كبد
ك - ب - د
جذر- الورود: ١
- الآيات: ١
- الصيغ: ١
- المعاجم: ١٣
Kumluğun veya geniş bir sahanın orta yerine veya merkezine kebed denir. İnsanın ciğerine kebed denir. Türkçe’deki göbek kelimesi bu anlamdadır. Kubad ciğerdeki hastalığa denir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Kumluğun veya geniş bir sahanın orta yerine veya merkezine kebed denir. İnsanın ciğerine kebed denir. Türkçe’deki göbek kelimesi bu anlamdadır. Kubad ciğerdeki hastalığa denir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٣٧٧الكاف والدال والباء معهما
ك د ب، ك ب د مستعملان فقط كدب: الكدب: الدم الطري، وقرئ: "بدم كَدِبٍ".
والكَدَبُ: البياض في أظفار الأحداث.
كبد: الأكبادُ جمع كِبَد، وهي اللحمة السوداء في البطن. والكبد، يذكر ويؤنث، قال:
لها كبد ملساء ذات أسرة ... ... ... ... ... ...
وموضعه من ظاهر يسمى كبداً، وفي الحديث: "وضع يده على كَبِدي".
والأكْبَدُ: الناهد موضع الكَبِدِ، وقد كَبِدَ كَبَداً.
والكَبِدُ: كبد القوس،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٣٢الكَبِدُ والكِبْدُ: واحدة الأكْبادِ، ويقال أيضاً: كَبْدٌ للتخفيف. وكَبِدُ السماء: وسطها يقال: كَبَّدَ النجمُ السماءَ، أي توسَّطها. وتَكَبَّدَتِ الشمسُ، أي صارت في كَبِدِ السماءِ. وتَكَبَّدَ اللبنُ: غَلُظَ وخَثُرَ. وكُبَيْداتُ السماءِ، كأنَّهم صغَّروا كُبيدَةً ثم جمعوا. وكَبِدُ القوسِ: مَقبِضها. يقال: ضَع السهمَ على كَبِدِ القوسِ، وهي مل بين مقبِضها ومجرى السهم منها. وكَبَدْتُ الرجلَ: أصبْت
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٣٬٦٢٩ك د ب
كدب ، كبد ، دكب : مستعملة .
كدب : أهمله الليث .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : المَكْدُوبة من النساء : النقيّة البياضِ .
وسئل أبو العباس عن قراءةِ من قرأَ : ( بدم كدب ) ( يوسف : 18 ) بالدَّال فقال : إن قرأ به قارىء فله مَخْرجٌ ، قيل له فما هو فله إمام فقال : الدَّمُ الكَدِبُ : الذي يضرِب إلى البياض مأخوذٌ منْ كَدَبِ الظُّفْرِ وهو وبَشُ بياضِه .
دكب : والمَدْكُوبةُ : المعضوضة مِن
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٬٨٤٠(باب الكاف والباء وما يثلثهما)
(كبت) الكاف والباء والتاء كلمة واحدة، وهي من الإذلال والصَّرفِ عن الشيء. يقال: كَبَتَ اللهُ العدُوَّ يَكْبِتُه، إذا صَرَفَهُ وأذلَّهُ. قال الله تعالى: ﴿إنَّ الَّذِينَ يُحَادُّونَ اللهَ ورَسُولَهُ كُبِتُوا كَمَا كُبِتَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ﴾ [المجادلة 5].
(كبث) الكاف والباء والثاء كلمةٌ، وهي الكَبَاث، يقال: إنَّه حَمْل الأراك. وحَكَوْا عن الشَّيباني: كَبِثَ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٩٤- الكبد معروفة، والكبد والكباد توجعها، والكبد إصابتها، ويقال: كبدت الرجل: إذا أصبت كبده، وكبد السماء: وسطها تشبيها بكبد الإنسان لكونها في وسط البدن. وقيل: تكبدت الشمس: صارت في كبد السماء، والكبد: المشقة. قال تعالى: ﴿لقد خلقنا الإنسان في كبد﴾ [البلد/4] تنبيها أن الإنسان خلقه الله تعالى على حالة لا ينفك من المشاق ما لم يقتحم العقبة ويستقر به القرار، كما قال: ﴿لتركبن طبقا عن طبق﴾ [الانشقاق/19].
