قدح
ق - د - ح
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٢
Çakmak taşı veya patlayıcı madde demektir. Rüzgarın sürükleyip bir tarafa yığdığı çakıl veya kumdur. Sürüklenmek anlamına gelir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Çakmak taşı veya patlayıcı madde demektir. Rüzgarın sürükleyip bir tarafa yığdığı çakıl veya kumdur. Sürüklenmek anlamına gelir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٤٢٧باب الحاء والقاف والدال معهما
ق ح د، ح ق د، ق د ح، ح د ق، د ح ق، مستعملات
قحد:
القَحَدة: ما بينَ المأْنَتَيْن من شَحْم السَّنام. ناقةٌ مِقحاد: ضَخْمةُ القَحَدة، قال:
المُطْعِمُ القَوْمِ الخِفافِ الأَزوادْ من كُلِّ كَوماءَ شَطُوطٍ مِقحادْ
حقد:
الحِقْدُ: الاسمُ، والحَقْدُ: الفِعلُ، حَقَدَ يَحقِدُ حَقْداً، وهو إمساكُ العَداوة في القلب والتَرَبُّصُ بفُرصتها.
قدح:
القَدّاح: مُتَّحِذُ الأقداح،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٨٧٩القِدْحُ بالكسر: السهم قبل أن يُراشَ ويُركَّب نصله. وقِدْحُ الميسرِ أيضاً. والجمع قِداحٌ وأقْداحٌ وأَقاديحٌ. والقَدَحُ: المِغرفة. وقال:
لنا مِقْدَحٌ منها وللجارِ مِقْدَحُ
والمِقْدَحةُ: ما تقدح به النار. والقَدَّاحةُ والقَدَّاح: الحجر الذي يوري النار. وقَدَحْتُ المرق: غرفته. والقُدْحَةُ بالضم: الغرفة، يقال: أعطني قُدْحَةً من مَرَقَتِكَ. وقَدَحْتُ النار وقَدَحْتُ في نسبه، إذا طعنت. وقَدَحَ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٬٥٩٠باب الحاء والقاف والدال
حقد ، حدق ، قدح ، قحد ، دحق : مستعملات .
قحد : قال الليث : القَحَدَةُ : ما بين المأْنَتَيْن من شَحْم السنام . وناقَةٌ مِقْحَاد : ضخمة القَحَدَة وأنشد : مِن كلِّ كَوْمَاءَ شَطُوطٍ مِقْحَادْ أبو عُبَيد عن الأصمعيِّ : المِقْحَاد : النَّاقةُ العظيمة السَّنام : ويقال للسَّنام : القَحَدَة ، قال : والشَّطُوطُ : العظيمة جَنْبَتَي السَّنَام . ثعلب عن ابن الأعرابيِّ قال : المَحْقِدُ
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬٧٤٣(باب القاف والدال وما يثلثهما)
(قدر) القاف والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَبْلَغ الشَّيء وكُنهه ونهايته. فالقدر: مبلغُ كلِّ شيء. يقال: قَدْرُه كذا، أي مبلغُه. وكذلك القَدَر. وقَدَرتُ الشّيءَ أَقْدِرُه وأَقْدُرُه من التقدير، وقدَّرته أُقَدِّره. والقَدْر: قضاء الله تعالى الأشياءَ على مبالغها ونهاياتها التي أرادَها لها، وهو القَدَرُ أيضاً. قال في القَدَر:
خَلِّ الطَّريقَ لمن يبنِي المَنَارَ به
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٤٧١ق د ح
تقول: أجيلت القداح وأديرت الأقداح.
وقدح النار من الزّند واقتدحها ومعه القدطّاحة والمقدحة أي حجر القدح وحديدته.
وقدح الدود في العود وفي الأسنان.
ووقعت فيها القادحة والقوادح.
وقدح المرقة واقتدحها: اغترفها بالمقدح والمقدحة.
وفي المثل " ستأتيك بما في قعرها المقدحة " أي سيظهر لك ما أنت عمٍ عنه.
قال: لنا مقدحٌ منها وللجار مقدح وفي أسفل البرمة قديح: بقية مرقةٍ.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٧٬٢١٧القَدَحُ من الآنية، بالتحريك: واد الأَقداحِ التي للشرب، معروف؛ قال أَبو عبيد: يُرْوِي الرجلين وليس لذلك وقت؛ وقيل: هو اسم يَجْمَعُ صغارها وكبارها، والجمع أَقْداح، ومُتَّخِذُها: قَدَّاحٌ، وصِناعَتُه: القِداحةُ.
