قدو
ق - د - و
جذر- الورود: ٢
- الآيات: ٢
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ٧
معناه في القرآن: Örnek al
ملاحظاتي
المعاجم(٧)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٩٧٢القاف والدال و"وايء" معهما
ق د و، ق د ي، ق د أ، ق ي د، ق و د، د ق ي، و ق د، و د ق مستعملات قدو: قدي: القَدوُ: الأصل الذي انشعب منه الاقتداء، وبعض يكسر فيقول: قِدْوة أي به يُقْتَدَى، قال الكميت:
والجود من راحتـيك قِـدوتـهُ وكان حذواً في الشعر والخطب
ومر فلان يتقدى بفرسه أي يلزم به سنن السيرة.
وتَقَدَّيتُ على دابتي، ويجوز في الشعر: تَقْدو به دابته.
وقِدَى رمح أي قَدْر رمح، مقصور، وقَيْدَ رمح،
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬٧٤٣(باب القاف والدال وما يثلثهما)
(قدر) القاف والدال والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَبْلَغ الشَّيء وكُنهه ونهايته. فالقدر: مبلغُ كلِّ شيء. يقال: قَدْرُه كذا، أي مبلغُه. وكذلك القَدَر. وقَدَرتُ الشّيءَ أَقْدِرُه وأَقْدُرُه من التقدير، وقدَّرته أُقَدِّره. والقَدْر: قضاء الله تعالى الأشياءَ على مبالغها ونهاياتها التي أرادَها لها، وهو القَدَرُ أيضاً. قال في القَدَر:
خَلِّ الطَّريقَ لمن يبنِي المَنَارَ به
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٦٦٥ق د و
لي بك قدوة واقتداء.
وأنت لي قدوة.
ويقال: لا تقتد بمن ليس بالقدوة.
ونعم المقتدى به أنت.
وأتتنا قادية من الناس وهي أول جماعة تطرأ عليك.
وتقدّت بي دابتي: لزمت بي السّنن وقيل: أعنقت بي.
ومرّ يتقدّى به فرسه.
قال ابن قيس: تقدّت بي الشهباء نحو ابن جعفر سواء عليها ليلها ونهارها وبيني وبينه قداً الرمح.
وقال: ولكن إقدامي إذا الخيل أحجمت وضرب إذا ما الموت كان قدا
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٬٤٦١: ( و *!القُدْوَةُ ، مُثَلَّثَةً ، و ) *!القِدَةُ ، ( كعِدَةٍ : ما تَسَنَّنْتَ به ، *!واقْتَدَيْتَ به ) .
( قالَ الجَوْهرِي : *!القُدْوَةُ : الأُسْوَةُ . يقالُ : فلانٌ *!قُدْوَةٌ *!يُقْتَدَى به . ويُضَمُّ فيُقالُ : لي بك *!قِدْوَةٌ *!وقِدْوَةٌ *!وقِدَةٌ ، كما يقالُ : حِظْوةٌ وحُظْوَةٌ وحِظَةٌ ، ومِثْلُه في التَّهذيبِ ، وقد اقْتَصَرُوا على الكَسْرِ والضمِّ .
وفي المِصْباح : الضمُّ أَكْثَر مِن
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٣٣٧قُدْوَةٌ
قُدْوَةٌ ذ and قِدْوَةٌ (S, Msb, K,) and قَدْوَةٌ (K,) A pattern; an exemplar; an example; an object of imitation; one who is, or is to be, imitated. (S, Msb, K, TA.) See اـِسْوَةٌ.
قِدْيَهٌ
قِدْيَهٌ ذ : see فِدْيَهٌ.
قَادِيَةٌ
قَادِيَةٌ ذ The first that come to one, or come upon one, of a company of men. (TA in art. طحم.)