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٨٣٩ك ب د
هو يأكل كبود الدجاج وأكبادها وبكدته: أصبت كبده وكبد فلان فهو مكبود وكبده الماء.
وكبد كبداً: اشتكى كبده ورجل أكبد وأصابه الكباد.
ومن المجاز: بلغ كبد السماء وكبيداء السماء وكبيدات الماء.
وتكبّدت الشمس: توسطتالسماء.
وتكبّدت الفلاة: توسطتها.
وتكبد اللبن: خثر.
وفرس وجمل أكبد: واسع الجوف ناهد موضع الكبد.
قال يصف جملاً: أكبد زفّاراً بقد الأنسعا وقوس كبداء:
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٦٬٣٩٤الكَبِدُ والكِبْدُ، مثل الكَذِب والكِذْب، واحدة الأَكْباد: اللحمة السوْداءُ في البطن، ويقال أَيضاً كَبْد، للتخفيف، كما قالوا للفَخِذ فَخْذ، وهي من السَّحْر في الجانب الأَيمن، أُنْثى وقد تذكر؛ قال ذلك الفرّاء وغيره. وقال اللحياني: هو الهواءُ واللُّوحُ والسُّكاكُ والكَبَدُ. قال ابن سيده: وقال اللحياني هي مؤنثة فقط، والجمع أَكبادٌ وكُبُودٌ. وكَبَدَه يَكْبِدُهُ ويَكْبُدُه كَبْداً: ضرَب كَبِدَه. أَبو
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٣٨١* ك ب د * * الكَبِدُ * و * الكِبْدُ * بوزن الكذب والكذب واحد * الأكْبادِ * ويقال * كَبْدُ * بوزن فلس للتخفيف كما يقال للفخذ و * كَبِدُ * السماء وسطها و * الكَبَدُ * بفتحتين الشدة ومنه قوله تعالى ﴿لقد خلقنا اٌنسان في كبد﴾ و * كابَدَ * الأمر قاسى شدته و * الكُبَادُ * بالضم وجع الكبد وفي الحديث ﴿الكباد من العب﴾ وقولهم تضرب إليه * أكْبَادُ * الإبل أي يرحل إليه في طلب العلم وغيره
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٧٬٢٩٠الكبد بالفتح مع السكون مخفف من الكبد كالفخذ والفخذ. والكسر مع السكون، وهو أيضا مخفف من الذي بعده، كالكذب والكذب، اللغة المستعملة المشهورة الكبد، ككتف، وبه صدر الجوهري والفيومي وسائر أئمة اللغة. بل أغفلا اللغة الأولى، وإنما ذكره صاحب اللسان، فكان ينبغي للمصنف أن يقدم اللغة الفصحى المشهورة على غيرها، أي معروفة، وهي من السحر في الجانب الأيمن لحمة سوداء، أنثى وقد تذكر، قال ذلك الفراء وغيره. قال ابن
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٬٦٨٠كَبَدَهُ
1 كَبَدَهُ ذ , (aor. كَبِدَ , AZ, L, K, and كَبُدَ , L, K, inf. n. كَبْدٌ, L,) He, or it, hit, or smote, or hurt, his كَبِد [or liver]: (AZ, S, IKtt, L:) or struck it. (L, K.) ― -b2- كَبَدَهُمُ البَرْدُ, (aor. كَبِدَ and كَبُدَ , K,) (assumed tropical:) The cold affected them severely; distressed them; straitened them: (L, K:) or, smote their livers; which only the most intense cold
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٦٤١كَبَدَ
كَبَدَ I , U ( n. ac. كَبْد 1 ),
a. Hit, hurt the liver of.
b. Affected, distressed ( cold ).
c. see V (a) .
كَبِدَ
كَبِدَ A ( n. ac. كَبَد 4 ) [& pass. ],
a. Had a pain in the liver; had a liver-complaint.
b. Was bigbellied; was big, bulky.