وقَدَحَ بالزَّنْدِ يَقْدَحُ قَدْحاً واقْتَدَح: رام الإِيراءَ به. والمِقْدَحُ والمِقْداحُ والمِقْدَحَةُ والقَدَّاحُ، كله: الحديدة التي يُقْدَحُ بها؛ وقيل: القَدَّاحُ والقَدَّاحة الحجر الذي
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٥٥* ق د ح * * القَدَحُ * الذي يشرب فيه وجمعه * أقْداحٌ * و * المِقْدضحَةُ * بالكسر ما تقدح به النار و * القَدَّاحُ * و * القَدَّاحَةُ * بفتح القاف وتشديد الدال فيهما الحجر الذي يوري النار و * قَدَحَ * النار وقدح في نسبه طعن وبابهما قطع و * اقْتَدَحَ * الزند
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٥٬٩٥٦القدح، بالكسر: السهم قبل أن يراش وينصل. وقال أبو حنيفة: القدح: العود إذا بلغ فشذب عنه الغصن وقطع على مقار النبل الذي يراد من الطول والقصر. وقال الأزهري: القدح قدح السهم وقداح، بالكسر. و قدح الميسر، والجمع أقدح وأقداح وأقاديح، الأخيرة جمع الجمع. قال أبو ذؤيب يصف إبلا:
أما أولات الذرى منها فعاصبة تجول بين مناقيهـا الأقـاديح
والكثير قداح. وفي حديث أبي رافع: كنت
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٤٬٨١٥قَدَحَ الدُّودُ
1 قَدَحَ الدُّودُ ذ , (S, A,) [aor. قَدَحَ ,] inf. n. قَدْحٌ, (Lth, S, Mgh,) The worm, or worms, effected a cankering, or corrosion, (Lth, S, A, Mgh,) فِى الشَّجَرِ, [in the trees], (Lth, S, Mgh,) or فِى العُودِ [in the wood], (A,) and فِى الأَسْنَانِ [in the teeth]. (Lth, S, A, Mgh.) And قُدِحَ and قُدِحَ فِيهِ, inf. n. as above, It (the tree, and the tooth,) became cankered, or
قَدَحَ الدُّودُ 1 قَدَحَ الدُّودُ ذ , (S, A,) [aor. قَدَحَ ,] inf. n. قَدْحٌ, (Lth, S, Mgh,) The worm, or worms, effected a cankering, or corrosion, (Lth, S, A, Mgh,) فِى الشَّجَرِ, [in the trees], (Lth, S, Mgh,) or فِى العُودِ [in the wood], (A,) and فِى الأَسْنَانِ [in the teeth]. (Lth, S, A, Mgh.) And قُدِحَ and قُدِحَ فِيهِ, inf. n. as above, It (the tree, and the tooth,) became cankered, or corroded. (L.) ― -b2- [Hence,] قَدَحَ فِيهِ, (Msb, K,) or فِى عِرْضِهِ, and فِى سَاقِهِ, (A,) aor. قَدَحَ , (Msb, K,) inf. n. as above, (Msb,) from the incidency of the قَوَادِح [or canker-worms] in the سَاق [or stem] of the tree, (A,) (tropical:) He impaired, injured, detracted from, impugned, or attacked, his honour, or reputation; blamed, censured, or reproached, him; found fault with him; or spoke against him. (A, Msb, K.) And قَدَحَ فِى نَسَبِهِ (tropical:) He found fault with, or spoke against, his parentage, genealogy, or pedigree. (S, A, Msb.) And قَدَحَ فِى عَدَالَتِهِ (assumed tropical:) He impugned his rectitude as a witness, mentioning something that should have the effect of causing his testimony to be rejected. (Msb.) And قَدَحَ فِى سَاقِ أَخِيهِ (tropical:) He acted dishonestly, or insincerely, towards his brother, and did that which was displeasing to him, or that which he hated. (L, TA.) And فُلَانٌ يَفُتُّ فِى عَضُدِ فُلَانٍ وَيَقْدَحُ فِى سَاقِهِ (assumed tropical:) [Such a one seeks to injure such a one by diminishing, or impairing, (in number or power) the people of his house, or his aiders, or assistants; and blames, censures, or reproaches, him]: by عَضُدِهِ being meant أَهْلِ بَيْتِهِ; and by نَفْسِهِ سَاقِهِ. (IAar, T. [See عَضُدٌ.]) ― -b3- قَدَحَ فِى القِدْحِ, (A, K, TA,) aor. as above, (TA,) He (a maker of arrows, A) made a hole in [the end of] the [arrow in the state in which it is termed] قِدْح with the tang of the iron head [for the insertion of the said tang]: (A, K, TA:) which hole is termed ↓ مَقْدَحٌ. (A, TA.) ― -b4- قَدَحَ خِتَامَ الخَابِيَةِ He broke the sealed clay upon the mouth of the [wine-jar called] خابية. (TA. [Accord. to the TA, a verse of Lebeed cited voce أَدْكَنُ presents an ex. of the verb in this sense: but see the explanation given in art. دكن.]) ― -b5- قَدَحَ العَيْنَ [He (the operator termed ↓ قَدَّاح, A) performed upon the eye the operation of couching;] he extracted from the eye the corrupt fluid. (S, A. [See نَقَبَ العَيْنَ.]) ― -b6- قَدَحَ النَّارَ, (S, L,) aor. and inf. n. as above, He struck, or produced, fire with a flint &c.: (L:) or قَدَحَ النَّارَ مِنَ الزَّنْدِ [or الزَّنْدَةِ i. e. He