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٣٥قَدَا
قَدَا U ( n. ac. قَدْو 1 , قَدَاْوَة 22t ),
a. Was savoury ( food ).
b. ( n. ac. قَدْو 1 ), Was near.
c. Returned; arrived.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٢٣٬٩٠٧قدو
قَدَا - يَقْدُو - اقْتَدَى - يَقْتَدِي - اقتده - مُقْتَدِي
قَدَا - يَقْدُو + كائن + كائناً: تبعه ليتوجه بمسيره إلى هدف: يؤمه ويتبعه ويقفوه في اتجاهه ومسيره نحو هدف مراد
اقْتَدَى - يَقْتَدِي + كائن + بكائن أو بشيء: على وزن " افتعل " من " قَدَا - يَقْدُو ": يقوم بفعل " قَدَا - يَقْدُو " بدافع وإرادة ذاتية: يجعل نفسه تتبع آخر: اختار لنفسه
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٦ (الإجمالي: ٢٦)
- ترف
الآيات المشتركة: ١ · Telef yerlere dökülüp hedere olan meyveler demektir
- أثر
الآيات المشتركة: ١ · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…
- قري
الآيات المشتركة: ١ · Kasaba
- قول
الآيات المشتركة: ٢ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- أجر
الآيات المشتركة: ١ · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
- وجد
الآيات المشتركة: ١ · Su birikintisidir
- أبو
الآيات المشتركة: ١ · Bab kapı demektir
- أمم
الآيات المشتركة: ١ · Emam ön demektir
- نذر
الآيات المشتركة: ١ · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
- سأل
الآيات المشتركة: ١ · “Sehl” ova demektir
- ذكر
الآيات المشتركة: ١ · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
- هدي
الآيات المشتركة: ١ · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
الآيات التي ورد فيها(٢)
أُولَئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ قُلْ لَا أَسْأَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرَى لِلْعَالَمِينَ
Örnek al
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قدو |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | İlletli (nakıs wāvî/yāî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | اسوة, تبع, حذو |
| Zıt Kök | خلف |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin ölçüsüne, hizasına ve izine tam uyarak dengeli bir hat tutturma; yürüyüşte yolu şaşırmadan öncüyü izleme |
| Çekirdek Özet 2 | Hidayet bulan peygamberlerin yoluna ve sünnetine bilinçli, ölçülü ve hakikate dayalı biçimde tabi olma |
| Çekirdek Özet 3 | Kör taklit ile ilkeli model alma arasındaki ayrım; meşruiyetini atalardan değil vahye dayalı örnekten alan normatif süreklilik |
| Kritik Hata Riski | İktidâ kavramını şuursuz ve mekanik atalar taklidiyle bir tutarak peygamberi hidayet rehberliğini geleneksel muhafazakârlığa indirgeme riski |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قد | Bir şeyi belirli bir sınır, mikyas ve kesit üzerinden tam olarak takdir etme, kesme, pay etme veya öne geçme; nitekim قدح (hacim ölçüsü ve oyma), قدد (parçalara ve şeritlere ayırma), قدر (ölçüp biçme, tayin etme), قدس (arıtıp sınırlandırma) ve قدم (öne geçme, öncelik) köklerinde bu ölçü ve öncülük ortak bir çekirdektir | و | İllet harfinin eklenmesiyle statik ölçü ve sınır anlamı, zamansal ve mekânsal bir hat üzerinde bir rotayı kesintisiz izleme, öncünün ölçüsüne göre hareket etme ve dinamik yöneliş manasına genişlemiştir |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Belirli bir ufuk çizgisine odaklanma, yönelme ve toplanma noktasını tespit etme hareketini başlatır |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Belirlenen sınıra doğru açılma, eşikten geçme ve yolu sürekli katetme imkânı sunar |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Öndeki ölçü ve kılavuza kopmaz bir irtibatla bağlanma, rotaya eklemlenme ve hiza birliğini sağlar |
