قعر
ق - ع - ر
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٣
Ağaç söküldükten sonra ortaya çıkan çukur demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Ağaç söküldükten sonra ortaya çıkan çukur demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١١٬٠٣٠باب العين و القاف والراء
)ع ق ر، ع ر ق، ق ع ر، ق رع، ر ع ق، ر ق ع مستعملات( عقر: العَقْرُ: كالجَرْح. سَرْجٌ مِعْقر وكَلْبٌ عَقُورٌ يَعْقِرُ النَّاس. وعَقَرْتُ الفَرَسَ: كَشَفُْ قوائمَهُ بالسَّيْف، وفرس عَقِيرٌ معقورٌ وكذلك يُفْعَلُ بالنَّاقة فإذا سَقَطَتْ نَحَرَها مُسْتَمْكِناً منها. وكل عَقِيرِ مَعْقُور، وجمعه عَقُرْى، قال لبيد:
لمّا رأى لُبَدَ النُّسورِ تَطَـيَرَتُ رَفَعَ القَوَادِمَ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٧٨قعْرُ البئر وغيرها: عُمقها. وقدحٌ قَعْرانُ، أي مُقَعَّرٌ. وقصعةٌ قَعيرَةٌ. وقَعَرْتُ الشجرةَ قَعْراً: قلعتها من أصلها، فانْقَعَرَتْ. الكسائي: قَعَرْتُ البئرَ، أي نزلت حتَّى انتهيت إلى قَعْرِها، وكذلك الإناء إذا شربتَ ما فيه حتَّى انتهيْتَ إلى قَعْرِهِ. قال: وأقْعَرْتُ البئرَ: جعلت لها قَعْراً. والتَقْعيرُ: التعميقُ. والتَقْعيرُ في الكلام: التشدقُ فيه. والتَقَعُّرُ: التعمُّقُ.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ٢٩٬٨٦٠باب العين والقاف مع الراء
عقر ، عرق ، قرع ، قعر ، رقع ، رعق : مستعملات
عقر : أبو عبيد عن أبي عبيدة : العاقر العظيم من الرمل . وعنه عن الأصمعيّ : العاقر من الرمال : الرَّملة التي لا تنبِتُ شيئاً .
وقال ابن شُمَيل : يقال ناقة عقير وجملٌ عَقير . قال : والعَقْر لا يكون إلاّ في القوائم . عَقَره ، إذا قطع قائمةً من قوائمه .
وقال الله في قصّة ثمود : ( صَاحِبَهُمْ فَتَعَاطَى ) ( القَمَر : 29 ) ، أي
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٣٢٣(باب القاف والعين وما يثلثهما)
(قعل) القاف والعين واللام ثلاثُ كلماتٍ غيرِ متجانسةٍ ولا قياسَ لها.
فالأولى القُعَال: ما تناثَر من نَور العِنَب. والثانية: القَواعل: رؤوس الجبال، واحدتُها قاعلة. والثالثة القَعْوَلَى: مِشيةٌ يَسفِي ماشِيها التُّرابَ بصُدور قدمَيه.
(قعم) القاف والعين والميم كلماتٌ لا ترْجِع إلى قياسٍ واحد، لكنَّها متباينة. يقولون: أُقْعِم الرّجلُ، إذا أصابَه داءٌ فقتَلَه.