produced fire from the piece of stick, or wood, called زند, or rather from that called زندة]; as also ↓ اقتدحها: (A:) or قَدَحَ بِالزَّنْدِ, and ↓ اقتدح, (K,) or الزَّنْدَ ↓ اقتدح, (S,) He endeavoured to produce fire with the زند. (K.) اُحْنُ لِى أَقْدَحْ لَكَ [app. Bend thou to me branches and I will produce fire for thee to kindle them] is a prov., meaning كُنْ لِى أَكُنْ لَكَ [Be thou a helpmate for me and I will be a helpmate for thee]. (TA.) See also another prov. cited and expl. voce دِفْلَى. ― -b7- قَدَحَ الشَّىْءُ فِى صَدْرِى (assumed tropical:) The thing made an impression in my bosom, or mind. (L.) ― -b8- قَدَحَ, (S, A, L,) aor. and inf. n. as above; (L;) and ↓ اقتدح; (S, A, L, K;) He laded out broth [&c.] (S, A, L, K) with a ladle. (A.) And قَدَحَ القِدْرَ He laded out what was in the cookingpot. (L.) And قَدَحَ مَا فِى أَسْفَلِ القِدْرِ He laded out with pains what was in the bottom of the cooking-pot. (L.) And قَدَحَ مَا فِى أَسْفَلِ البِئْرِ [He laded out what was in the bottom of the well]. (A.) -A2- قَدَحَتْ عَيْنُهُ, (S, A,) inf. n. قَدْحٌ; (K;) and ↓ قدّحت, (S,) inf. n. تَقْدِيحٌ; (K;) (assumed tropical:) His eye sank, or became depressed, (S, A, K,) so that it became like the قَدَح [q. v.]. (A. [See an ex. of the latter v. in a verse cited in the first paragraph of art. سلب.])
2 قَدَّحَ see above, last explanation. -A2- قدّح فَرَسَهُ, (S,) inf. n. تَقْدِيحٌ, (K,) (tropical:) He made his horse lean, lank, or slender: (S, K, * TA:) or قَدَّحْتُ خَيْلِى, inf. n. as above, (tropical:) I made my horses to be [like the arrows termed] قِدَاح in slenderness. (A.)
مُقَادَحَةٌ 3 مُقَادَحَةٌ ذ is (tropical:) syn. with مُقَادَعَةٌ, [so in a copy of the A, an evident mistranscription for مُقَاذَعَةٌ, with ذ,] from القَدْحُ meaning “ the act of blaming, censuring, ” &c., syn. الطَّعْنُ: thus in the saying, جَرَتْ بَيْنَهُمَا مُقَادَحَةٌ (tropical:) [A mutual reviling, and vying in foul, or unseemly, speech or language, occurred between them two]. (A.) ― -b2- And قادحهُ signifies (tropical:) نَاظَرَهُ [app. as meaning جَادَلَهُ i. e. (tropical:) He contended in an altercation, or disputed, or litigated, with him: &c.]. (A.)
تقدّح 5 تقدّح ذ : see 5 in art. قرح.
تقاذحا 6 تقاذحا ذ (tropical:) [app. They contended in an altercation, or disputed, or litigated, each with the other]. (A: there immediately following قَادَحَهُ as meaning نَاظَرَهُ.)
انقدحت النَّارُ مِنَ العُودِ 7 انقدحت النَّارُ مِنَ العُودِ ذ Fire was, or became, struck, or produced, from the wood, or stick. (L in art. صلد.)
8 اـِقْتَدَحَ see 1, latter half, in three places. ― -b2- اقتدح بِزَنْدِهِ is [also] a tropical phrase [meaning (tropical:) He endeavoured to avail himself of his (another's) instrumentality: or he availed himself thereof: see the phrase أَنَا مُقْتَدِحٌ بِزَنْدِكَ in art. زند]. (A.) ― -b3- And اقتدح الأَمْرَ means (tropical:) He considered, and looked into, the affair, seeking to elicit what would be its issue, or result. (A, K, TA.) ― -b4- See also 1, again; last quarter.
استقدح زِنَادَهُ 10 استقدح زِنَادَهُ ذ [lit. signifies He asked, or demanded, that his (another's) زِنَاد (pl. of زَنْدٌ q. v.) should produce fire: and] is a tropical phrase [meaning (tropical:) He asked, or demanded, that he might avail himself of his (another's) instrumentality]. (A.)
قَدْحٌ قَدْحٌ ذ and ↓ قَادِحٌ, [the former, in the CK, in this case, erroneously, with fet-h to the د,] A canker, or corrosion, incident in trees and in teeth: (L, K:) [the former is originally an inf. n.: and] each, in the sense here expl., an epithet in which the quality of a subst. predominates: (L:) [they are therefore more properly to be expl. as meaning a thing that cankers, or corrodes: and ↓ the latter signifies also rottenness, decay, corruption, or unsoundness: (L:) and blackness that appears in the teeth: (S:) and a crack, or fissure, in wood, or in a stick, or rod; (S, L, K;) and so the former word. (K.) ― -b2- اـبْرَةُ القَدْحِ: see مِقْدَحٌ.