| قدو | Ufka odaklanıp eşikten geçerek öncü hatta kopmaz bağla tutunma | Bir mihvere yönelip kapısından girerek onun rotasına ve ölçüsüne bütünüyle raptolma hareketini ifade eder |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bineğin belirlenen bir yolu ve doğru hattı hiç sapmadan, ölçülü adımlarla takip etmesi; bir yayın boyu veya okun menzili gibi somut uzunluk ve miktar ölçüsü (قِدَى رمح) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Kümeyt b. Zeyd el-Esedî cömertliğin ve faziletin kaynağını anlatırken kökü şöyle kullanır: والجود من راحتـيك قِـدوتـهُ / وكان حذواً في الشعر والخطب |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde İbn Kays bir yürüyüş ve takip tasvirinde binitiyle hedefe doğru kararlı ilerleyişini şöyle anlatır: تقدّت بي الشهباء نحو ابن جعفر / سواء عليها ليلها ونهارها |
المصدر Lisânü’l-ʿArab, Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asâsü’l-Belâga.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça قدو kökü, merkezi Sami dillerinde ölçü, miktar, biçim verme ve öne geçme semantiğini taşıyan temel biliteral /qd/ matrisi ile yakından ilişkilidir. İbranicede k-d-m (קדם) kökü önde olma, önceleme ve doğu yönünü; q-d-d (קדד) kökü ise baş eğme ve bir hizada durma durumunu karşılar. Süryanicede q-d-m (ܩܕܡ) öncelik ve öncülük hattını belirtir. Arapça bu kök ailesinde /w/ uzantısı ile birlikte somut ölçü alma (mukatere/kıyas) anlamından, bir kimsenin ayak izine veya yürüyüş tarzına tamı tamına uyma (iktidâ) şeklindeki yönelimsel eyleme doğru semantik bir özelleşme geliştirmiştir. Dolayısıyla kök, sadece kronolojik bir önceliği değil, öncünün tayin ettiği mikyasa sadakatle eşlik etmeyi dile getirir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قدو / قدي / قدر geçişkenliği | Bir şeyin ölçüsüne denk gelme (قِدَى) ve rotayı düzgün takip etme (تقدّت به دابته) fiillerinden hareketle numune alma | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Kuzeybatı Sami /qd/ öncülük ve ölçü çekirdeği | İbranice qedem ve Süryanice qdām biçimlerinde görülen öncelik ve nizam anlamının Arapçada davranışsal modele dönüşmesi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yön ve hiza tasarımları | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisânü’l-ʿArab, Gesenius Hebrew Lexicon.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قدو | Anlamlı | Örnek alma, hizaya girme, ölçü | Birinin peşi sıra giderek onun tuttuğu yolu ve koyduğu ölçüyü benimseme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| قود | Anlamlı | Önden çekme, sevk etme, kılavuzluk | Bineği veya topluluğu önden çekerek yönlendirme (kıyâdet) | Hedef kökle zıt yönlü ilişki; Kur'an'da geçmez |
| دقو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmaz; Kur'an'da geçmez |
| دوق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Belirgin sözlük anlamı tespit edilmedi | Klasik leksikonda mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| وقد | Anlamlı | Ateşin tutuşması, parlaması | Isı ve ışık yayarak alevlenme, yakıtın yanması | Anlam bağı zayıf fonetik permutasyon; Kur'an'da geçer |
| ودق | Anlamlı | Yağmurun damlaması, boşalması | Buluttan su damlalarının peş peşe dökülmesi | Düzenli iniş yönüyle uzak çağrışım; Kur'an'da geçer |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قدو | Merkez | Rehberlik, ölçülü takip | Bir modelin koyduğu ilkelere ve rotaya bilinçli şekilde uyarak onu mikyas alma | Kişinin değil ilkenin ve hidayetin takip edilmesidir |