(باب القاف والعين وما يثلثهما) (قعل) القاف والعين واللام ثلاثُ كلماتٍ غيرِ متجانسةٍ ولا قياسَ لها. فالأولى القُعَال: ما تناثَر من نَور العِنَب. والثانية: القَواعل: رؤوس الجبال، واحدتُها قاعلة. والثالثة القَعْوَلَى: مِشيةٌ يَسفِي ماشِيها التُّرابَ بصُدور قدمَيه. (قعم) القاف والعين والميم كلماتٌ لا ترْجِع إلى قياسٍ واحد، لكنَّها متباينة. يقولون: أُقْعِم الرّجلُ، إذا أصابَه داءٌ فقتَلَه. وأقْعَمَتْه الحيّة. والقَعَم: مَيَلٌ في الأنف. ويقال إنَّ القَعَم في الأَليتينِ: ارتفاعُهما، لا تكونان مُسترخِيتين. ويقولون: القَيعَم: السِّنَّور. (قعن) القاف والعين والنون ليس فيه إلاَّ قُعَين: قبيلةٌ من العرب. (قعو) القاف والعين والحرف المعتل فيه كلماتٌ لا قياسَ لها. يقولون: قَعَا الفحلُ النّاقةَ قُعُوَّاً([1]). والقَعْو: خشبتانِ في البَكْرةِ فيهما المِحْور([2]).*قال: مَقذوفةٍ بدَخيسِ اللّحمِ بازِلُها *** له صريفٌ صَرِيفَُ القَعْوِ بالمَسدِ([3])وأقْعَى الرَّجلُ في مَجلِسه، إذا تسانَدَ كما يُقعِي الكلِب. ونُهِيَ عن الإقعاء في الصلاة. وذكر ابنُ دُريد: امرأةٌ قعواء: دقيقةُ السّاقَين([4]). (قعث) القاف والعين والثاء أُصَيلٌ يدلُّ على كثرة. يقولون: القَعِيث: المطر الكثير، والسَّيْب([5]) الكثير، وأقْعَثَ له العطيَّة: أجزلَهَا. (قعد) القاف والعين والدال أصلٌ مطّرِدٌ منقاسٌ لا يُخلِف، وهو يُضاهِي الجلُوسَ وإن كان يُتكلَّمُ في مواضعَ لا يتكلَّم فيها بالجُلوس. يقال: قَعَد الرَّجلُ يقعُد قعوداً. والقَعْدة: المرَّة الواحدة. والقِعدة: الحالُ حسنةً أو قبيحة في القعود. ورجلٌ ضُجَعةٌ قُعَدة: كثيرُ القعودِ والاضطجاع. والقَعِيدة: قَعِيدة الرَّجُل: امرأتُه. قال: لكنْ قعيدةُ بيتها مجفوةٌ *** بادٍ جناجنُ صدرِها وبها جَنَا([6])وامرأة قاعدةٌ، إن أردتَ القعود، وقاعدٌ عن الحيض والأزواج، والجمع قواعد. قال الله تعالى: ﴿وَالقَوَاعِدُ مِنَ النِّسَاءِ اللاَّتِي لا يَرْجُونَ نِكَاحاً﴾ [النور 60]. والمقْعَدات: الضَّفادع([7]). والقُعْدُد: اللّئيم، وزِيدَ في بنائه لقعوده عن المكارم. وأمَّا القُعْدَد والقُعدُد فهو أقربُ القوم إلى الأب الأكبر. وفلانٌ أقْعَدُ نَسَباً، إذا كان أقربَ إلى الأب الأكبر، وقياسُهُ صحيحٌ لأنَّه قاعد مع الأب الأكبر. والقَعيد من الوحش: ما يأتيك من ورائك، وهو خِلافُ النَّطيح مُستقبِلك. والقَعَد: القَومُ لا ديوانَ لهم، فكأنَّهم أُقعِدُوا عن الغَزْو. والثَّدي المُقْعَد على النّهد: النّاهد، كأنّه أُقْعِد في ذلك المكان. وذو القَعْدة: شهرٌ كانت العربُ تَقعُد فيه عن الأسفار([8]). والقُعْدة: الدَّابّة تُقتَعَد للرُّكوب خاصة. والقَعُود من الإبل كذلك. ويقال القَعِيدة: الغِرارة، لأنَّها تُملأُ وتُقعَد. والقَعِيد: الجرادُ الذي لم يَستو جناحُه. وقواعد البيت: آساسُه. وقواعد الهَوْدَج: خشباتٌ أربع مُعترِضاتٌ في أسفله. والإقعادُ والقُعَاد: داء يأخذ الإبلَ في أوراكها فيُمِيلها إلى الأرض. والمُقْعَدة من الآبار: التي أُقعِدَتْ فلم يُنْتَهَ بها إلى الماء وتُرِكَت. والمُقْعَد: فَرْخُ النَّسر. وقَعَدَتِ الرَّخَمة، إذا جَثَمت. والمَقاعِد: موضع قُعودِ النّاسِ في أسواقهم. والقُعُدات: السُّروج والرِّحال. فأمَّا قولهم: قَعِيدَكَ الله، وقَعْدَكَ الله، في معنى القَسَم.......…([9]). (قعر) القاف والعين والراء أصلٌ صحيحٌ واحد، يدلُّ على هَزْمٍ في الشّيء ذاهبٍ سُفْلاً. يقال: هذا قَعر البئر، وقَعر الإناء، وهذه قصعةٌ قَعِيرةٌ. وقَعَّر الرّجلُ في كلامه: شَدَّق. وامرأة قَعِرة: نعتُ سَوءٍ في الجِماع. وانقَعَرت الشّجرة من أرومتِها: انقلعَتْ.(قعز) القاف والعين والزاء ليس فيه إلا طريفةُ ابن دريد([10])، قال: قَعَزْتُ الإناءَ: ملأتُه. وقَعَزْتُ في الماء: عبَبْتُ. (قعس) القاف والعين والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على ثباتٍ وقوّة، ويتوسَّعون في ذلك على معنى الاستعارة، فيقال للرّجل المنيع العزيز: أَقْعَس، وللغليظ العُنق قَوْعَس. [و] الأقعسانِ: جبلان طويلان. وليلٌ أقعَسُ، أي طويلٌ ثابت، كأنه لا يكاد يَبْرَح. والإقعاس: الغِنى والإكثار. وعِزّةٌ قَعساء: ثابتةٌ لا تزول أبداً. [قال]: * وعزّةٌ قَعساءُ لَن تُناصَى([11]) * والعزُّ الأقعس في المذكَّر. ومما حُمِل على هذا: القَعَس: دُخولُ العنقِ في الصّدر حتَّى يَصير خلافَ الحَدَب، لأنَّ صدرَهُ كأنَّه يرتفع. يقال: تقاعَسَ تقاعُساً، واقعَنْسَسَ اقعنساساً. قال: بئسَ مُقامُ الشّيخِ أمرِسْ أمرِسِ *** إمَّا على قَعْوٍ وإمَّا اقعَنْسِسِ([12])(قعش) القاف والعين والشين أُصَيلٌ يدلُّ على انحناء في شَيء. يقال قَعشْتُ رأسَ الخشبة كيما([13]) تُعطَف إليك*. وقَعَشت الشّيءَ: جمعتُه. وهو ذلك القياس، لأنَّك تَعطِفُ بعضَه على بعض، وتَقَعْوَشَ الرّجلُ، إذا انحنَى. وكذلك الجِذع. والقُعُوشُ: مراكب النساء، الواحد قَعْشٌ. (قعص) القاف والعين والصاد أصلٌ صحيح يدلُّ على داءٍ يدعو إلى الموت. يقال: ضربَه فأقْعَصَه: أي قَتَله مكانَه. والقَعَصْ: الموت الوَحيّ. ومات فلانٌ قَعَْصا. والقُعَاص: داءٌ يأخذ في الصَّدر كأنَّه يكسِر العنُق، يقال قُعِصت فهي مقعوصة. (قعض) القاف والعين والضاد كلمةٌ تدلُّ على عَطْف شيءٍ وحَنْيِه. من ذلك القَعْض: عطفُك رأسَ الخشبة، كما تُعطَف عروش الكَرْم. وهو قولُه: * أطرَ الصَّناعَين [العريشَ] القَعْضا([14]) * (قعط) القاف والعين والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على شَدِّ شيء، وعلى شِدَّة في شيء. من ذلك الاقتِعاط، وهو شدُّ العِصابة والعمامة. يقال: اقتعطتُ العمامةَ، وذلك أن يشدَّها برأسه ولا يجعلَها تحتَ حنكِه. وفي الحديث: "أمَرَ بالتلحِّي ونَهَى عن الاقتعاط". ويقولون: القَعَط([15]): الغضب وشدّة الصياح. والقَعْط: الضِّيق. يقال: قَعّط على غريمه: ضَيَّق. ومما شذَّ عن هذا القَعْط: الشاء الكثير([16]). (قعف) القاف والعين والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على اجتراف([17]) شيءٍ وأخْذِهِ أجمع. من ذلك القَعْف، وهو شدة الوطء واجتراف التّرابِ بالقوائم. والقاعف: المطر الشديد يَجْرُف وجهَ الأرض. وسيلٌ قُعَافٌ، مثل الجُراف. وقَعَفْتُ النّخلةَ، إذا قلعتَها من أصلها. والقَعْف: اشتِفافُكَ ما في الإناء أجْمَعَ. --------------ـــ ([1]) وفي المجمل: "قعوا، وربما قالوا قعوا، حكاهما الخليل. وأنكر بعضهم القعو -يعني بفتح القاف- وكان يقول: هو القعو". ([2]) وكذا في اللسان. وفي المجمل: "والمحور يكون بينهما". ([3]) للنابغة الذبياني في ديوانه 18 واللسان (قذف، دخس، قعا). ([4]) وكذا في المجمل عن الجمهرة. وفي الجمهرة (3: 134): "دقيقة الفخذين". ([5]) السيب: العطاء. وفي الأصل: "السبب" صوابه في المجمل. ([6]) البيت للأسعر الجعفي في الأصمعيات ص1 ليبسك، واللسان (قعد) والرواية فيهما: "بيتنا" و "ولها غنى". ([7]) جاءت في قول الشماخ: توجسن واستيقن أن ليس حاضراً *** على الماء إلا المقعدات القوافز ([8]) وفي المجمل: "عن الغزو". وفي اللسان: "عن الغزو والميرة وطلب الكلأ". ([9]) بياض في الأصل. ([10]) الجمهرة (2: 6). ([11]) كذا ضبط في المجمل. وضبط في اللسان بنصب "عزة قعساء". وقبله في اللسان (نصا): * قلال مجد فرعت أصاصاً * ([12]) أنشده في اللسان (مرس) وإصلاح المنطق 95، 220 ومجالس ثعلب 256 وشرح الحماسة للمرزوقي 1725. ([13]) في الأصل : "كما". وفي المجمل: "والقعش: عطفك رأس الخشبة إليك". ([14]) لرؤبة. والتكملة من ديوانه 80 والمجمل واللسان (قعض). ([15]) كذا ضبط في الأصل والمجمل، وضبط في القاموس بإسكان العين. ([16]) ورد هذا المعنى في القاموس ولم يرد في اللسان. ([17]) في الأصل: "احتراف" في هذا الموضع وتاليه، تحريف.
ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٨٥- قعر الشيء: نهاية أسفله. وقوله: ﴿كأنهم أعجاز نخل منقعر﴾ [القمر/20] أي: ذاهب في قعر الأرض. وقال بعضهم: انقعرت الشجرة: انقلعت من قعرها، وقيل: معنى انقعرت: ذهبت في قعر الأرض، وإنما أراد تعالى أن هؤلاء اجتثوا كما اجتث النخل الذاهب في قعر الأرض، فلم يبق لهم رسم ولا أثر، وقصعة قعيرة: لها قعر، وقعر فلان في كلامه: إذا أخرج الكلام من قعر حلقه، وهذا كما يقال: شدق في كلامه: إذا أخرجه من شدقه.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٦٩٩ق ع ر
بئر قعيرة وقد قعرت وقعرتها: نزلت فيها حتى انتهيت إلى قعرها وأقعرها حافرها وقعّرها: عمّقها.
ومن المجاز: قصعة قعيرة.
وقعرت الشجرة: قلعتها من قعرها أي من أصلها فانقعرت " أعجاز نخل منقعر " وقعرت الإناء: شربت ما فيه حتى انتهيت إلى قعره.
