قيض
ق - ي - ض
جذر- الورود: ٢
- الآيات: ٢
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ١٢
Kırılmış yumurta kabuğudur.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Kırılmış yumurta kabuğudur.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬١٨٦القاف والضاد و"وايء" معهما
ق ض ي، ق ي ض، ق و ض، ض ي ق مستعملات قضي: قَضَى يَقضي قَضاءً وقَضيّةً أي حكم.
وقَضَى إليه عهداً معناه الوصية، ومنه قوله تعالى: "وقَضَينا إلى بني إسرائيل". وقوله: "فلما قَضَينا عليه الموت"، أي أتى.
وانقَضَى الشيء وتَقَضَّى أي فني وذهب، قال:
تَقَضَّى ليالي الدهر والناس هادم وبان ومَقْضيٌّ وقاض ومقرض
فتاً لمن لم يبن خيراً لنـفـسـه وتباً لأقوام بنوا ثـم قَـوَّضُـوا
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٩٢قال أبو زيد: انْقاضَ الجدارُ انْقِياضاً، أي تصدَّع من غير أن يسقط. فإن سقط قيل: تَقَيَّضَ تَقَيُّضاً. وتَقَيَّضَتِ البيضةُ تَقَيُّضاً، إذا انكسرتْ فِلَقاً. قال: فإن تصدَّعتْ ولم تنفلق قيل إنقاضت: فهي مُنْقاضَةٌ. قال: والقارورةُ مثله. وقِضْتُها أنا فانْقاضَتْ. قال الأصمعيّ: انْقاضَتِ الرَكِيَّةُ، وانْقاضَت السِنُّ، أي تَشَقَّقَتْ طولاً. وأنشد لأبي ذؤيب:
فِراقٌ كَقَيْضِ السِنِّ فالصَبْرَ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٬٩٣٨ق ض ( وايء )
قضي ، قوض ، قيض ، ضيق ، قضأ ، ضقى .
قضي : عمرو عن أبيه : قَضَّى الرجُل : إذا أكل القَضَى ، وهو عَجَم الزَّبيب .
قال ثعلب : هو بالقاف .
قال ابن الأعرابي : وقال الله : ( وَلَوْ أَنزَلْنَا مَلَكاً لَّقُضِىَ الاَمْرُ ثُمَّ لاَ يُنظَرُونَ ) ( الأنعام : 8 ) .
قال أبو إسحاق : معنى قُضي الأمر : أُتمَّ إهلاكُهم .
قال : وقضى في اللغة على ضرُوب كلُّها تَرجع إلى معنى انقطاع الشيءِ وتمامِه ، ومنه
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٦٥- قال تعالى: ﴿وقيضنا لهم قرناء﴾ [فصلت/25]، وقوله: ﴿ومن يعش عن ذكر الرحمن نقيض له شيطانا﴾ [الزخرف/36] أي: نتح، ليستولي عليه استيلاء القيض على البيض، وهو القشر الأعلى.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٤٠٤ق ي ض
قيّض الله له قرين سوء.
وقايضته بكذا: عاوضته.
وهما قيضان: مثلان يصلح كلّ واعحد منهما أن يكون عوضاً من الآخر.
ومحّ البيض خير من القيض.
وقاض الطائر البيضة فانقاضت وقاضها الفرخ فخرج وبيضة مقيضة ومنقاضة.
ومن المجاز: ما أقايض بك أحداً.