| اسوة | Komşu | Numune, teselli, örnek | Bir şahsın bizzat varlığı ve ahlakıyla oluşturduğu somut ve güven verici duruşu örnek alma | قدو yürüyüşe ve ilkesel hatta, اسوة ise şahsın bizzat model haline odaklanır |
| تبع | Komşu | Tabi olma, ardınca gitme | Öndekinin izine basarak fiziki veya ameli yönden arkasından sürüklenme | تبع körü körüne de olabilir; قدو ise ölçü ve hidayet eksenli bir uyumdur |
| حذو | Komşu | Birebir kopyalama, tam denklik | İki ayakkabı teki gibi bir şeyin diğerine bütünüyle denk getirilmesi | حذو şekli ve mekanik örtüşmeyi, قدو ise hedefe yönelik ortak istikameti vurgular |
| خلف | Zıt | Arkada kalma, muhalefet, sapma | Öncünün çizdiği rotadan çıkma, geride kalarak ona zıt bir istikamet tutma | Hizayı ve istikameti terk edip farklı bir yöne ayrılmayı belirtir |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قدو | Ölçü alarak izleme | Bir rehberin hidayet çizgisine denk gelecek adımlarla yürüme | Kesin |
| Latince | Imitatio, aemulatio | Taklit, örnek alma, model arayışı | Imitatio biçimsel tekrarı da içerir; aemulatio ise fazileti yakalama gayesini yansıtır | Güçlü |
| İngilizce | Emulation, following a model | Örnek alma, izinden gitme | Mere imitation (taklit) kavramından farklı olarak üstün nitelikleri rehber edinmeyi karşılar | Güçlü |
| Almanca | Vorbildwirkung, Nacheiferung | Bir modele uyma, örnek edinme | Bir şahsın ortaya koyduğu normatif ölçüyü benimseyerek onun izinden gitme çabasıdır | Güçlü |
| Fransızca | Émulation, prise de modèle | Model edinme, örnek alma | Pasif ve mekanik bir kopyalamadan ziyade yapıcı bir takip ve izleme sürecini anlatır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert Dictionnaire.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اقْتَدِهْ (Emir kipi) | Peygamberlerin getirdiği ortak tevhid ve hidayet ilkelerini ölçü alma | Resulullah'a geçmiş peygamberlerin şahıslarına değil onların temsil ettiği hidayet çizgisine tabi olmasının emredildiği bağlam (En'âm 6:90) |
| مُقْتَدُونَ (İsm-i fâil çoğul) | Ataların geleneğini ve batıl mirasını sorgulamaksızın körü körüne sürdürme | Müşriklerin hakikate direnmek için atalarının izini körü körüne bir mazeret olarak öne sürdükleri tekzib bağlamı (Zuhruf 43:23) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlik kurumu ve taklit/tahkik meselesi | İtikatta taklidin geçersizliği ile peygambere ittibanın epistemolojik değeri arasındaki ayrım | Hidayete tabi olmanın aklı devreden çıkaran atalar taklidi değil, delile dayalı iktidâ olduğu tespiti |
| Fıkıh | İmama uyma (iktidâ-i imâm) ve sünnete ittiba | Namazda cemaatin imama tabi olmasının şartları ve amellerde sünnetin model alınışı | Eylemin şeklen ve vakit olarak öndekinin hareketine tam hiza ve intizam ile bağlanması |
| Tefsir | En'âm 6:90 ve şeriatların sürekliliği | Peygamberimizin önceki nebilere hangi hususta iktidâ etmekle yükümlü kılındığı | Şahısların getirdiği teferruata değil, hepsinde ortak olan hidayet ve tevhid özüne uyulması |
| Hadis | Sünnetin bağlayıcılığı ve bid'at karşıtlığı | Sünnete iktidâ etmenin sınırları ile heva ve bid'at ehlinin ayrışması | Hz. Peygamber'in yolunu biricik istikamet (sünen) kabul edip oradan milim sapmama gayreti |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve nübüvvet sürekliliği | Nebevî model | Hidayet çizgisini muhafaza | Bireyin ve toplumun keyfi arzulardan korunarak ilahi rızaya uygun hatta yürümesini sağlar | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve paradigma takibi | Bilimsel model / Örneklem | Yanılma payını düşürme | Doğrulanmış kuramsal ilkelere sadakat gösterilerek yeni bilgilerin bu hizaya göre üretilmesi | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve meşruiyet normları | Anayasal teamül / Adil önderlik | İstikrarı sağlama | Yönetilenlerin keyfi iradeye değil, adaleti tescillenmiş kurucu ilkelere tabi olması | Güçlü |