كَبَّدَ
كَبَّدَ II ,
a. Culminated, was at its zenith ( sun ).
كَاْبَدَ
كَاْبَدَ III ,
a. Bore, endured; struggled against; braved.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٢١٬٨٨٨كبد
كَبَدَ - يَكْبِدُ - كَبَد
كَبَدَ - يَكْبِدُ + الكائن + من أمر: يشق عليه فيجعله يصاب بالضيق والجهد والتعب والمشقة
كَبَد: اسم فعل " كَبَدَ - يَكْبِدُ ": معاناة التعب والجهد والمشقة
ملاحظة: يقتبس من لفظ " كَبَدَ - يَكْبِدُ " الألفاظ التالية : أكبد - يُكْبِد، كابد - يكابد، كَبِدٌ، وجمعها " أكباد "
والكَبِد: اسم العضو المعروف من جسم الإنسان،
كبد كَبَدَ - يَكْبِدُ - كَبَد كَبَدَ - يَكْبِدُ + الكائن + من أمر: يشق عليه فيجعله يصاب بالضيق والجهد والتعب والمشقة كَبَد: اسم فعل " كَبَدَ - يَكْبِدُ ": معاناة التعب والجهد والمشقة ملاحظة: يقتبس من لفظ " كَبَدَ - يَكْبِدُ " الألفاظ التالية : أكبد - يُكْبِد، كابد - يكابد، كَبِدٌ، وجمعها " أكباد " والكَبِد: اسم العضو المعروف من جسم الإنسان، وهو العضو الذي يقوم بتحضير وإعداد مكونات الجسم ومحروقاته التي يستخدمها في الجهد والتعب والمكابدة: فهو عضو " الكَبَد " واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " إنفاذ الإرادة وإنجاز العمل ببذل التعب والمشقة والجهد"، وهي: كَبَدَ - يَكْبِدُ، جَهَدَ - يَجْهَدُ، نَصِبَ - يَنْصَبُ، كَدَحَ - يَكْدَحُ، لَغَبَ - يَلْغُب، مَعِزَ - يَمْعَزُ كبد ﴿لقد خلقنا الإنسان في كبد(4)﴾ البلد كدح ﴿ياأيها الإنسان إنك كادح إلى ربك كدحا فملاقيه(6)﴾ الإنشقاق مختار الصحاح ● [كبد] ك ب د: الكَبِدُ و الكِبْدُ بوزن الكذب والكذب واحد الأكْبادِ ويقال كَبْدُ بوزن فلس للتخفيف كما يقال للفخذ و كَبِدُ السماء وسطها و الكَبَدُ بفتحتين الشدة ومنه قوله تعالى ﴿لقد خلقنا اٌنسان في كبد﴾ و كابَدَ الأمر قاسى شدته و الكُبَادُ بالضم وجع الكبد وفي الحديث ﴿الكباد من العب﴾ وقولهم تضرب إليه أكْبَادُ الإبل أي يرحل إليه في طلب العلم وغيره معجم الفرائد القرآنية: ك ب د "كَبَدٍ" في قوله تعالى :" لَقَدْ خَلَقْنَا الإِنْسَانَ فِي كَبَدٍ"(4) البلد . الكَبَد : المشقة الشديدة، وأصل ذلك من قولهم كبدته: أي أصبت كبده . الراغب كبد - الكبد معروفة، والكبد والكباد توجعها، والكبد إصابتها، ويقال: كبدت الرجل: إذا أصبت كبده، وكبد السماء: وسطها تشبيها بكبد الإنسان لكونها في وسط البدن. وقيل: تكبدت الشمس: صارت في كبد السماء، والكبد: المشقة. قال تعالى: }لقد خلقنا الإنسان في كبد﴿[البلد/4] تنبيها أن الإنسان خلقه الله تعالى على حالة لا ينفك من المشاق ما لم يقتحم العقبة ويستقر به القرار، كما قال:﴾لتركبن طبقا عن طبق{ [الانشقاق/19]. ملخص اللسان 1. كبد: الكَبِدُ والكِبْدُ، مثل الكَذِب والكِذْب، واحدة الأَكْباد: اللحمة السوْداءُ في البطن، ويقال أَيضاً كَبْد 2. كَبَدَه يَكْبِدُهُ ويَكْبُدُه كَبْداً: ضرَب كَبِدَه. 3. والكُبادُ: وجع الكَبِدِ أَو داء؛ كَبِدَ كَبَداً، وهو أَكْبَدُ. قال كراع: ولا يعرف داء اشتق من اسم العُضْو إِلا الكُباد من الكَبِدَ - وكُبِدَ: شكا كَبِدَه، وربما سمي الجوف بكماله كَبِداً؛ 4. والكَبِدُ: مَعْدِنُ العداوةِ. وكَبِدُ الأَرض: ما في مَعادِنها من الذهب والفضة ونحو ذلك 5. في كَبِدِ جَبَلٍ أَي في جَوْفِه من كَهْفٍ أَو شِعْبٍ - وَكَبِدُ الرمْلِ والسماء وكُبَيْداتُهما وكُبَيْداؤُهما: وسطُهما ومُعْظَمُهما 6. والكَبَدُ: عِظَمُ البطن من أَعلاه. وكَبَد كل شيءٍ: عِظَمُ وسَطِه وغِلَظُه؛ كَبِدَ كَبَداً، وهو أَكْبَدُ 7. والكَبْداءُ الرحى التي تدار باليد، سميت كَبْداء لما في إِدارتِها من المشَقَّة. 8. كَبْدَةٌ شديدة؛ هي القِطْعة الصُّلْبة من الأَرض. وأَرضٌ كَبْداءُ وقَوْسٌ كَبْداءُ أَي شديدة؛ 9. وتَكَبَّد اللبنُ وغيرُه من الشراب: غَلُظ وخَثُر. واللبن المُتَكَبِّدُ: الذي يَخْثُر حتى يصير كأَنه كَبِدٌ يَتَرَجْرَجُ 10. والكَبْداء: الهواء 11. والكَبَدُ: الشدَّة والمشَقَّة. وفي التنزيل العزيز: لقد خلقنا الإِنسان في كَبَد؛ قال الفراء: يقول خلقناه منتصباً معتدلاً، ويقال: في كبد أَي أَنه خُلِقَ يُعالِجُ وَيُكابِدُ أَمرَ الدنيا وأَمرَ الآخرة، وقيل: في شدّة ومشقة - أَكَبَدَهُم البَرْدُ؟ أَي شَقَّ عليهم وضَيَّق، من الكَبَد، بالفتح، وهي الشدّة والضيق، أَو أَصاب أَكبادَهم، وذلك أَشد ما يكون من البرد، لأَن الكَبِدَ مَعْدِنُ الحرارة والدم ولا يَخْلُص إِليها إِلا أَشدّ البرد. الليث: الرجل يُكابِدُ الليلَ إِذا رَكِبَ هَوْلَه وصُعُوبَتَه. ويقال: كابَدْتُ ظلمة هذه الليلة مُكابدة شديدة؛ 12. ويقال: تَكَبَّدْتُ الأَمرَ قصدته؛ ومنه قوله: يَرُومُ البِلادَ أَيُّها يَتَكَبَّدُ وتَكَبَّدَ الفلاةَ إِذا قصدَ وسَطَها ومعظمها. لسان العرب ● - كبد: الكَبِدُ والكِبْدُ، مثل الكَذِب والكِذْب، واحدة الأَكْباد: اللحمة السوْداءُ في البطن، ويقال أَيضاً كَبْد، للتخفيف، كما قالوا للفَخِذ فَخْذ، وهي من السَّحْر في الجانب الأَيمن، أُنْثى وقد تذكر؛ قال ذلك الفرّاء وغيره. وقال اللحياني: هو الهواءُ واللُّوحُ والسُّكاكُ والكَبَدُ. قال ابن سيده: وقال اللحياني هي مؤنثة فقط، والجمع أَكبادٌ وكُبُودٌ. وكَبَدَه يَكْبِدُهُ ويَكْبُدُه كَبْداً: ضرَب كَبِدَه. أَبو زيد: كَبَدْتُه أَكْبِدُه وكَلَيْتُه أَكْلِيهِ إِذا أَصَبْت كَبِدَه وكُلْيَتَه. وإِذا أَضرَّ الماء بالكبد قيل: كَبَدَه، فهو مَكْبود. قال الأَزهريّ: الكبد معروف وموضِعُها من ظاهر يسمى كبداً. وفي الحديث: فوضع يده على كَبِدي وإِنما وضعها على جنبه من الظاهر؛ وقيل أَي ظاهر جَنْبي مما يلي الكَبِد.والأَكْبَدُ الزائدُ: مَوْضِع الكبِد؛ قال رؤْبة: أَكْبَدَ زَفَّاراً يَمُدُّ الأَنْسُعا (* قوله «يمدّ» في الأَساس يقدّ). يصف جملاً مُنْتَفِخَ الأَقراب. والكُبادُ: وجع الكَبِدِ أَو داء؛ كَبِدَ كَبَداً، وهو أَكْبَدُ. قال كراع: ولا يعرف داء اشتق من اسم العُضْو إِلا الكُباد من الكَبِدَ، والنُّكاف من النَّكَف، وهو داء يأْخذ في النَّكَفَتَيْنِ وهما الغُدَّتانِ اللتان تَكْتَنِفانِ الحُلْقُومَ في أَصل اللّحْي، والقُلاب من القَلْبِ. وفي الحديث: الكُبادُ من العَبِّ؛ هو بالضم، وجع الكَبِدِ. والعبُّ: شُرْب الماءِ من غير مَصٍّ. وكُبِدَ: شكا كَبِدَه، وربما سمي الجوف بكماله كَبِداً؛ حكاه ابن سيده عن كراع أَنه ذكره في المُنَجَّد، وأَنشد: إِذا شاءَ منهم ناشئٌ مَدّ كَفَّه إِلى كَبِدٍ مَلْساءَ، أَو كَفَلٍ نَهْدِ وَأُمُّ وَجَعِ الكَبِد: بَقْلة من دِقِّ البَقْل يحبها الضأْن، لها زهرة غبراء في بُرْعُومَة مُدَوَّرة ولها ورق صغير جدّاً أَغبر؛ سميت أُم وجع الكبد لأَنها شفاء من وجع الكبد؛ قال ابن سيده: هذا عن أَبي حنيفة. ويقال للأَعداءِ: سُودُ الأَكْباد؛ قال الأَعشى: فما أُجْشِمْت مِن إِتْيانِ قَوْمٍ، هُمُ الأَعداءُ، فالأَكْبادُ سُودُ يذهبون إِلى أَن آثار الحِقْد أَحْرَقَتْ أَكبادهم حتى اسودّت، كما يقال لهم صُهْبُ السِّبالِ وإِن لم يكونوا كذلك. والكَبِدُ: مَعْدِنُ العداوةِ. وكَبِدُ الأَرض: ما في مَعادِنها من الذهب والفضة ونحو ذلك؛ قال ابن سيده: أُراه على التشبيه، والجمع كالجمع. وفي حديث مرفوع: وتُلْقي الأَرضُ أَفْلاذَ كَبِدِها أَي تُلْقي ما خُبِئَ في بطنِها من الكُنوز والمعادن فاستعار لها الكبد؛ وقيل: إِنما ترمي ما في باطنها من معادن الذهب والفضة. وفي الحديث: في كَبِدِ جَبَلٍ أَي في جَوْفِه من كَهْفٍ أَو شِعْبٍ. وفي حديث موسى والخضر، سلام الله على نبينا وعليهما: فوجدْتُه على كَبِدِ البحر أَي على أَوْسَطِ موضع من شاطئه. وكَبِدُ كلِّ شيء: وسَطُه ومعظمه. يقال: انتزع سهما
الجذور المجاورةالمجاورة: ٢ (الإجمالي: ٤)
الآيات التي ورد فيها(١)
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كبد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جهد, نصب, عسر |
| Zıt Kök | يسر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir cismin, göğün veya arazinin tam ortası, ağırlık merkezi ve ciğer gibi iç organ yoğunlaşması |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın varoluşsal merkezinde yer alan kaçınılmaz ontolojik ve fiilî ağırlık, meşakkat ve zorlu göğüsleme süreci |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık yapısının merkezindeki sıkışma ve direncin aşılması gereken fıtrî imtihan zemini olması |
| Kritik Hata Riski | Anlamın yalnızca tali bir yorgunluk veya fiziki cefa zannedilerek varoluşsal ve fıtrî merkezilik boyutunun gözden kaçırılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كب | Bir kütlenin toplanması, yığılması, ağırlıkla çökmesi veya baş aşağı kapanması; nitekim كبب kütlece yığılmayı, كبت şiddetle yere çarpmayı, كبر hacimce büyüyüp ağırlaşmayı, كبكب ise üst üste devrilmeyi ifade eder. | د | Kapı, sınır ve süreklilik bildiren son harf, toplanan bu kütlevi ağırlığı dağılmayan, merkeze sabitlenen, yoğunlaşan ve göğüslenmesi gereken kalıcı bir iç direnç ve mihver haline getirmiştir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Bir nesneyi veya durumu kavrayarak kendi içine doğru bükme, sınırlama ve kuşatma hareketi |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Kuşatılan gücün dışarıda kalmayıp mahfaza içine, merkeze ve gövdenin en derin yerine yerleşmesi |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bu içsel yoğunlaşmanın önünde duran eşik, aşılması gereken sınır ve sürekli geçiş baskısı |
| كبد | Kütlenin içe doğru bükülüp merkezde yoğunlaşması ve varlığın önünde aşılması gereken bir sınır-eşik oluşturması | Varlığın tam merkezine yerleşen, bedenin ciğerinde, göğün tam ortasında veya hayatın mihverinde duran, kaçınılamaz ve göğüslenmek zorunda olunan yapısal direnç ve ağırlık |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının gövdesindeki en yoğun, kan toplayan ve ortada bulunan organ olan karaciğer; ayrıca bir çölün, arazinin veya gök kubbenin tam orta noktası, ağırlık merkezi ve yayın en sert tutma yeri (kabza). Sütün kıvam alıp pıhtılaşarak yoğunlaşması da bu kökle karşılanır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Şemmâh b. Dırâr, yay yapımını ve yayın orta yerindeki sert kabzayı nitelerken bu kökü kullanır: وفي الشمال من الشريان مطعمة / كَبْداءُ في عودها عطف وتقويم |