قال الشمّاخ: رجالاً مضوا عنّي فلست مقايضاً بهم أبداً من سائر الناس معشراً وعن معاوية: لو أعطيت ملء الدهناء رجالاً قياضاً بيزيد ما
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٤٬٣٩٠القَيْضُ: قِشرةُ البَيْضة العُلْيا اليابسةُ، وقيل: هي التي خرج فرْخُها أَو ماؤها كلُّه، والمَقِيضُ موضِعُها. وتَقَيَّضَتِ البيضةُ تَقَيُّضاً إِذا تكسرت فصارت فِلَقاً، وانْقاضَت فهي مُنْقاضةٌ: تَصدَّعَت وتشقَّقت ولم تَفَلَّقْ، وقاضَها الفرْخُ قَيضاً: شقها، وقاضَها الطائرُ أَي شقها عن الفرخ فانقاضت أَي انشقّت؛ وأَنشد:
إِذا شِئت أَن تَلْقَى مَقِيضاً بقَفْرةٍ،
مُفَلَّقةٍ خِرْشاؤها عن جَنِينِها
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٤٨* ق ي ض * * انْقاضَ * الجدار * انِقياضاً * تصدع من غير أن يسقط قلت ومنه قرئ ﴿يريد أن ينقاض﴾ على ما بيناه في ق ي ص و * قايَضَهُ مُقايَضهةً * عارضه بمتاع و * قَيَّضَ * الله تعالى فلانا لفلان أي جاءه به وأتاحه له ومنه قوله تعالى ﴿وقيضنا لهم قرناء﴾
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٤٬٨٣٨القيض: القشرة العليا اليابسة على البيضة. قال أوس بن حجر يصف بري قوس:
فمالك بالليط الذي تحت قشـرهـا كغرقئ بيض كنه القيض من عل وفي الصحاح: القيض: ما تفرق من قشور البيض الأعلى. قال ابن بري: صوابه من قشر البيض الأعلى، بإفراد القشر، لأنه قد وصفه بالأعلى، وفي حديث علي، رضي الله عنه: لا تكونوا كقيض بيض في أداح يكون كسرها وزرا، ويخرج ضغانها شرا . أو هي التي خرج ما فيها
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٬٣١٣قَاضَ
1 قَاضَ ذ , (A, TA,) [aor, يَقِيضَ,] inf. n. قَيْضٌ, (K,) He clave, or broke or rent asunder. (A, * K, TA.) You say, قَاضَ البَيْضَةَ He (a young bird) clave, or broke asunder, the egg: and he (a bird) clave, or broke asunder, the egg from over the young one. (Lth, A, * TA.) And it is said in a trad, respecting the day of resurrection, فَاـِذَا كَانَ كَذٰلِكَ قِيضَتْ هٰذِهِ السَّمَآءُ
قَاضَ 1 قَاضَ ذ , (A, TA,) [aor, يَقِيضَ,] inf. n. قَيْضٌ, (K,) He clave, or broke or rent asunder. (A, * K, TA.) You say, قَاضَ البَيْضَةَ He (a young bird) clave, or broke asunder, the egg: and he (a bird) clave, or broke asunder, the egg from over the young one. (Lth, A, * TA.) And it is said in a trad, respecting the day of resurrection, فَاـِذَا كَانَ كَذٰلِكَ قِيضَتْ هٰذِهِ السَّمَآءُ الدُّنُبَا عَنْ أَهْلِهَا, i. e., [And when it shall be thus, this lowest heaven] shall be cleft, or rent asunder, from over its inhabitants, meaning the inhabitants of the earth (الأَرْض), which is previously mentioned in the trad.:] or, as Sh says, shall be dissolved. (TA.) ― -b2- Also, first pers. قِضْتُ, (AZ, S,) or قَضْتُ, (IAth,) He cracked a glass bottle, without separation of the parts. (AZ, S, IAth.) ― -b3- And قِضْتُ البِنَآءَ is a dial. form of قُضْتُ [meaning I demolished, destroyed, or threw down, the building]. (Sgh.) -A2- Also, inf. n. as above, It became cleft, or broken or rent asunder. (K, in which only the inf. n. is mentioned.) You say, قَاضَتِ البَيْضَةُ The egg became cleft, or broken asunder. (TK.) [See also 7.] ― -b2- And قَاضَتِ السِّنُّ, inf. n. as above, The tooth fell out from its root; as also with ص. (S, * TA in art. قيص.) -A3- Also, (TA,) inf. n. as above, (K,) He hollowed out a well (K, TA) in a rock. (TA.) And قِيضَ signifies It was dug. (TA.) -A4- Also, (TK) inf. n. as above, (K,) He likened, or assimilated. (K, TK.) You say, قَاضَهُ بِهِ He likened, or assimilated, him, or it, to him, or it. (TK.) [See also 5; and see قَيْضْ, below.] -A5- See also 3, in two places.