قِدْحٌ قِدْحٌ ذ An arrow, (S, Msb, K, &c.,) [i. e.] the pared wood, or rod, of an arrow, (Mgh,) before it has been furnished with feathers and a head: (S, Mgh, Msb, K, &c.:) or an arrow when straightened, and fit to be feathered and headed: (T, voce بَرِىٌّ, q. v.:) or a rod that has attained the desired state of growth, and been pruned, and cut according to the required length for an arrow: (AHn:) and [particularly] such as is used in the game called المَيْسِر: (S, L:) pl. قِدَاحٌ, (S, A, Mgh, L, K,) a pl. of mult., (TA,) and [of pauc., and accord. to the L of قِدْحٌ in the last of the senses expl. above,] أَقْدُحُ (S, L, K) and أَقْدَاحٌ (L, TA) and أَقَادِيحُ, (S, L, K,) which last is a pl. pl. [i. e. pl. of أَقْدَاحٌ]. (L.) [One says, in speaking of the arrows used in the game called ضَرَبَ بِالقِدَاحِ المَيْسِر, and ضَرَبَ القِدَاحَ: and in speaking of the two arrows used in practising sortilege, ضَرَبَ بِالقِدْحَيْنِ: see art. ضرب, p. 1778, col. iii.] صَدَقَنِى وَسْمَ قِدْحِهِ (tropical:) He told me truly what was the brand of his gaming-arrow] is a prov.; meaning he told me the truth: (A, * TA:) so says AZ: (TA:) or it means he told me what was in his mind: the وسم of the قدح is the mark that denotes its share [of the slaughtered camel]; and the sign is sometimes made by means of fire. (Meyd.) And they say, أَبْصِرْ وَسْمَ قِدْحِكَ (tropical:) [See, or look at, the brand of thy gaming-arrow]; (TA;) which is [also] a prov.; (A;) meaning know thyself. (A, TA.) And قِدْحُ ابْنِ مُقْبِلٍ (assumed tropical:) [The gaming-arrow of Ibn-Mukbil, which seems to have been one remarkable for frequent good luck,] is a proverbial expression relating to goodness of effect. (TA.)
قَدَحٌ قَدَحٌ ذ [A drinking-cup or bowl;] a certain vessel (Msb, K) for drinking, (S, Mgh,) well known, (Msb,) large enough to satisfy the thirst of two men: (A 'Obeyd, K:) or a small one and a large one: (K:) [in the K voce عُلْبَةٌ, it is applied to a vessel used for milking, sometimes made of camel's skin and sometimes of wood: it was used for drinking and for milking:] pl. أَقْدَاحٌ. (S, Mgh, Msb, K.) It is said in a trad., لَا تَجْعَلُونِى كَقَدَحِ الرَّكِبِ [Make not ye me to be like the drinkingcup of the rider on a camel]; meaning, make not ye me to be last in being mentioned; because the rider on a camel suspends his قدح on the hinder part of his saddle when he is finishing the puttingon of his apparatus, (Mgh, TA,) placing it behind him. (TA.) ― -b2- Also A certain measure of capacity, in Egypt, containing two hundred and thirty-two دَرَاهِم. (Es-Suyootee in his “ Husn el-Mohلdarah. ” See اـِرْدَبٌّ, in art. ردب.)
قَدْحَةٌ قَدْحَةٌ ذ A single act of striking, or producing, fire. (IAth, K, TA.) ― -b2- And hence, (tropical:) An elicitation, by examination, of the real state or nature of a case or an affair. (IAth, TA.) ― -b3- And A single act of lading out broth [&c. with a ladle]. (L, in so in the CK.) ― -b4- See also what next follows.
قُدْحَةٌ قُدْحَةٌ ذ A ladleful of broth: (S, L, K:) and some say that ↓ قَدْحَةٌ signifies the same. (L.) You say, أَعْطِنِى قُدْحَةً مِنْ مَرَقَتِكَ Give thou to me a ladleful of thy broth. (S.)
قِدْحَةٌ قِدْحَةٌ ذ The act of striking or producing, fire (IAth, K, TA) with the مِقْدَحَةٌ. (IAth, TA.) Hence the saying, لَوْ شَآءَ اللّٰهُ لَجَعَلَ لِلنَّاسِ قِدْحَةَ ظُلْمَةٍ كَمَا جَعَلَ لَهُمْ قِدْحَةَ نُورٍ [If God had willed, He had assigned to men the faculty of producing darkness, like as He has assigned to them the faculty of producing light]: (K, TA:) a trad. (TA.) ― -b2- And [hence] (assumed tropical:) Consideration and examination of an affair, to elicit what may be its issue, or result. (K, TA.)