| Erken Arapça kullanım | Ru’be b. el-Accâc’ın bir deveyi betimlerken böğrü geniş, ciğer kısmı şişkin anlamında kullandığı dize: أَكْبَدَ زَفَّاراً يَمُدُّ الأَنْسُعا |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesi genelinde kök, biyolojik olarak gövdenin en ağır ve kan toplayan organı olan karaciğeri ve buna bağlı olarak gelişen ağırlık, merkezilik, kıymet ve kütlevi yoğunluk semantiğini temsil eder. İbranicede k-b-d kökü ağır olmak, kıymetli olmak, ağırlık ve şeref taşımak anlamlarını üstlenirken (kābēd: ciğer ve ağır olmak; kāḇōd: ağırlık, onur, ihtişam), Akadcada kabātu / kabtu kütlevi ağırlık, önem ve zorluk bildirir; kabattu ise ciğer, iç organlar ve duygu merkezidir. Süryanicede kbad benzer biçimde ciğer ve içsel ağırlık anlamını sürdürür. Arapçada kökün somut organ adı olan ciğerden hareketle göğün ve sahranın merkezine, oradan da insanın varoluşsal merkezindeki kaçınılmaz sıkıntı, zahmet ve dirençle göğüsleme hâline intikal ettiği görülür. Kökün ağırlık ve meşakkat boyutu doğrudan doğruya Sami ortak mirasındaki kütlevi yoğunluk ve ağırlık tabanından beslenmektedir.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Payne Smith.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ciğer, orta yer, ağırlık, meşakkat, katılaşma | Biyolojik organ olan ciğerin ağırlığı ve merkezi konumundan hareketle cisimlerin ortasına ve insanın varoluşsal zorlukları göğüsleme cehdine aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice kāḇēd / kāḇōd, Akadca kabātu, Süryanice kbad | Ortak Sami katmanında kök doğrudan ağırlık, kütlevilik, ciğer ve buna bağlı olarak kıymet ve yük anlamlarını taşır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dillerde ciğer ve ağırlık kökleri | Doğu ve Güney Çad dillerinde ciğer ve iç organ bildiren fonetik olarak yakın formlar bulunmakla birlikte tam süreklilik tartışmalıdır. | Muhtemel |
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كبد | Anlamlı | Merkez, ciğer, meşakkat, yoğunluk | Varlığın merkezindeki ağırlık, ciğer organı, zahmetle göğüsleme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| كدب | Anlamlı | Taze kan | Henüz pıhtılaşmamış, sıcak ve taze çıkan kan | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki ciğer-kan ilişkisiyle bağlantılıdır |
| بكد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| بدك | Anlamlı | Kesmek, yarmak | Bir şeyi kesip ayırmak, kılıçla doğramak | Kur'an'da geçmez; hedef kökle doğrudan anlam bağı zayıftır |
