورا من الحق لطالبه، كالمقباس. وقبس يقبس منه نارا، من حد ضرب، واقتبسها: أخذها. واقتبس العلم ومن العلم: استفاده، كذلك اقتبس منه نارا. وقال الكسائي: اقتبست منه علما ونارا،
القبس، محركة: النار، وقيل: الشعلة من النار، وفي التهذيب: شعلة من نار تقتبس، أي توخذ من معظم النار، ومن ذلك قوله تعالى: بشهاب قبس أي جذوة من نار تأخذها في طرف عود. وفي حديث علي رضي الله تعالى عنه: حتى أورى قبسا لقابس، أي أظهر نورا من الحق لطالبه، كالمقباس. وقبس يقبس منه نارا، من حد ضرب، واقتبسها: أخذها. واقتبس العلم ومن العلم: استفاده، كذلك اقتبس منه نارا. وقال الكسائي: اقتبست منه علما ونارا، سواء، قال: وقبست أيضا، فيهما. وفي الحديث: من اقتبس علما من النجوم اقتبس شعبة من السحر ، وفي حديث العرباض: أتيناك زائرين ومقتبسين، أي طالبين العلم. وقابس، كناصر: د، بالمغرب بين طرابلس الغرب وسفاقس، منه أبو الحسن علي بن محمد المعافري القابسي، صاحب الملخص، وغيره. والقابوس: الرجل الجميل الوجه الحسن اللون، عن ابن الأعرابي. وأبو قابوس: كنية النعمان بن المنذر بن امرئ القيس بن عمر وبن عدي اللخمي ملك العرب، وجعله النابغة أبا قبيس، للضرورة، فصغره تصغير الترخيم، فقال يخاطب يزيد بن الصعق:
فإن يقدر عليك أبو قبـيس تحط بك المعيشة في هوان وإنما صغره وهو يريد تعظيمه، كقول حباب بن المنذر: أنا جذيلها المحكك وعذيقها المرجب، وقابوس: ممنوع للعجمة والمعرفة، قال النابغة: نبئت أن أبا قابوس أوعـدنـي ولا قرار على زأر من الأسد وهو اسم أعجمي معرب كاووس، وبه لقب الملك الكيانية. وأبو قبيس، مصغرا: جبل بمكة، وهذه عبارة الصحاح، وفي التهذيب: جبل مشرف على مسجد مكة، سمي برجل من مذحج، حداد، لأنه أول من بنى فيه، وفي الروض للسهيلي: عرف أبو قبيس بقبس بن شالخ، رجل من جرهم، كان قد وشى بين عمرو بن مضاض وبين ابنة عمه مية، فنذرت ألا تكلمه، وكان شديد الكلف بها فحلف ليقتلن قبيسا، فهرب منه في الجبل المعروف به، وانقطع خبره، فإما مات، وإما تردى منه، فسمي الجبل أبا قبيس، قال: وله خبر طويل ذكره ابن هشام في غير هذا الكتاب. وكان أبو قبيس الجبل هذا يسمى الأمين، لأن الركن، أي الحجر الأسود، كان مستودعا فيه، كما ذكره أهل السير والتواريخ. وأبو قبيس: حصن من أعمال حلب، نقله الصاغاني، وقال ياقوت: مقابل شيزر، معروف. ويزيد بن قبيس، كزبير: محدث شامي، وفاته: أبو الحسن علي بن قبيس، شيخ لابن عساكر، أكثر عنه ف تاريخه. وقيبس بن أبي هشام كزيرك جد أبي محمد عبد الله ابن قيس السهمي المحدث ذكره عبد الغني بن سعيد، قال وكان يكتب معنا الحديث. والقبس، بالكسر: الأصل، قاله ابن فارس، وليس بتصحيف قنس، بالنون، قاله الصاغاني. قلت: وسيأتي في ق ن س أن أبا عبيد صحفه بالباء، وهو في قول العجاج. والقبيس، كأمير وكتف: الفحل السريع الإلقاح، لا ترجع عنه أنثى، وقيل: هو الذي يلقح لأول قرعة، وقيل: هو الذي ينجب من ضربة واحدة، وقد قبس، كفرح وكرم قبسا، محركة، وقباسة، ككرامة، وهذه عن ابن عباد، وفيه اللف والنشر المرتب. ومن أمثالهم لقوة صادفت قبيسا أو لقوة وأب قبيس، قال الشاعر: حملت ثلاثة فوضعت تما فأم لقوة وأب قـبـيس