قيّض لَهُ كَذَا 2 قيّض لَهُ كَذَا ذ He (God, Msb) ordained, or appointed, for him such a thing. (Mgh, Msb.) And قيّض اللّٰهُ فُلَانًا لِفُلَانٍ, (S, A, K,) in [some of] the copies of the K, بِفُلَانٍ, which is a mistake, (TA,) God ordained, or appointed, or prepared, such a one for such a one: (A:) or brought such a one to such a one, and ordained, or appointed, or prepared, him for him. (S, K.) Hence the saying in the Kur, [xli. 24,] (S,) وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَآءَ (S, K) And we have appointed, or prepared, for them associates (A, * Bd, * K, TA) whence they do not expect, (A, K, TA,) which shall have possession of them like as the قَيْض, or shell, has possession of the egg. (Bd.) And so in the same, [xliii. 35,] نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا We will appoint, or prepare, for him a devil [as an associate]. (Zj.) Accord. to some, the verb is used only as relating to evil; but this is not true, as is shown by the saying of Mohammad, مَا أَكْرَمَ شَابٌّ شَيْخًا لِسِنِّهِ اـِلَّا قَيَّضَ اللّٰهُ لَهُ عِنْدَ سِنِّهِ مَنْ يَكْرِمُهُ [A young man hath not honoured an aged man for his age but God hath appointed for him in his age such as shall honour him]. (TA.)
قايضهُ 3 قايضهُ ذ , (S, A, K, &c.) inf. n. مُقَايَضَةٌ (S Mgh) and قِيَاضٌ, (A,) He bartered, or exchanged commodities, with him; syn. عَارَضَهُ, (S, O, L, and so in a copy of the K,) بِمَتَاعٍ; (S;) or عَاوَضَهُ; (A, and so in some copies of the K; in the CK, عايَضَهُ;) and بَادَلَهُ; (A, K;) i. e. he gave him a commodity and took another commodity in its stead: (TA:) [as also قَابَضَهُ, with ب:] and ↓ قَاضَهُ, aor. يَقِيضُ, he gave him a thing in exchange. (TA.) You say, قايضهُ بِكَذَا [He gave him in exchange for such a thing]. (Mgh.) Hence, بَيْعُ المُقَايَضَةِ The selling a commodity for another commodity. (Mgh.) And hence the saying of Mohammad, اـِنْ شِئْتَ قَايَضْتُكَ بِهِ المُخْتَارَةَ مِنْ دُروُعِ خَيْبَرَ, or بِهِ ↓ أَقِيضُكَ, accord. to different relations; i. e. [If thou wilt,] I will give thee in exchange for it [the choice of the coats of mail of Kheyber]. (TA.) You say also, أَعْطَيْتُهُ فَرَسًا بِفَرَسَيْنِ مُقَايَضَةً [I gave him a horse for two horses in exchange]. (JK.) And مَا أُقَايِضُ بِكَ أَحَدًا (tropical:) [I do not give, or take, in exchange for thee any one]. (A, TA.) And لَوْ أُعْطِيتُ مِلْءَ الدَّهْنَآءِ رِجَالًا قِيَاضًا بِفُلَانٍ رَضِيتُهُمْ (tropical:) [If I were given what would fill the desert of men, in exchange for such a one, I would not accept them]: (A, TA:) and the like occurs in a trad. of Mo'لwiyeh, as said by him, with reference to Yezeed. (TA.)