| دكب | Anlamlı | Yığılmak, toplanmak | Deve sürüsünün veya eşyanın birbirine yığılması | Kur'an'da geçmez; ikili çekirdekteki kütlevi toplanma anlamını korur |
| دبك | Anlamlı | Yapışmak, kenetlenmek | Kuş yakalama ökçesinin veya yapışkan maddenin tutunması | Kur'an'da geçmez; merkeze yapışıp kalma anlamıyla ilintilidir |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كبد | Merkez | Merkezî ağırlık ve varoluşsal meşakkat | Varlığın merkezinden doğan, içsel, fıtrî ve göğüslenmesi kaçınılmaz olan yapısal ağırlık ve zorluk | İnsanın yaratılış zeminindeki ontolojik baskı |
| جهد | Komşu | İradi gayret ve çaba | Dış bir engeli aşmak veya amaca ulaşmak için iradi olarak bütün gücün sarf edilmesi | İçsel bir durumdan ziyade failin bilinçli cehdini ifade eder |
| نصب | Komşu | Bedensel yorgunluk ve dikilme | Sürekli bir iş ve çaba sonucunda bedenin bitkin düşmesi, yorulup ayakta kalması | Zahmetin fıtrî zemininden ziyade sonradan hâsıl olan fiziki neticesidir |
| عسر | Komşu | Darlık ve zorluk hali | Şartların tıkanması, imkânların daralması ve işin kolay yürümemesi | Yapısal varoluştan ziyade dönemsel ve arızi bir sıkışıklığı anlatır |
| يسر | Zıt | Kolaylık ve akıcılık | İşlerin zahmetsizce, engele takılmadan, tabii bir hafiflik ve yumuşaklıkla cereyan etmesi | Merkezî baskı ve meşakkatin tam karşıtı olan akış hali |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كبد | Merkez, ciğer, meşakkat | Hem fiziki ciğer ve orta yeri hem de insanın içine gömülü olduğu varoluşsal ağırlığı kapsar. | Kesin |
| Latince | Gravitas, labor, viscera | Ağırlık, meşakkatli emek, iç organlar | Gravitas kökün ağırlık ve merkezilik yönünü, labor dışsal çile ve meşakkati, viscera ise ciğer ve dâhilî organ boyutunu karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Toil, hardship, core, liver | Zahmet, meşakkat, merkez, ciğer | Toil ve hardship kelimeleri yorucu varoluşsal çileyi karşılar; ancak tek başlarına kökün merkez ve ciğer anlamını içermez. | Güçlü |
| Almanca | Mühsal, Beschwerde, Kern, Leber | Zahmet, ağırlık, çekirdek/öz, karaciğer | Mühsal insanın varoluşundaki kaçınılmaz çileyi çok iyi yansıtır; kökün anatomik ve uzamsal merkez anlamı Leber ve Kern ile tamamlanır. | Güçlü |
| Fransızca | Labeur, épreuve, centre, foie | Ağır emek, çetin imtihan, merkez, karaciğer | Labeur ve épreuve insanın sınandığı yapısal meşakkati anlatır; fiziki merkezilik foie ve centre ile ifade edilir. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane’s Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فِي كَبَدٍ | İnsanın yaratılıştan itibaren meşakkat, mihnet, çetin imtihan şartları ve dik durma zorunluluğu içinde bulunması | İnsanın ontolojik durumu ve dünya hayatındaki fıtrî zorlukları; Beled 90:4 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnsan fıtratı ve imtihanın hikmeti | İnsanın meşakkat içinde yaratılmasının ilahi adalet ve hikmetle ilişkisi; meşakkatin bir ceza değil tekâmül zemini oluşu | Varlığın ontolojik eksikliği ve mükellefiyetin getirdiği varoluşsal yük |