يضرب للمتفقين يجتمعان، وقال الزمخشري: يضرب في سرعة اتقاق الأخوين، وقال: هو مجاز. واللقوة، بالفتح: السريعة التلقي لماء الفحل، يقال: امرأة لقوة، إذا كانت سريعة الحمل، كما سيذكر في موضعه. وأقبسه: أعلمه، ومنه حديث عقبة بن عامر، رضي الله عنه: فإذا راح أقبسناه ما سمعنا من رسول الله صلى الله عليه وسلم أي أعلمناه إياه، ويقال: أتانا فلان يقتبس العلم فأقبسناه، أي علمناه، وهو مجاز. وأقبسه: أعطاه قبسا من نار، يقال: اقتبسنا فلانا فأبى أن يقبسنا أي يعطينا نارا، وقد اقتبسني، إذا قال: أعطني نارا. وأقبس فلانا: طلبها له، فإذا جئته بها قيل: قبسته، وكذلك الخير، وقال الكسائي: أقبسته نارا أو علما، سواء، قال: وقد يجوز طرح الألف منهما. وقال ابن الأعرابي: قبسني نارا ومالا، وأقبسني علما، وقد يقال بغير الألف. وقد أغفل عن ذلك المصنف. وقنبس، كعنبر: اسم، والنون زائدة، وسيأتي للمصنف ذكره ثانيا. والأقبس: من تبدو حشفته قبل أن يختن، عن أبي عمرو. واقتبس: أخذ من معظم النار، وهذا قد تقدم في كلامه في أول المادة، هو قوله: اقتبسها: أخذها، فإعادته ثانيا تكرار، كما لا يخفى. ومما يستدرك عليه: القابس: طالب النار، جمعه أقباس، لا يكسر على غير ذلك. والقوابس: الذين يقبسون الناس الخير، يعني يعلمون. والمقبس والمقباس: ما قبست به النار. وفحل قبس، بالفتح، كقبيس، نقله الصاغاني. وأقبس الفحل النوق: ألقحها سريعا، نقله ابن القطاع. وامرأة مقباس: تحمل سريعا، نقله الأزهري سماعا عن امرأة من العرب. وسمو قابسا. وابنا قبيس في هذيل، قال أبو ذؤيب: وبابني قبيس ولم يكـلـمـا إلى أن يضيء عمود السحر وقبس، بالتحريك: هو ابن خمر ابن عمرو، أخو قيس بالياء وعزيز، ذكره ابن الكلبي، نقله الصاغاني. قلت: أي في الجمهرة، وضبطه هكذا بالموحدة، وعمرو المذكور هو ابن وهب الكندي. والمقتبس: الجذوة من النار. وتقول: ما زورتك إلا كقبسة العجلان. وتقول: ما أنا إلا قبسة من نارك. وقبسته علما وخيرا، وأقبسته، وقيل: أقبسته فقط، قاله الزمخشري. ويقال: هذه حمى قبس، فسره الصاغاني فقال: حمى عرض، وخالفه الزمخشري فقال: أي لا حمي عرض، أي اقتبسها من غيره ولم تعر له من نفسه، وهو مجاز. وقبس النار: أوقدها، نقلها ابن القطاع. وقبسة، بفتح القاف وكسر الموحدة وتشديد السين المفتوحة: من أعمال بلنسية، منها أحمد بن عبد العزيز بن الفضل البلنسي القبسي، قال الحافظ: ذكره ابن عبد الملك في التكملة، وضبطه، وأرخ موته سنة 573. ومقباس، كمحراب: في نسب بديل بن سلمة الخزاعي الصحابي، وهو بديل بن سلمة بن خلف بن عمرو بن مقباس. وقابوس: من قرى نهر الملك.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٥٬١٠٥قَبَسَ نَارًا
1 قَبَسَ نَارًا ذ , aor. قَبِسَ , (Msb, K,) inf. n. قَبْسٌ, (T, K,) He took fire, مِنْهُ [from him;] (K;) as also ↓ اقتبسها: (S, K:) or he took fire from the main mass thereof; (Msb;) as also ↓ اقتبس [alone]. (Msb, K.) ― -b2- [Hence,] قَبَسَ عِلْمًا, (and مِنَ العِلْمِ, TA,) (assumed tropical:) He acquired knowledge, مِنْهُ [from him;] (Ks, K, TA;) as also ↓ اقتبسهُ: (Ks, S, K, TA:)
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٠٥٣قَبَسَ
قَبَسَ I ( n. ac. قَبْس 1 )
a. [ acc. & Min ], Took, got, acquired, obtained from; sought from; learnt from.