قَدُوحٌ قَدُوحٌ ذ and ↓ أَقْدَحُ, (K,) or ↓ قَدُوحٌ أَقْدَحُ, (A,) (tropical:) The ذُبَاب [i. e. common fly, or flies]: (A, K, TA:) which one never sees otherwise than as though producing fire with the two fore legs [by rubbing them together like as one rubs together the زَنْد and the زَنْدَة]. (TA. [But in a verse cited by Meyd in his Proverbs, instead of القدوح ↓ الاقدح, we find القَدُوح الأَقْرَح; and he says that الأَقْرَحُ (q. v.) is from القُرْحَةُ, and that every ذُبَاب has upon its face a قُرْحَة (or white mark): see that verse in Freytag's Arab. Prov., ii. 48: and see also EM, p. 228.]) -A2- قَدُوحٌ also signifies A well (رَكِىٌّ) of which the water is laded out with the hand: (S, K:) or a well (بِئْرٌ) of which the water is not taken otherwise than by successive ladings [with the hand]. (A.)
قُدُوحٌ قُدُوحٌ ذ The pieces of wood of the [camel's saddle called] رَحْل [for which the TA has رمل, but the right reading is shown by the context]: a word having no singular. (TA.)
قَدِيحٌ قَدِيحٌ ذ Broth: (K: [app. because laded out:]) or some broth remaining in the bottom of the cooking-pot: (A:) or what remains in the bottom of the cooking-pot and is laded out with pains; (S, L, K;) as also ↓ مَقْدُوحٌ. (L.)
قِدَاحَةٌ قِدَاحَةٌ ذ The art, or craft, of making vessels such as are called أَقْدَاح [pl. of قَدَحٌ]. (K.)
قَدَّاحٌ قَدَّاحٌ ذ : see 1, latter half: ― -b2- and see قَدَّاحَةٌ. As an epithet applied to a زَنْد [q. v.], (K in art. خور,) it signifies That produces much fire. (TK in that art.) ― -b3- See also مِقْدَحٌ. -A2- Also A maker of vessels such as are called أَقْدَاح [pl. of قَدَحٌ]. (K.) -A3- And a subst. signifying The blossoms of plants before they open: (TA:) or the extremities of fresh, juicy, plants: (K:) or the extremities, consisting of fresh, juicy, leaves, of plants: (TA:) or soft, or tender, suckers or offsets, of [the species of trefoil, or clover, called] فِصْفِصَة: (Az, K, TA:) of the dial. of El-'Irلk: n. un. ↓ قَدَّاحَةٌ. (TA.)
قَدَّاحَةٌ قَدَّاحَةٌ ذ A stone from which one strikes fire; (As, S, A, K;) and so ↓ قَدَّاحٌ. (T, S, K.) -A2- See also قَدَّاحٌ, last sentence.
قَادِحٌ قَادِحٌ ذ : see قَادِحَةٌ: ― -b2- and see also قَدْحٌ, in two places. ― -b3- هٰذَا مَآءٌ لَا يَنَامُ قَادِحُهُ [This is water of which the lader-out will not sleep] is said in describing such [water] as is little in quantity. (A, TA.)
قَادِحَةٌ قَادِحَةٌ ذ [A canker-worm;] the worm (Lth, S, Mgh, L, K) that cankers, or corrodes, trees and teeth: (Lth, * Mgh, * L, TA:) [coll. gen. n. ↓ قَادِحٌ; occurring in the K in art. خرب, &c.:] pl. قَوَادِحُ. (L.) One says, قَدْ أَسْرَعَتْ فِى أَسْنَانِهِ القَوَادِحِ [The canker-worms have quickly come into his teeth]. (L.)
أَقْدَحُ أَقْدَحُ ذ : see قَدُوحٌ, in three places.
مَقْدَحٌ مَقْدَحٌ ذ : see 1, in the middle of the paragraph.
مِقْدَحٌ مِقْدَحٌ ذ [A couching-needle; called thus, and ↓ اـِبْرَةُ القَدْحِ, in the present day. ― -b2- Also], (K, and so in some copies of the S,) and ↓ مِقْدَحَةٌ, (A, TA, and so in other copies of the S,) and ↓ مِقْدَاحٌ, and ↓ قَدَّاحٌ, (K,) The thing (S, A, K) of iron (A, K) with which one strikes fire. (S, A, K.) ― -b3- And the first, A ladle; (S, A, K;) as also ↓ مِقْدَحَةٌ. (A.) ↓ سَتَأْتِيكَ بِمَا فِى قَعْرَهَا المِقْدَحَةُ [The ladle will bring to thee what is in the bottom thereof] is a prov., meaning, that to which thou art blind will become apparent, or manifest, to thee. (A.)
مِقْدَحَةٌ مِقْدَحَةٌ ذ : see the next preceding paragraph, in three places.
خَيْلٌ مُقَدَّحَةٌ خَيْلٌ مُقَدَّحَةٌ ذ (tropical:) Horses that are lean, lank, or slender; as though made slender [like the arrows termed قِدَاح: see 2]. (TA.)