تَقيّضت البَيْضَةُ 5 تَقيّضت البَيْضَةُ ذ The egg became broken into. pieces; and in like manner, القَارُورَةُ the glass bottle. (AZ, S.) [See also 7.] ― -b2- تقيّض الجِدَارُ The wall fell to pieces, or in ruins, or became a ruin, and broke down; syn. اـِنْهَدَمَ, and اـِنْهَالَ; as also ↓ انقاضت: (K:) or the former signifies the wall broke in pieces, and fell down: but the latter has a different signification, which see in its place below. (AZ, S.) -A2- تقيّض لَهُ It (a thing, TA) became ordained, appointed, or prepared, for him. (K.) -A3- تقيّض أَبَاهُ He resembled his father; (AZ, S, K;) as also تَقَيَّلَهُ. (TA.) [See قَيْضٌ.]
تقايضا 6 تقايضا ذ [They two bartered, or exchanged commodities, each with the other; like تقابضا: see 3]. (JK.)
انقاضت البَيْضَةُ 7 انقاضت البَيْضَةُ ذ The egg cracked, without splitting apart; and in like manner, القَارُورَةُ the glass bottle. (AZ, S.) [See also 1.] ― -b2- انقاض الجِدَارُ i. q. تقيّض: (K:) or the wall fell to pieces, or in ruins, from its place, without being pulled to pieces: (Lth:) or cracked, without falling: but if it have fallen, you say, تقيّض: (AZ, S:) ― -b3- Accord. to AA, as related by ElMundhiree, انقاض and انقاص both signify It split, or cracked, lengthwise: but see مُنْقَاضٌ. (TA.) You say, accord. to As, انقاضت السِّنُّ The tooth split, or cracked, lengthwise; and in like manner, الرَّكِيَّةُ the well: (S:) or it (the well) became broken in pieces: or fell; fell in ruins, or to pieces; or collapsed; (TA;) as also انقاصت. (S, A, K, in art. قيص.) انقاض belongs both to this art. and to art. قوض. (TA.)
اقتاضهُ 8 اقتاضهُ ذ He extirpated it; destroyed it utterly. (K, TA.) -A2- [Also, He received it, or took it, in exchange; like اـِعْتَاضَهُ: see مُقْتَاضٌ; and see also 3.]
قَيْضٌ قَيْضٌ ذ [An egg-shell;] the upper hard covering that is upon an egg: (K:) or [an egg-shell cracked in pieces;] what is cracked in pieces of the upper covering of an egg: (S, * IB:) or one from which the young bird, or the fluid, has gone forth. (Lth, K.) -A2- A compensation, or substitute; a thing given, or received, or put, or done, instead of, in the place of, or in exchange for, another thing. (K.) You say, بَاعَهُ فَرَسً بِفَرَسَيْن قَيْضَيْنِ [He sold to him a horse for two horses as substitutes]. (TA.) ― -b2- هُمَا قَيْضَانِ They two are likes; they two are like each other; (A' Obeyd, A;) each of them is fit to be a substitute for the other. (A, TA.) [See also هُمَا قَوْضَانِ.] ― -b3- هٰذَا قَيْضٌ لَهُ, and له ↓ قِيَاضٌ, This is equal, or equivalent, to it. (O, K.)
قِيضَةٌ قِيضَةٌ ذ A small piece of bone: (AA, K:) pl., accord. to the K, قِيْضٌ; but correctly, accord. to AA, قِيَضٌ. (TA.)
قَيِّضٌ قَيِّضٌ ذ A barterer, or an exchanger of commodities: (S, Msb:) of the measure فَيْعِلٌ. (Msb.) You say, هُمَا قَيِّضَانِ They two are barterers, or exchangers of commodities; like as you say بَيِّعَانِ. (S.)
قِيَاضٌ قِيَاضٌ ذ : see قَيْضٌ.
مَقِيضٌ مَقِيضٌ ذ The place in which is [an egg-shell, or an egg-shell cracked in pieces, or empty, or] the part of an egg called قَيْض. (K, TA.) -A2- بَيْضَةٌ مَقِيضَةٌ An egg cleft, or split. (TA.) ― -b2- بِئْرٌ مَقِيضَةٌ A well abounding with water, having been hollowed out, (K, TA,) or cleft. (TA.)