b. see IV (b) .
أَقْبَسَ
أَقْبَسَ IV ,
a. Gave fire to.
b. Taught, imparted ( knowledge ) to; taught, instructed.
اِقْتَبَسَ
اِقْتَبَسَ VIII ,
a. see I (a) .
b. Borrowed passages from, quoted ( author ).
قَبْسَة
قَبْسَة 1t ,
a. The borrowing fire.
b. Loan; borrowed
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٣٬٦٩٦قبس
قَبَسَ - يَقْبِسُ - قَبَس - اقْتَبَسَ - يَقْتَبِسُ
قَبَسَ - يَقْبِسُ + كائن + ناراً أو شيئاً + من كائن: يأخذ قطعة أو جزءاً من النار أو الشيء لينتفع به
قَبَس: اسم فعل " قَبَسَ - يَقْبِسُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: ما " يُقَْبَس": الجزء المقتطع عن الأصل: وفي النار هو الشعلة المأخوذة من شعلة أخرى
اقْتَبَسَ - يَقْتَبِسُ: على وزن " افتعل " من "
الجذور المجاورةالمجاورة: ٢٩ (الإجمالي: ٣٨)
- نور
الآيات المشتركة: ٣ · Ateş demektir
- أهل
الآيات المشتركة: ٢ · Hilal yeni ay demektir
- شهب
الآيات المشتركة: ١ · Gök taşı demektir
- لمس
الآيات المشتركة: ١ · Birbirinize dokundunuz
- مكث
الآيات المشتركة: ١ · Oturup bekleyen adam demektir
- قول
الآيات المشتركة: ٣ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- أنس
الآيات المشتركة: ٢ · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- سور
الآيات المشتركة: ١ · “Sare” inişli çıkışlı dağ silsilesidir
- بوب
الآيات المشتركة: ١ · Bab kapı demektir
- بطن
الآيات المشتركة: ١ · Batın karın demektir
- صلي
الآيات المشتركة: ١ · Ona yaslanırlar
- وري
الآيات المشتركة: ١ · Arka
الآيات التي ورد فيها(٣)
إِذْ رَأَى نَارًا فَقَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى
Tutuşmuş odun
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قبس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جذو, شعل, نور |
| Zıt Kök | طفأ |
| Çekirdek Özet 1 | Büyük bir ateş kaynağından bir ucundan tutulup taşınmak üzere alınan kor parçası veya meşale |
| Çekirdek Özet 2 | Karanlıkta yol bulmak veya soğukta ısınmak için asıl kaynaktan aktarılan ışık ve ısı payı |
| Çekirdek Özet 3 | Asıl hakikat kaynağından eksilme olmaksızın başkalarına aktarılan aydınlatıcı bilgi ve hidayet (iktibas) |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin kendi başına var olan müstakil bir ateş kaynağını değil, büyük bir menbaından 'alınmış ve taşınabilir parça' olduğunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قب | Bir şeyi önden tutma, dıştan yakalama, kabartma veya toplama hareketi (قبض, قبل, قبر, قبح) | س | Çekirdeğe tutunma ve süratle çekip alma dinamiği eklenerek ana ateş kütlesinden aydınlatıcı veya ısıtıcı bir parçanın hızla çekilip taşınması anlamına özelleşmiştir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Enerjinin veya ışığın yoğunlaşıp bir merkezde toplanmasını temsil eder. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Toplanan bu gücün bir mahfaza, nesne veya hazne içinde tutulmasını simgeler. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Taşınabilir bir dal veya dayanağın ucuna tutunarak dışarıya aktarılmasını ifade eder. |