قال عبيد الله بن أيوب العنبريّ: وأصبحت مثل القدح في قعر جعبة نضيّاً لقًى قد طال فيها قلاقله لا ريش عليه من نضاه إذا سلبه.
وعن بعض
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٢٬٩١٤قَعْرُ كل شيء: أَقصاه، وجمعه قُعُور. وقَعَر البئرَ وغيرها: عَمَّقَها ونهر قَعِيرٌ: بعيد القَعْرِ، وكذلك بئر قَعِيرة وقَعِير، وقد قَعُرَتْ قَعارةً. وقصعة قَعيرة: كذلك. وقَعَر البئرَ يَقْعَرُها قَعْراً: انتهى إِلى قَعْرها، وكذلك الإِناء إِذا شَرِبْتَ جميع ما فيه حتى تَنْتَهي إِلى قَعْره. وقَعَر الثريدةَ: أَكلها من قَعْرها. وأَقْعَر البئرَ: جعل لها قَعْراً. وقال ابن الأَعرابي: قَعَر البئرَ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٢٥* ق ع ر * * قَعْرُ * البئر وغيرها عمقها و * قَعَرْتُ * الشجرة قلعتها من أصلها فانقعرت قلت ومنه قوله تعالى ﴿اعجاز نخل منقعر﴾
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٣٬٥٣٥قعر كل شيء: أقصاه، ج قعور. وقعر البئر، وغيرها: عمقها. والقعير، كأمير: النهر البعيد القعر، كالقعور، أي كصبور، هكذا في سائر النسخ، ولم يذكره أحد من أئمة اللغة، والصواب أنه كتنور، يقال: بئر قعور: بعيدة القعر، كما سيأتي في آخر كلام المصنف أيضا. وأما القعور، كصبور بمعنى القعير، فلم يتعرض له أحد، وليس له سلف فيه. وقد قعرت، ككرم، قعارة بالفتح. وقصعة قعيرة، كذلك. وقعر البئر، كمنع، يقعرها قعرا: انتهى إلى
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٬١٧٥قَعُرَتِ البِئْرُ
1 قَعُرَتِ البِئْرُ ذ , aor. قَعُرَ , inf. n. قَعَارَةٌ, The well was deep; had a deep bottom. (S, K. *) -A2- قَعَرَ البِئْرَ, (S, K,) aor. قَعَرَ , inf. n. قَعْرٌ, (TA,) He reached the bottom of the well; (K;) he descended the well until he reached the bottom of it: (S:) or the same verb; (IAar, K;) or ↓ قَعَّرَهَا, (A,) inf. n. تَقْعِيرٌ; (S;) and ↓ أَقْعَرَهَا; (A;) he made
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٦٠٨قَعَرَ
قَعَرَ A ( n. ac. قَعْر 1 ),
a. Dug deep; went to the bottom of; fathomed ( well ).
b. Emptied, drained ( cup ).
c. Ate up.
d. Uprooted; cut down ( tree ); threw down, felled.
قَعُرَ
قَعُرَ U ( n. ac. قَعَاْرَة 22t ),
a. Was deep.
قَعَّرَ
قَعَّرَ II ,
a. Hollowed out, excavated; deepened.
b. [ Fī ], Was guttural, thick in ( speech ).
أَقْعَرَ
أَقْعَرَ IV ,
a. see II (a) .