المُقْتَاض المُقْتَاض ذ in the following verse of Abu-shShees, بُدِّلْتُ مِنْ بُرْدِ الشَّبَابِ مُلَآءَةً خَلَقًا وَبِئْسَ مَثُوبَةُ المُقْتَاضِ [I have been given in exchange, for the mantle of youth, an old worn-out covering; and very evil is the recompense of the receiver in exchange] is from قَيْضٌ as signifying the “ bartering, ” or “ exchanging commodities, ” (TA,) [or rather the “ giving in exchange: ” see 3.]
بَيْضَةٌ مُنْقَاضَةٌ بَيْضَةٌ مُنْقَاضَةٌ ذ An egg cracked, without being split apart; and in like manner, قَارُورَةٌ a glass bottle. (AZ, S.) As says, that مُنْقَاصٌ signifies uprooted; and مُنْقَاضٌ, with the pointed ض, cracked, or split, lengthwise; but AA says, that both signify the same. (S, O, in art. قيص.)
قَاضَ 1 قَاضَ ذ : see انقاص, art. قيص.
اـِنْقَاضَ 7 اـِنْقَاضَ ذ : see انقاص, art. قيص.
مُنْقَاضٌ مُنْقَاضٌ ذ : see مُنْقَاصٌ.
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٧٢٦قَاضَ
قَاضَ ( y ) ( n. ac. قَيْض 1 ),
a. Broke; cracked; clave, burst asunder.
b. Was broken &c.; broke, cracked, burst asunder; was dissolved.
c. Fell out ( tooth ).
d. Hollowed out ( well ).
e. [ acc. & Bi ], Likened, assimilated to.
f. see III (b) .
g. [ pass.
قِيْضَ
قِيْضَ ],
a. Was dug; was full ( well ).
قَيَّضَ
قَيَّضَ II
a. [ La & acc. ], Ordained, appointed, prepared
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٥٬٣٠٦قيض
قَاضَ - يَقِيْضُ - قَيَّضَ - يُقَيِّض
قاضَ - يَقِيْضُ + كائن + لكائن+ شيئاً: هيأه وأتاحه له: يهيأ ويُعِد الشيءَ لأجل الكائن، ثم يجعله تحت أمره وفي طاعته وخدمته
قَيَّضَ - يُقَيِّض: على وزن " فـَعّل" من " قَاضَ - يَقِيْضُ ": يجعله " يَقِيْضُ " له على وجه التكرار والشدة: يخصص له شيئاً دون غيره، ثم يقربه إليه بشدة وحرص، ليكون في طاعته وخدمته
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٨ (الإجمالي: ٢٨)
- قرن
الآيات المشتركة: ٢ · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
- عشو
الآيات المشتركة: ١ · Akşam yemeği demektir
- خلو
الآيات المشتركة: ١ · Haliy : Boş arı kovanıdır
- زين
الآيات المشتركة: ١ · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
- خسر
الآيات المشتركة: ١ · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
- شطن
الآيات المشتركة: ١ · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
- أمم
الآيات المشتركة: ١ · Emam ön demektir
- يدي
الآيات المشتركة: ١ · El ve kol demektir
- خلف
الآيات المشتركة: ١ · Half : Ense demektir
- جنن
الآيات المشتركة: ١ · Bahçe demektir
- حقق
الآيات المشتركة: ١ · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
- ذكر
الآيات المشتركة: ١ · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
الآيات التي ورد فيها(٢)
وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ
Çevresini sardırırız
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قيض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli ي) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قرن, حوط, سلط |
| Zıt Kök | فصل |
| Çekirdek Özet 1 | Yumurtayı çepeçevre kuşatan sert dış kabuk ve kabuğun içindekini sarıp bırakmaması |
| Çekirdek Özet 2 | Haktan sapan kimseye ilahi yasa gereği tam denk gelen ve onu kuşatan ayrılmaz bir yoldaşın musallat edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Amelin niteliğine tam denk gelen ontolojik kılıf, kuşatıcı belirlenim ve takas dengesi |
| Kritik Hata Riski | Anlamı keyfî ve sebepsiz bir ceza sanarak, yönelişin zorunlu sonucu olan kabuklaşma ve denklenme hakikatini gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قي | Bir sınıra dayanma, toplanma, ölçü ve durak oluşturma; nitekim aynı ikili çekirdeği paylaşan قيل kökünde gün ortasında durup dinlenme ve sınır belirleme manası esastır. | ض | Sıkıştırma, yakalama ve kuşatma boyutu eklenerek bir şeyi dışarıdan kabuk gibi çepeçevre sarıp denkleşme ve bırakmama manası kesinlik kazanmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Çepeçevre toplayan, sınırlayan ve bir odak oluşturan çerçevenin başlangıcını temsil eder. |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Çerçevenin durağan kalmayıp etkin biçimde kavrayışını ve eylemsel sarılmayı ifade eder. |
| ض | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (ikiz harf ص imgesi temelinde, ses farkının kattığı yoğunlaşma ile türetme) | Kuşatılan nesneyi sımsıkı tutma, ayrılmasına izin vermeme ve baskılayarak yapışma payını taşır. |
| قيض | Sınırlandıran bir çerçevenin eylemsel olarak nesneyi yakalayıp kabuk gibi sarması | Harflerin bileşimi, bir varlığın dış yüzeyini tam bir denklikle örten, onu çepeçevre kuşatıp içine hapseden sert bir zırh veya kılıf hareketini oluşturur. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yumurtanın içini hava ve dış etkenlerden koruyan, civciv çıktıktan sonra arkada kalan veya çatlayan kuru, sert dış kabuktur. Buradan hareketle bir şeyi dıştan tam örten kabuk ve bir mala tam denk düşen bedel manası türemiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şammâh bin Dırâr bir beytinde bu kökü denk getirme ve takas anlamında şöyle kullanır: رجالاً مضوا عنّي فلست مقايضاً / بهم أبداً من سائر الناس معشراً |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ali'nin sözünde yumurtanın dış kabuğu kastedilerek şöyle buyrulur: لا تكونوا كقَيْض بَيْضٍ في أَداحٍ يكون كسْرُها وِزْراً |
المصدر Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça kök قيض, yumurtanın dış kabuğu, bir şeyi bütünüyle kuşatan kılıf ve iki denk nesnenin birbiriyle değiştirilmesi (mukāyada) ekseninde şekillenir. Sami dilleri genelinde kök, daralma, sıkıştırma ve kaplama alanındaki fonetik varyantlarla kesişir. İbranice ve Süryanicede doğrudan bu harf dizilimiyle birebir kabuk kavramı sınırlı olmakla birlikte, nesneyi çevreleyen sınır veya kabuklaşma eylemleriyle akraba kökler üzerinden semantik bir paralellik kurulabilir. Arapçada kökün asıl özgünleşmesi, yumurta kabuğunun (el-kayd) yumurtayı hiçbir boşluk bırakmaksızın tam kavramasından mülhem olarak, bir kimseye yakasını kurtaramayacağı bir arkadaşın veya cezanın tam denk getirilmesi biçimindeki zihinsel sıçramadır.