| قبس | Odaklanmış bir enerji kaynağından (ق), bir nesnenin içerisine (ب), bir ucundan tutunup taşınacak biçimde (س) ışık veya ateş aktarma hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir ocaktan veya büyük bir ateş yığınından, karanlığı aydınlatmak yahut başka bir yerde ateş yakmak amacıyla bir odun parçası vasıtasıyla alınan tutuşmuş kor veya meşale. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinin dizelerinde kök, hızla ateş almaya gelen yolcu veya hızlı dölleyen damızlık aygır tasvirinde geçer: فَأُمٌّ لَقْوَةٌ وأَبٌ قَبِيسُ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ali'ye nispet edilen rivayette peygamberlik nurunun aktarılması حَتَّى أَوْرَى قَبَساً لِقَابِسٍ şeklinde geçmekte; hadis metinlerinde ise ilim talebi için مُقْتَبِسِينَ lafzı kullanılmaktadır. |
المصدر Lisānü’l-ʿArab, Maqāyīsü’l-Luğa, Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesi içerisinde قبس kökü, ana gövdeden bir parça ayırma, kavrama ve aktarma semantik matrisi ile bağlantılıdır. İbranice qāḇaṣ (toplamak, bir araya getirmek) ve Aramice-Süryanice qəḇas (bastırmak, ateşi veya közü sıkıştırmak/tutmak) formları ile fonetik ve anlamsal örtüşme sergiler. Kökün ortak Sami çekirdeğinde nesneleri bir araya toplayıp ucundan tutma fikri bulunmakta iken, Arapçada bu eylem doğrudan doğruya "büyük bir ateşten aydınlanma ve ısınma maksadıyla bir kor parçası veya meşale alıp götürme" somutluğuna tahsis edilmiştir. Bu somut temel, dilde soyutlanarak bilginin ve ışığın kaynaktan eksiltilmeksizin paylaşılarak taşınması (iktibas) anlamına evrilmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisānü’l-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Büyük ateş kütlesinden meşale/kor alma | Kök fiziksel olarak ateş parçası almayı (kabes) ve soyut olarak ilim iktibas etmeyi ifade eder; dölleyici sürat için de türetilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice toplama/sıkıştırma kökleri | Ateşi derleme, közü tutma ve bir araya getirme eylemleriyle morfolojik ve anlamsal akrabalık mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik enerji aktarımı kökleri | İlksel düzeyde ısının ve ışığın bir vasıtayla taşınmasına yönelik arkaik sözcük tabakasıyla uyuşur. | Muhtemel |
المصدر Maqāyīsü’l-Luğa, Brown-Driver-Briggs, HALOT.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قبس | Anlamlı | Ateş koru, meşale | Büyük bir ateşten aydınlanmak üzere parça almak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| قسب | Anlamlı | Kurumak, katılaşmak | Ağızda ufalanan kuru ve sert hurma | Katılık ve kuruluk yönüne evrilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| بقس | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| بسق | Anlamlı | Yükselmek, uzamak | Hurma ağacının göğe doğru boy atıp yükselmesi | Boyutça öne çıkma ve yükselme anlamı; Kur'an'da geçer |
| سقب | Anlamlı | Yakın olmak, yaklaşmak | Mekânca bitişiklik ve yeni doğmuş deve yavrusu | Fiziksel temas ve yakınlık yönü; Kur'an'da geçmez |
| سبق | Anlamlı | Öne geçmek, ilerlemek | Yarışta veya zamanda diğerlerinin önüne fırlamak | Hareketin öne yönelmesi boyutu; Kur'an'da geçer |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قبس | Merkez | Ateşten parça alma | Asıl kaynaktan taşınmak üzere alınan aydınlatıcı parça | Bir ucu elde tutulan, diğer ucu yanan meşale |
| جذو | Komşu | Ateş koru | Yanmakta olan kütüğün sönmeyen kalın dip koru | قبس taşınma ve aydınlatma amacını, جذو ise kalın kor parçasının kendisini vurgular |