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١١٬٣٨٨قعر
قَعُرَ - يَقْعُرُ (قَعَرَ - يَقْعَرُ) - انْقَعَرَ - يَنْقَعِرُ
قَعُرَ - يَقْعُرُ (قَعَرَ - يَقْعَرُ) + الكائن أو الشيء: يكون فيه حفرة على شكل تجويف، كما في الأرض (قعر البئر) أو في شيء، كعجز شجرة أو إناء (قعر الإناء)
قَعَرَ - يَقْعَرُ +كائن + شيئاً: يجعل له قعراً
انْقَعَرَ - يَنْقَعِرُ: على وزن " انفعل " من " قَعُرَ - يَقْعُرُ ": فعل
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤ (الإجمالي: ٥)
الآيات التي ورد فيها(١)
تَنْزِعُ النَّاسَ كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ
Kökünden sökülen
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قعر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قلع, جثث, عمق |
| Zıt Kök | شرف |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin en alt tabanı, derin kuyu veya kap dibi; nesnenin kökünden sökülüp ardında çukur bırakması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi azap karşısında varlıkların dayandıkları zeminle birlikte kökten sökülüp devrilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Ontolojik zemin kaybı, temelsizleşme ve en derin dayanağın iptal edilmesi |
| Kritik Hata Riski | Sökülmenin yüzeysel bir devrilme sanılarak, kökün taban çukurunu açıkta bırakacak derinlik boyutunun gözden kaçırılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قع | Aşağı inme, zemine çökme ve tabana oturma hareketi; قعد kökünde aşağı doğru oturup hareketsiz kalma, قعس kökünde göğsü öne çıkarıp sırtı içe çekerek çukurlaştırma ve قعز kökünde kabı dibine varıncaya dek doldurma örneklerinde görüldüğü üzere dikey düzlemde dibe doğru çöküş ve oyulma çekirdeğidir. | ر | Harfin temsil ettiği uç, süreklilik ve baş boyutu çekirdeğe eklenerek, çökme hareketini nihai bir dip tabanına, kuyunun en alt sınırına ve ağacın toprağa çakıldığı kök çukuruna ulaştırmış; böylece kökün sökülmesiyle o dip boşluğun açığa çıkması anlamı sabitlenmiştir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Yoğunlaşma, sınır çekme, odaklanma ve alt merkeze doğru toplanma hareketi |
| ع | Göz | Derinlik, iç kaynak, boşluk ve gizli tabanı görme/açığa çıkarma |
| ر | İnsan başı | Uç, tepe, süreklilik ve nihai sınır çizgisi |
| قعر | Odaklanmış bir hareketin derinliğe doğru inerek nesnenin ulaştığı en dip sınıra ve kök tabanına yerleşmesi; o tabanın sökülmesiyle gizli çukurun bütünüyle ortaya çıkması hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kuyunun veya kabın en dip noktası, derin çukuru; toprağa gömülü ağacın kökünün oturduğu dip taban ve bu ağacın köküyle birlikte sökülüp çukurunun açığa çıkmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye dönemi çöl ve vaha tasvirlerinde su kuyularının dibine ulaşılamayacak kadar derin olduğunu anlatmak üzere kuyunun en dip tabanı için kullanılmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem şairlerinden Ubeydullah b. Eyyûb el-Anberî, içinde tükenmiş ve tüyü yolunmuş okun kaldığı ok kılıfının en dibini tasvir ederken kökün kap dibi anlamını işlemiştir. |
المصدر Esâsü’l-Belâga, Lisânü’l-Arab, Kitâbü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça قعر kökü, Batı Sami dillerinde derin çukur, taban ve çanak gibi iç bükey derinlik bildiren nesnelerle doğrudan akrabadır. İbranicede qa'ar (קָעַר) fiili "çukurlaşmak, derinleşmek, oyulmak", türevi olan qe'ara (קְעָרָה) ise "derin çanak, kâse" anlamındadır. Süryanicede q'ar fiili "derinleşti, oyuk açıldı" manasını taşırken, q'arto derin kap ve çukuru ifade eder. Bu dilsel katmanda ortak semantik matris, yüzeyden aşağıya doğru inen ve bir tabanla sonlanan oyukluktur. Arapçada bu kök, kuyu ve kapların dibini (قَعْر) ifade ettiği gibi, ağacın kök tabanından bütünüyle sökülüp ardında çukur bırakmasını (اِنْقِعَار) karşılayarak fiziksel bir şiddet ve yerinden edilme boyutu kazanmıştır.