درجة الثقة Muhtemel
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Yumurta kabuğu, çatlama ve mübadele | Kabuğun içini örtmesi gibi bir şahsın veya durumun bir başkasına musallat ve denk kılınması | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuşatma ve daraltıcı örtü dairesi | Çevreleme ve yapışma semantiğini taşıyan fonetik varyantlarla ortak bağlam | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir Afro-Asyatik dış halka izi tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قيض | Anlamlı | Kabuk, sarma, takas | Bir şeyi kabuk gibi kuşatıp ona denk yoldaş kılma | Kur’an’da geçer (hedef kök) |
| قضي | Anlamlı | Hüküm, bitirme, icra | Bir işi kesin karara bağlayıp tamamlama | Kur’an’da geçer, ortak çekirdek türevidir |
| يقض | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez |
| يضق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez |
| ضقي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez |
| ضيق | Anlamlı | Darlık, sıkışma | Alanın veya imkânın daralması | Kur’an’da geçer, kalb ve zıtlık ilişkisi taşır |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قيض | Merkez | Kuşatma ve eşleştirme | Bir kimseye ameline tam denk gelen bir kılıf ve ayrılmaz yoldaş tahsis etme | Dıştan sarıp içine alan kabuk gibi ayrılmaz bağ |
| قرن | Komşu | Yakınlık ve birliktelik | İki şeyi birbirine bağlayıp yan yana getirme | قيض kökünün sonucunda oluşan kalıcı refakat durumu |
| حوط | Komşu | Çevreleme ve koruma | Bir nesneyi dışarıdan daire şeklinde kuşatma | حوط koruma amaçlı da olabilirken, قيض kaçınılmaz nüfuzdur |
| سلط | Komşu | Baskı ve egemenlik | Bir güç veya otoriteyi başkası üzerine baskın kılma | سلط zorla boyun eğdirir, قيض ise içselleşen bir kılıf olur |
| فصل | Zıt | Ayırma ve koparma | Bitişik veya sarılı olan iki şeyi birbirinden uzaklaştırma | Kabuğun veya musallat olan yoldaşın tamamen ayrılması hali |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قيض | Kabuk kılmak, musallat etmek, takas etmek | Bir kimseyi saracak ayrılmaz bir karşılığı ona denk getirme | Kesin |
| Latince | assignare, circumdare | Tahsis etmek, çevrelemek | Bir amaca veya kişiye bir unsuru bağlama manasını verir, kabuk nüansını içermez | Güçlü |
| İngilizce | to assign to, to encase, to match inextricably | Ayrılmaz şekilde atamak, kuşatmak | Denklik ve kaçınılmaz birliktelik boyutunu karşılar, somut yumurta kabuğu imgesini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | zuteilen, umhüllen, verhängen | Başına sarmak, tahsis etmek | Ceza veya yoldaş olarak başa musallat etmeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | assigner, assujettir, envelopper | Musallat etmek, sarmak | Kuşatıcı ve bağımlı kılıcı ilişkiyi ifade eder | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Lane’s Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نُقَيِّضْ | Zikirden körleşene şeytanı ayrılmaz bir kılıf ve yoldaş yapma | Rahmân'ın uyarısından yüz çevirmenin psikolojik ve ontolojik cezası bağlamı (Zuhruf 43:36) |
| وَقَيَّضْنَا | Haktan sapanlara amellerini süsleyen kötü çevre ve rehberler tahsis etme | Fıtratı bozulmuş inkârcıların etrafını saran yanıltıcı sosyal ve zihinsel kuşatma bağlamı (Fussilet 41:25) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi irade ve adalet, hızlan ve ceza yasası | Kötü yoldaşın musallat edilmesinin kulun iradesini yok edip etmediği, fiilin kulun yönelişine ilahi bir karşılık olup olmadığı | Kulun tercihine denk düşen ilahi takdir ve kuşatıcı yaptırım |
| Fıkıh | Mukāyada akdi (trampa/takas hukuku) | Malın para olmaksızın başka bir malla birebir denk tutularak değiştirilmesi şartları | İki mal arasındaki değer denkleşmesi ve değiş tokuş |