| شعل | Komşu | Alev, parlama | Ateşin yükselerek parlaması ve alevin yayılması | قبس ayrılıp taşınan parçaya, شعل ise alevin tutuşma ve parlama haline odaklanır |
| نور | Komşu | Işık, aydınlık | Maddi veya manevi karanlığı gideren aydınlık | قبس ışığı sağlayan ateş aracını, نور ise hasıl olan net aydınlığı bildirir |
| طفأ | Zıt | Sönme, söndürme | Ateşin veya ışığın tamamen yok olması | قبس ateşi nakledip yaşatırken, طفأ onu tamamen ortadan kaldırır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قبس | Ateş parçası, meşale, iktibas | Büyük kaynaktan taşınmak üzere alınan alevli kor veya ilim. | Kesin |
| Latince | Fax, igniculus | Meşale, ateş kıvılcımı | Fax meşaleyi, igniculus ise küçük ateş parçasını karşılar; ancak kaynaktan nakledilme vurgusu Arapça kadar kurucu değildir. | Güçlü |
| İngilizce | Torch, brand, firebrand, borrowed light | Meşale, yanar odun, ödünç ışık | Firebrand yanan odun parçasını verir; manevi boyuttaki aktarım ve alıntı için borrowed light veya derivation kullanılır. | Güçlü |
| Almanca | Fackel, Feuerbrand | Meşale, tutuşmuş odun | Kaynaktan alınan fiziksel meşaleyi karşılar; ilmi aktarım boyutu dışarıda kalır. | Güçlü |
| Fransızca | Tison, flambeau | Meşale, yanan kor | Tison bir ucu yanan odun parçasını tam karşılar; bilginin aktarılması boyutu metaforik kalır. | Güçlü |
المصدر Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِقَبَسٍ / قَبَسٍ | Fiziksel ateş koru, meşale | Hz. Mûsâ'nın karanlıkta ve soğukta ailesine yol göstermek veya ısınmak üzere uzaktaki ateşten bir parça getirme vaadi (Tâhâ 20:10, Neml 27:7). |
| نَقْتَبِسْ | Manevi nurdan pay alma, ışık ödünçleme | Kıyamet günü münafıkların, karanlıkta kalan halleriyle müminlerin önlerindeki ışıktan faydalanma ve pay alma talebi (Hadîd 57:13). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve hidayet nurunun intikali | Hidayet ve vahiy nurunun peygamberler vasıtasıyla ümmete aktarılması, münafıkların ahirette bu nurdan pay alamayacakları tartışması. | Asıl kaynaktan türeyen manevi ışığın eksilmeksizin başkasına intikali. |
| Fıkıh | Hırsızlık veya ödünç alma ahkâmı | Başkasına ait ateşten veya ışıktan izinle ya da örfen faydalanmanın (iktibas) mülkiyet ve tazmin hükümleriyle ilişkisi. | Tüketilmeyen, kaynaktan eksiltmeyen menfaatten istifade. |
| Tefsir | Tâhâ, Neml ve Hadîd surelerindeki temsiller | Hz. Mûsâ'nın aradığı maddi meşale ile kavuştuğu ilahi vahiy nuru arasındaki tezat ve tefekkür boyutu. | Maddi kılavuzluk arayışından mutlak hidayet ufkuna geçiş. |
| Hadis | İlim talebi ve astroloji yasağı | İlim öğrenmek üzere yola çıkanların niteliği ve yıldızlardan kehanet aktarmanın sihir iktibası sayılması. | Bilginin menbaından alınarak aktarılması ve sahih kaynak vurgusu. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve Hidayet | Manevi aydınlanma meşalesi | Asıl hidayet kaynağından karanlıktaki ferde yol gösterici ışık ulaştırmak | Vahiy merkezi bir ateştir; tebliğ o ateşten alınan bir meşale ile insanları aydınlatmaktır. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve Metodoloji | İktibas, alıntı ve nakil | Hakikati ve bilgiyi asıl kaynağından usulünce aktarmak | Bir bilginin kaynağından güvenle alıntılanıp başka bir zihne taşınması işlemidir. | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve Meşruiyet | Temsili yetki aktarımı | Merkezi otoritenin meşruiyet ve gücünü taşraya veya temsilcilere tevdi etmesi | Asıl otorite merkezinden bir yetki meşalesi devralarak kamu düzenini sağlamaktır. | Güçlü |