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kuyu dibi, kap tabanı ve ağacın kök oyuğundan sökülmesi | Dikey derinliğin ulaştığı son nokta ve o noktadaki varlığın kökünden çıkarılması tek bir asıldır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice קער (çukurlaşmak), Süryanice ܩܥܪ (oyulmak, derinleşmek) | Batı Sami dillerinde kap tabanı, derin kâse ve çukur alanında fonetik ve semantik tam örtüşme | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afroasyatik ailenin diğer kollarında güvenilir doğrudan soydaş biçim tespit edilmedi | Muhtemel |
المصدر HALOT, Payne Smith, Gesenius, Lisânü’l-Arab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قعر | Anlamlı | Dip, çukur, kökten sökülme | Bir şeyin en alt tabanı ve oradan koparılışı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| قرع | Anlamlı | Vurma, çarpma, kellik | Sert bir cismin yüzeye çarpması veya başın tüysüz kalması | Kur'an'da geçer; sert temas ve yüzeyin soyulması |
| عقر | Anlamlı | Yaralama, boğazlama, kısırlık | Varlığın can damarını kesme, soyunu kurutma | Kur'an'da geçer; temelden kesip felç etme boyutuyla yakın |
| عرق | Anlamlı | Damar, kök, ter | Bedendeki damarlar, ağacın derindeki kökleri ve sızıntı | Kur'an'da geçmez; derindeki bağ unsuru |
| رقع | Anlamlı | Yamama, yarığı kapama | Açılan bir deliği veya yırtığı parça koyarak onarma | Kur'an'da geçmez; boşluğu kapatma yönüyle zıt hareket |
| رعق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız anlamlı kullanımı tespit edilmemiştir |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قعر | Merkez | Dip, taban, kök çukuru | En dip noktayı ve oradan sökülüp çukurun açıkta kalmasını bildirir | Varlığın oturduğu nihai taban |
| قلع | Komşu | Yerinden söküp çıkarma | قلع genel olarak yerinden sökmeyi anlatırken, قعر sökülen yerin dip oyuğunu açıkta bırakacak derinliği hedefler | Mekanik sökülme |
| جثث | Komşu | Gövdeyi kökünden ayırma | جثث kökün zemin üstündeki bağlantısını kesip koparmayı, قعر ise tabanın bütünüyle çıkmasını vurgular | Gövdesel kopuş |
| عمق | Komşu | Dikey derinlik ve uzaklık | عمق mesafenin sonsuzluğunu ve uzaklığını, قعر ise o derinliğin bizzat dayandığı son tabanı anlatır | Dikey boyut |
| شرف | Zıt | Yükseklik, tepe, yücelik | Varlığın tabana çökmeyip yukarı doğru yükselmesi ve belirginleşmesidir | Zirve ve tepe noktası |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قعر | Dip, derin taban, kökten sökülme | Fiziksel derinliğin ulaştığı nihai tabanı ve oradan koparılmayı tam karşılar | Kesin |
| Latince | Fundus / Eradico | Taban / Kökünden sökmek | Fundus zemin ve dip boyutunu, eradico ise kökten sökmeyi karşılar; iki anlamı tek kökte vermez | Güçlü |
| İngilizce | Bottom / Uprooted | Dip zemin / Kökünden sökülmüş | Kur'an'daki sîga için uprooted kelimesi yerinden edilmeyi, bottom ise çukuru verir | Kesin |
| Almanca | Grund / Entwurzelt | Taban, zemin / Kökünden sökülmüş | Grund kavramı hem fiziki hem mantıki zemini, entwurzelt ise kökten koparılışı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Fond / Déraciné | Dip / Kökünden koparılmış | Déraciné bitkinin topraktan çıkarılışını, fond ise kuyu veya kabın en dibini anlatır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Lane’s Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مُنْقَعِرٍ | Kökünden sökülmüş, dip çukuru açıkta kalmış | Helak edilen Âd kavminin azametli cüsselerine rağmen fırtınayla köklerinden sökülen koca hurma kütüklerine benzetilmesi bağlamı (Kamer 54:20) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Varlıkların zemin dayanağı ve ilahi ceza | Şirke ve zulme dayalı güçlerin ontolojik bir dayanaklarının bulunmadığı, ilahi irade karşısında tabandan yok edilişi | Temelsizlik ve mutlak helak |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Doğrudan bir fıkhi hükme veya teknik ıstılaha mesnet teşkil etmemiştir | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Kıssa anlatımı ve tasvir belagati | Kamer 54:20 ayetindeki hurma kütüklerinin sadece devrilmeyip köklerinin oturduğu çukurdan fırlatılışının semantiği | Sarsıcı ve dehşetli sökülüş tasviri |