| İktisadi | Standartlaşma ve referans değer | İktisadi mikyas / Emsal | Belirsizliği ve aldatmayı önleme | Piyasada muamelelerin ve ölçü birimlerinin standartlaştırılmış adil bir emsale göre yapılması | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kalibrasyon ve referans vektörü (calibration / benchmark vector) | Bir ölçüm cihazının veya hareket dinamiğinin hatasız çalışabilmesi için önceden belirlenmiş mutlak doğru bir referans standardına göre ayarlanması ve bu vektörü sıfır sapmayla izlemesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif rol model ve referans grubu teorisi (reference group theory) | Bireyin ve toplumun davranışlarını, değerlerini ve hedeflerini rastgele değil, meşruiyeti onaylanmış bir modelin sunduğu kalıplara göre tanzim edip doğrulaması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İktidâyı modern anlamda zihinsiz, sorgulamasız bir kopyalama veya gerici bir gelenekçilik (muhafazakâr taklitçilik) olarak algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da iktidâ, şahısların beşeri zaaflarına değil bizzat hidayetin kendisine (فَبِهُدَاهُمُ اقْتَدِهْ) tabi olmaktır; dolayısıyla ölçülü, eleştirel ve ilkeli bir yönelişi ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ataların batıl örfüne sarılmayı meşru gören müşrik mantığı (43:23) ile nebevî hidayete bilinçli bağlanışı (6:90) birbirine karıştırarak dinin dinamik ilkesel sürekliliğini durağan bir gelenek fetişizmine dönüştürmek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hakiki rehberlik ile kör taklit arasındaki ontolojik farkı nasıl vazettiğini gösterir. İktidânın nesnesi bir zümre veya atalar zihniyeti değil, peygamberlerin tebliğ ettiği nesnel hakikat ve hidayettir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin ortak tevhid mücadelesinin anlatıldığı ve nübüvvet zincirinin tek bir hidayet pınarı olduğunu bildiren ayetler ile müşriklerin atalar geleneğini kutsadığı tekzib sahnelerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinî bağlılığın geçmişi sorgusuz sualsiz kutsamak olduğu zannını yıkar. Geleneğin peşinden sürüklenmeyi açık bir sapma olarak mahkûm ederken, vahye dayalı evrensel hidayet ilkelerine uyumu yegâne doğru rehberlik sayar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir biniti veya adımları, belirlenmiş bir yol çizgisine ve menzile tam denk gelecek şekilde ölçülü ve doğru bir istikamette sürmek; ölçü ve mikyasa sadık kalmak.
- Soyut anlamİlahi hidayetin ortaya koyduğu değerler manzumesini ve örnek ahlakı, hayatın her alanında nizam, ölçü ve istikamet rehberi edinerek bilinçli bir kararlılıkla tatbik etmek.
- Sistematik karşılıkKör taklidin çürütüldüğü, doğrulanmış bir hidayet standardına bağlanarak inşa edilen ahlaki, akli ve ameli ölçü birliği sistemi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , takipçinin zaman içindeki eylem ve yönelim vektörünü gösterir. sembolü, geçmiş bütün peygamberlerin () getirdiği hidayet ilkelerinin ortak bileşkesi olan mutlak kılavuz vektörünü temsil eder. katsayısı, takipçinin bu hidayet standardına uymadaki niyet ve hassasiyet derecesidir. Eşitlik, yönelimin rastgele bir şahsa değil, hata payı sıfıra yaklaşan () nesnel hidayet vektörüne tabi kılınmasını matematiksel olarak modeller.