| İktisadi | Refah ve Teknoloji Transferi | Kaynak paylaşımı ve teknoloji iktibası | Sermaye ve bilginin asıl merkezden ikincil alanlara değer eksiltmeden aktarımı | Ateşin paylaşılınca eksilmemesi gibi, know-how ve lisansın aktarımıyla refahın yayılmasıdır. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik iletim ve foton transferi | Birincil ısı veya ışık kaynağından bir taşıyıcı vasıtasıyla ikincil sisteme enerji aktarımı; enerjinin lokalize taşınması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kültürel difüzyon ve metinlerarasılık | Bir kültürün veya metnin ana kaynağından alınan unsurların, özünü kaybetmeden yeni bir bağlama taşınarak uyarlanması. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | قبس kökünü yalnızca kuru bir edebi alıntı (iktibas) veya basit bir odun parçası olarak görmek; kelimedeki 'hayati yol göstericilik' ve 'karanlığı yarıp ısınma sağlama' dinamiğini unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem Hz. Mûsâ'nın çölde kaybolmuşken aradığı fiziksel kurtuluş ışığını hem de kıyamet günü müminlerin amel ve imanlarından süzülen uhrevi hidayet nurunu kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hadîd 57:13 ayetindeki yalvarışı sıradan bir bekleme talebi sanmak; oysa münafıklar, dünyada iktibas etmedikleri manevi ışığı ahirette mekanik biçimde ödünç alabileceklerini zannetme yanılgısına düşmektedirler. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin ve hidayetin mahiyetini somut bir nesne (kabes) üzerinden açıklar. Işık, kaynağından ayrılıp başka yerlere taşınabilen ve başkalarını aydınlatırken kaynağını tüketmeyen ilahi bir emanettir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Mûsâ'nın Tûr dağı kıssasını anlatan ayetlerde (Tâhâ 20:10, Neml 27:7) ve kıyamet sahnelerinde mümin-münafık ayrışmasını niteleyen ayetlerde (Hadîd 57:13) kurucudur. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Işığın ve hidayetin bireyin kendi kendine ürettiği kapalı bir cevher olmadığını; mutlaka merkezi bir kaynaktan alınması (iktibas edilmesi) gereken dinamik bir pay olduğunu hatırlatır. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBüyük bir ocaktan veya ateş yığınından bir sopanın ucunda aydınlanmak ve ısınmak üzere alınan taşınabilir kor parçası.
- Soyut anlamHakikat, bilgi ve hidayet kaynağından türeyerek başka zihin ve kalpleri aydınlatan, kaynaktan eksilmeyen aktarım.
- Sistematik karşılıkBirincil enerji ve bilgi kaynağından ikincil alıcılara iletken bir vasıtayla sağlanan meşru ve sürekli ışık intikali.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde ana enerji veya nur kaynağını, bu nuru talep eden alıcıyı, taşımayı sağlayan vasıtayı (meşale veya kabes), gerçekleşen iktibas sürecini temsil eder. Eşitliğin devamında ana kaynağın enerjisi , aktarılan paydan ötürü eksilmezken (), alıcının aydınlanma düzeyi pozitif bir değere ulaşarak karanlıktan kurtulmayı modeller.