| Hadis | Ahlaki tutum ve sözde tekellüf | Konuşurken ağzın en dibinden ve boğazdan zorlayarak tumturaklı laflar etmenin (التَّقَعُّر في الكلام) yerilmesi | Yapmacıklık ve aşırıya kaçma |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve inanç temeli | Kökten kopuş | Zemin kaybı | Vahyin ontolojik zemininden kopan fert ve toplumların boşlukta kalarak devrilmesi | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik dayanak | Derin temel | Muhkemleştirme | Bilginin sığ zanlardan arınıp meselenin en dip noktasına ve kesin deliline ulaştırılması | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve iktidar gücü | Taban çöküşü | Devrilme | Adalet ve rıza tabanını kaybeden tiranlıkların kaba kuvvetlerine rağmen kökünden sökülmesi | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve sermaye tabanı | Reel zemin | Sağlamlaşma | Spekülatif ve sanal varlıkların aksine iktisadi yapının reel üretim tabanına yerleşmesi | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyu tabanı (yerçekimsel çöküş) | Fizikte bir sistemin en kararlı dip enerji seviyesine inmesi veya merkezkaç etkisiyle nesnenin taban yuvasından fırlatılarak boşluk bırakması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik anomi ve köksüzleşme | Bir toplumun tarihsel, ahlaki ve hukuki bağlarından koparak altının boşalması ve ilk krizde zemininden devrilmesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Ayette geçen kelimenin yalnızca "kırılıp yere düşmüş" veya "devrilmiş" şeklinde alelade bir yıkılış olarak algılanması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Ağacın sadece gövdesinden kırılması değil, toprağa kenetlendiği kök çukurunun ardında derin bir boşluk bırakacak şekilde bütünüyle yerinden koparılmasıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âd kavminin kibrine ve fiziksel azametine denk gelen ilahi azabın şiddeti anlaşılamaz; ayetin sunduğu derin sökülme ve köksüzlük metaforu yüzeyselleşir |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da tek bir ayette yer almasına rağmen, ilahi azabın tabiatını ve zalim toplumların sahte güç vehimlerinin nasıl bir anda temelinden söküldüğünü en somut fiziksel tabloyla gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin helakini, özellikle Âd kavminin şiddetli bir kasırga ile kökünden sökülüşünü bildiren inzar ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeryüzünde debdebe, iri cüsseler ve muhkem binalar kurarak kendilerini yıkılmaz zanneden güç odaklarının, zeminleri ilahi yasa tarafından boşaltıldığında hiçbir direnç gösteremeyeceklerini bildirir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamKuyu ve kabın en alt dip noktası, derin çukur; ağacın toprağa saplandığı kök yuvasından bütünüyle çıkarılıp o çukurun açıkta bırakılması.
- Soyut anlamBir yapının, varlığın veya iddianın ontolojik zemininden, meşruiyet dayanağından ve beslendiği tabandan bütünüyle koparılıp temelsiz bırakılması.
- Sistematik karşılıkSisteme uygulanan harici kuvvetin taban tutunma direncini aşmasıyla, varlığın zeminle olan tüm bağlarının koparak geride boşluk bırakması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde harici yıkıcı kuvveti (ilahi azap ve fırtına), ise varlığın zemine tutunma direncini temsil eder. Harici kuvvet tutunma direncini aştığında (), sistemin () taban ve kök yuvası () ile olan bağı sıfırlanır (); neticede taban potansiyeli ve denge noktası () ortadan kalkarak mutlak bir zemin kaybı ve çöküş gerçekleşir.