| Tefsir | Karîn (ayrılmaz dost) kavramının tefsiri | Ayetlerdeki قيض lafzının kabuğun yumurtayı sarması gibi kuşatıcı bir tahsis içerdiği vurgusu | Ayrılması imkânsız hale gelen bilişsel ve ahlaki kozalak |
| Hadis | Ahir zaman fitneleri ve kötü arkadaş ikazı | İnsanın saptığı zaman çevresine kümelenen ve onu kuşatan şer odakları | Koruyucu kalkanın kırılarak yerine şer kabuğunun geçmesi |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlaki yöneliş ve ilahi yasa | Hakikati dışlayan bilince şeytanın musallat oluşu | Teşhiri tamamlama ve mühürleme | İnsan ışıktan kaçtığında karanlık onun ayrılmaz zırhı haline gelir | Kesin |
| İlmi | Bilişsel körleşme ve yankı odası | Yanıltıcı verilerin zihni tam bir kabuk gibi kaplaması | Dış girdilere kapanma | Zihin kendi kurduğu yanlış öncüllerin içinde hapsolarak kabuk bağlar | Güçlü |
| Siyasi | Yanıltıcı danışman ve vesayet mekanizması | İktidarın etrafını saran dalkavuk ve yönlendirici çevre | Yöneticinin gerçekle irtibatını kesme | Güç sahibinin etrafına örülen ve hakikati engelleyen kurumsal koza | Güçlü |
| İktisadi | Trampa (mal mübadelesi) ve zorunlu denklik | Para aracılığı olmadan iki malın birbirine denk kılınması | Eşdeğer değişim | Mukāyada akdiyle iki metanın birbirinin yerini alacak şekilde kaim kılınması | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Biyolojik enkapsülasyon ve sınır katmanı dinamiği | Bir hücrenin veya patojenin etrafında dış etkiyi sabitleyen sert bir zarın (kapsülün) oluşarak içeriği bütünüyle koşullandırması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik bilişsel kapanma ve sosyolojik gettolaşma | Bireyin veya grubun kendi yanılsamasını doğrulayan bir çevreyle sarılarak eleştirel düşünceye tamamen geçirimsiz hale gelmesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca dışarıdan gelen keyfî bir musallat olma veya metafizik bir şeytan saldırısı zannederek mekanik bir zorlama olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın kendi iradesiyle zikirden yüz çevirmesi neticesinde oluşan ahlaki boşluğun, tam denk gelen bir şer kılıfıyla örtülmesi ve nedensellik yasası gereği ayrılmaz bir çevreye dönüşmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kulun kendi seçiminden doğan ontolojik sonucu ilahi adalete aykırı bir zorlama gibi görmek; insanın kendi inşa ettiği kabuğun sorumluluğunu üstlenmemesi |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiyden yüz çevirmenin sadece nötr bir bilgisizlik bırakmadığını, boşalan bilincin derhal kuşatıcı bir saptırıcı sistemle kaplandığını gösterdiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Zikirden gafil olmanın akıbetini, inkârcıların amellerini süsleyen kötü çevrelerin psikolojisini ve ceza-amel uygunluğunu anlatan ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sapmanın tesadüfi olduğunu veya insanın hem haktan yüz çevirip hem de ahlaken bağımsız kalabileceği zannını düzeltir; hak terk edildiğinde batılın kabuk bağlayacağını bildirir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamYumurtanın dışını örten, onu çepeçevre sararak içindekiyle ayrılmaz bir bütünlük teşkil eden sert kabuk.
- Soyut anlamBir yönelişin bedeli ve dengi olarak varlığı çepeçevre kuşatan, onun algı ve davranışını belirleyen ayrılmaz kılıf.
- Sistematik karşılıkİrade ile sonuç arasındaki nedensel denklik; zikirden kopuşun bizzat kendi kılıfını üreterek bireyi içine hapsetmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde öznenin fıtrattan veya zikirden sapma yönelişini, bu yönelişi tam bir denklikle saran kabuklaşma ve tahsis fonksiyonunu, ise öznenin etrafına örülen ayrılmaz yoldaş veya sistemi temsil eder. Sonuçta bütünüyle sisteminin içine gömülerek onun tarafından kuşatılmış olur.
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, al-Mufradāt.