عَيْنٌ مُقَدِّحَةٌ عَيْنٌ مُقَدِّحَةٌ ذ (assumed tropical:) An eye that is sunk or depressed [so as to be like the قَدَح: see 1, last signification]. (TA.) And خَبْلٌ مُقَدِّحَةٌ (assumed tropical:) Horses whose eyes are sunk or depressed. (TA.)
مِقْدَاحٌ مِقْدَاحٌ ذ : see مِقْدَحٌ.
مَقْدُوحٌ مَقْدُوحٌ ذ , applied to broth: see قَدِيحٌ.
شَجَرٌ مُتَقَادِحٌ شَجَرٌ مُتَقَادِحٌ ذ Trees having soft, weak, branches, which, when the wind puts them in motion, blaze forth with fire; but which when used for producing fire for a useful purpose, yield no fire at all: whence one says to him who has no ground of pretension to respect or honour, nor parentage, genealogy, or pedigree, of a sound quality, زَنْدَاكَ لِلْمُتَقَادِحِ (assumed tropical:) [lit. Thy two pieces of stick, or wood, for producing fire pertain to the trees that have soft and weak branches, &c.]. (TA.)
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٠٤٦قَدَحَ
قَدَحَ A ( n. ac. قَدْح 1 )
a. [ Fī ], Pierced, bored, perforated; gnawed; cankered, corroded.
b. [ Fī ], Spoke against; reviled; impugned.
c. Broke ( seal ).
d. Removed a cataract from, couched ( eye ).
e. [ Bi ], Struck, produced fire with ( flint ).
f. Was, became sunken ( eye ).
g. Laded out ( broth ).
h. [ Fī ], Made an impression on.
قَدَّحَ
قَدَّحَ II ,
a. Pierced,
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ١٨٬٧٢٩قدح
قَدَحَ - يَقْدَحُ - قَدْح
قَدَحَ - يَقْدَحُ + الكائن + شيئاً + بشيء: يحكه بشيء: يضربه بطريقة فيها حك وكشط: ويضرب المعدن أو الحديدة أو الزند من عيدان الشجر، يضربها ويحكها ببعضها، ليوري ويلهب النار
قَدْح: اسم فعل " قَدَحَ - يَقْدَحُ ": الحك والاحتكاك
قدحاً: حال من " قَدْح"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " استئصال أجزاء صغيرة من الشيء على شكل قطع
الصيغ(١)
الجذور المجاورةالمجاورة: ١ (الإجمالي: ١)
- وري
الآيات المشتركة: ١ · Arka
الآيات التي ورد فيها(١)
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قدح |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | وري, صدم, طعن |
| Zıt Kök | خمد |
| Çekirdek Özet 1 | İki sert nesneyi birbirine sürterek veya çarparak kıvılcım çıkarma, içini oyma ve kazıma |
| Çekirdek Özet 2 | Hızlı koşan savaş atlarının nallarını kayalara vurarak kıvılcım saçması |
| Çekirdek Özet 3 | Mekanik darbe ve sürtünmenin kıvılcım üretmesi; soyut düzlemde delili veya şahsiyeti yaralayıp kusur açığa çıkarma |
| Kritik Hata Riski | Anlamı yalnızca pasif bir aşınma veya sıradan bir kap kabul edip iki sert cismin çarpışmasından doğan ani kıvılcım ve tutuşma dinamiğini göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قد | Kesmek, boyuna yarmak, ayırmak ve ölçülü biçimde sınırlandırmak (قدد, قدر, قدس, قدم) | ح | Boğaz harfinin getirdiği sürtünmeli ve yakıcı nitelikle kesme hareketi; iki sert yüzeyin sürtünerek kıvılcım fışkırtması, aşınması veya bir kabın/nesnenin içinin kazınarak oyulması biçiminde somut bir sürtünme ve yanma boyutuna dönüşmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | İki sert cismin temas ettiği dar odak noktası ve sıkışma sınırı |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Çarpma veya sürtünme anındaki ivmeli hareket ve geçiş |
| ح | Çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sert yüzeyin aşındırılması, çeperin oyulması ve koruyucu kabuğun yırtılarak ateşin açığa çıkması |
| قدح | Odaklanmış sert bir temasın hareket ivmesiyle birleşerek sert yüzeyi sürtmesi, aşındırması ve kıvılcım parlatması | Harflerin birleşimi sert iki nesnenin çarpışmasıyla içerideki saklı kıvılcımın veya derinliğin dışarı fırlatılması hareketini kurar |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çakmak taşının veya çakmak demirinin sertçe birbirine vurulup sürtülerek ateşin tutuşturulması; tencerenin dibinde kalan son yemek kırıntılarının kazınarak çıkarılması ve tahtanın veya dişin kurt tarafından içinin kemirilip oyulması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Tencerenin dibinde kalan yemeğin kıtlık anında kaşıkla kazınarak paylaşılması manasında şu beyitte geçer: فظلَّ الإماء يبتدِرْن قديحَها / كما ابتدرتْ كلبٌ مياهَ قُرَاقِرِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Ru'be b. el-Accâc kıvılcım çıkaran sert çakmak taşını şu dizesiyle tasvir etmiştir: والمَرْوَ ذا القَدّاحِ مَضبُوَح الفِلَقْ; ayrıca Cemîl Butheyne dişlerin kurtlanıp çürümesini قوادح lafzıyla şu dizesinde anmıştır: رمَى الله في عينَيْ بُثينةَ بالقَذَى / وفي الغُرِّ من أنيابها بالقوادح |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinin Kuzeybatı kolunda yer alan İbranicede kök קָדַח (qādaḥ) biçiminde mevcuttur ve doğrudan "ateş yakmak, tutuşturmak, alev fışkırtmak" anlamını taşır (örneğin İşaya 50:11'de kıvılcım çıkaranları ifade eder); bunun yanı sıra matkapla delmek ve oymak fiillerini de karşılar. Süryanicede ܩܕܰܚ (qdaḥ) kökü delmek, oymak, tutuşmak ve parlamak anlamlarıyla fonetik ve semantik denkliğini korur. Arapçada قدح kökü hem iki sert yüzeyin sürtünmesiyle kıvılcım üretme eylemini hem de tencere ve ağaç gibi nesnelerin kazınıp oyulmasını bir arada muhafaza ederek Sami kök ailesinin fiziksel sürtünme ve oyma çekirdeğini eksiksiz yansıtır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قدح | İki sert nesnenin sürtünmesiyle ateş tutuşturma, kabın dibini kazıma ve dişin kemirilip oyulması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice קָדַח (qādaḥ), Süryanice ܩܕܰܚ (qdaḥ) | Ateş tutuşturmak, kıvılcım saçmak ve sert bir nesneyi oyup delmek anlamında düzenli ses denkliğiyle ortaktır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami kolu dışında doğrulanmış geniş dilsel soydaşlık tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
المصدر BDB, HALOT, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قدح | Anlamlı | Sürtünmeyle kıvılcım çıkarma, oyma | Sert yüzeylerin çarpışmasıyla ateş yakmak, kazımak ve lekelemek | Kur'an'da geçer (hedef kök) |
| قحد | Anlamlı | Sertleşme, kuruluk | Devenin hörgücünün sertleşmesi veya kuraklık sebebiyle toprağın katılaşması | Kur'an'da geçmez |
| دقح | Anlamlı | Kıtlıkta kırıntı toplama | Yiyeceğin en değersiz kırıntılarını dahi sıyırıp yeme | Kur'an'da geçmez |
| دحق | Anlamlı | Uzaklaştırma, dışarı atma | Bir nesneyi veya sıvıyı itip yerinden kovma, rahmin suyu dışarı atması | Kur'an'da geçmez |
| حقد | Anlamlı | Kin tutma, içte düşmanlık gizleme | Öfkenin ve husumetin içe gömülerek sert bir şekilde saklanması | Kur'an'da geçmez |
| حدق | Anlamlı | Çevreleme, kuşatma | Bir alanın etrafını duvar veya çitle çevirme; göz yuvarlağı | Kur'an'da geçer |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قدح | Merkez | Sürtünmeyle kıvılcım saçma | Sert iki yüzeyin birbirine çarpıp sürtünmesiyle anlık kıvılcım çıkarması | Mekanik çarpmanın doğrudan ateş ve oyuk üretmesi |
| وري | Komşu | Ateş tutuşturma | قدح sürtünme ve darbe anını, وري ise ateşin içten dışa parlayıp belirginleşmesini vurgular | Ateşin parlaması ve gizlendiği yerden çıkması |
| صدم | Komşu | Sertçe çarpışma | قدح kıvılcım veya oyuk üreten sürtünmeli darbeyken, صدم kütlesel çarpışmayı anlatır | Kütlelerin fiziksel olarak birbirine vurması |
| طعن | Komşu | Kusur isnat etme, lekeleme | قدح içten içe oyarak ve kazıyarak kusuru açığa çıkarır, طعن ise doğrudan mızrak gibi saplanır | Delili veya şahsiyeti yaralama |
| خمد | Zıt | Sönme, yatışma | قدح ateşin kıvılcımla doğuşunu ifade ederken خمد alevin tükenip sakinleşmesidir | Kıvılcım ve alevin tamamen yok olması |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قدح | Çakarak kıvılcım çıkarma, içini oyma | İki sert nesnenin sürtünmesiyle ateş üretme ve kazıma | Kesin |
| Latince | ignire, fricare | Ateşlemek, sürtmek | Mekanik sürtünme ve tutuşmayı karşılar; tencere kazıma ve delil çürütme boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | strike (fire), spark | Kıvılcım saçmak, çakmak | Nalların veya çakmak taşının çarpışmasıyla çıkan kıvılcımı verir; soyut kadeh ve fal oku türevlerini kapsamaz | Güçlü |
| Almanca | Funken schlagen, anfachen | Kıvılcım çıkarmak, ateşlemek | Sert temasın anlık ateş üretmesini karşılar; kazıyarak kusur bulma semantiğini taşımaz | Güçlü |
| Fransızca | étinceler, frotter | Kıvılcımlanmak, sürtmek | Çarpma ve sürtünme sonucu açığa çıkan ışımayı karşılar; kökün içsel oyulma anlamını yansıtmaz | Güçlü |
المصدر Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَدْحًا | Sert sürtünme ve çarpışmayla kıvılcım çıkarma | Savaş atlarının sabah baskınında nallarını kayalara vurarak kıvılcım saçması (Âdiyât 100:2) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Delillerin eleştirisi (kadh fi'l-istidlal) | Karşı tarafın sunduğu delilin tutarsızlığını ve mantıksal boşluğunu deşerek hükmü çürütme | Delilde gizlenen sakatlığın kazınarak açığa çıkarılması |
| Fıkıh | Usûl-i fıkıhta illetin iptali (kadh fi'l-ille) | Kıyasın dayandığı gerekçenin geçersizliğini göstererek hükmü bağlayıcılıktan düşürme | Kıyas mekanizmasının dayanağını zedeleme |
| Tefsir | Âdiyât Suresi tasviri | فَالْمُورِيَاتِ قَدْحًا ifadesinde atların nallarından çıkan kıvılcımın mücahitlerin azim ve süratini simgelemesi | Yüksek kinetik hareketin görsel ve işitsel şiddeti |
| Hadis | Cerh ve ta'dil ilmi | Ravinin adalet ve zabt yönünden güvenilirliğini sorgulayıp rivayetin sıhhatine kusur isnat etme | Rivayetin gücünü eksilten illetin ortaya konması |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hakikatin muhafazası | Kusur ve tahrifi ayıklama | Arındırma | Dini bilginin içine karışan bozuk unsurların eleştirel sorgulamayla bertaraf edilmesi | Güçlü |
| İlmi | Mantık ve metodoloji | Yanlışlama ve delili çürütme | Test etme | Bilimsel önermenin zaaflarını deşerek sağlamlığını denetleme | Güçlü |
| Siyasi | Güvenlik ve caydırıcılık | Ani ve şiddetli baskın gücü | Caydırma | Düşmana karşı yüksek hız ve kinetik sürtünmeyle üstünlük sağlama | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak kullanımı | Dip tüketim ve aşınma | Sınır tespiti | Kaynakların dibinin sıyrılması veya amortisman maliyetlerinin hesaplanması | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Triboloji ve triboelektrik etki | İki katı yüzeyin sürtünmesiyle mekanik kinetik enerjinin anlık olarak termal ve optik enerjiye (kıvılcıma) dönüşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Eleştirel söylem analizi ve hukuki itiraz | Bir metnin veya iddianın taşıyıcı argümanlarındaki yapısal kusurları deşerek meşruiyetini geçersiz kılma | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir içki kadehi veya basit bir kınama ifadesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Sert cisimlerin yüksek basınç ve hız altında çarpışarak açığa çıkardığı kinetik enerjiyi, patlayıcı kıvılcımı ve olağanüstü hücum dinamizmini temsil etmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âdiyât Suresi'ndeki kıvılcım saçma fiilini pasif bir aşınma sanmak; kelimenin içindeki darbe, tutuşturma ve nüfuz etme dinamizmini gözden kaçırmak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın yemin üslubundaki işitsel ve görsel şiddeti, savaş atlarının olağanüstü süratini mekanik bir kesinlikle kavramayı sağladığı için önemlidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kasem surelerinde ve özellikle ilahi davanın fedakarlık, hız ve aksiyon boyutunun işlendiği Âdiyât Suresi'nin giriş ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ayetteki eylemi soyut bir benzetme zannetmeyi önler; fiziksel sürtünme ve nalların kayalara çarpmasıyla oluşan somut kıvılcım gerçeğini ortaya koyar |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamSert iki nesneyi birbirine çarparak veya sürterek kıvılcım çıkarmak, bir şeyin içini oyup kazımak.
- Soyut anlamBir iddianın, delilin veya şahsiyetin zayıf noktasını deşerek kusurunu açığa çıkarmak ve onu hükümsüz kılmak.
- Sistematik karşılıkMekanik sürtünme ve direncin eşik değeri aşmasıyla açığa çıkan anlık enerji dönüşümü ve aşındırıcı etki.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde iki sert yüzey arasındaki sürtünme kuvvetini, hareketin bağıl hızını, kıvılcım oluşumu için gereken kritik sürtünme ve enerji eşiğini temsil eder. Sürtünme ve hız çarpımının bu eşiği aşması durumunda ortaya çıkan enerji dönüşümü (), dışarı fışkıran kıvılcım ve ışıma () olarak açığa çıkar. Formülasyon kökün sert temas ve yüksek hızla anlık ateş üretme dinamiğini modeller.