| Fıkıh | Mükellefiyet ve meşakkat kaideleri | İbadetlerde ve tasarruflarda fıtrî meşakkatin teklifin ayrılmaz parçası olması ile giderilmesi gereken arızi meşakkat ayrımı | Mükellefiyetin tabiatında bulunan zorunlu ağırlık |
| Tefsir | İnsanın yaratılış keyfiyeti | Ayetteki ifadenin ana rahminden ölüme kadar süren meşakkat mi, yoksa insanın dik ve dengeli yaratılışı mı olduğu tartışması | İmtihan, varoluşsal ağırlık ve dik duruş mefhumu |
| Hadis | Beden, ciğer ve canlıya merhamet | Karaciğerin hayatiyetin merkezi sayılması; her canlı ciğer taşıyan varlığa yapılan iyiliğin ecri olduğu ilkesi | Canlılığın, duyarlılığın ve iç organ merkezinin korunması |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İmtihan ve tekâmül nizamı | Varoluşsal meşakkat | Ruhun olgunlaşması için gereken fıtrî direnç | İnsanın dünyaya konfor için değil, zorlukları göğüsleyerek yücelmesi için gönderildiğini temellendirir. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve biyolojik denge | Ağırlık merkezi ve çekirdek | Sistemin dağılmasını önleyen içsel direnç | Bir yapının ayakta kalabilmesi için merkezindeki kritik basınca ve taşıyıcı kuvvete dayanması gerekliliğidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve otorite inşası | Sorumluluğun merkezî ağırlığı | İktidarın ve adaletin zorlu icrası | Kamu düzenini sağlamanın kaçınılmaz bedeller ve çetin mücadeleler göğüslenerek yürütülmesi görevidir. | Güçlü |
| İktisadi | Emek ve üretim süreci | Zahmetli üretim maliyeti | Değerin ortaya çıkması için harcanan fıtrî külfet | Hiçbir iktisadi refahın emeksiz ve meşakkatsiz elde edilemeyeceği, çilenin değerin kurucu unsuru olduğu ilkesidir. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kütle merkezi ve mekanik gerilim (Stress/Center of mass) | Bir cismin bütün kütlesinin toplandığı ve dış kuvvetlere karşı en büyük iç gerilimin oluştuğu orta nokta; sistemin kararlılığı bu merkezdeki gerilimin taşınmasına bağlıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Varoluşsal kriz ve direnç (Existential resistance/Resilience) | İnsan tekinin hayatın merkezindeki kaçınılmaz çelişki, acı ve sorumluluk yüküyle yüzleşerek benliğini inşa etmesi ve psikolojik mukavemet göstermesi süreci. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca sıradan bir fakirlik, basit bir beden yorgunluğu veya psikolojik bir bunalım düzeyine indirgenerek anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın kozmik ve ontolojik olarak rahatlık ve rehavet mekânında değil; tam aksine merkezinde ağırlık, sorumluluk, dik duruş ve aşılması gereken sarp yokuşlar bulunan bir varoluş zemininde kurulduğu hakikati |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın dünyadaki sıkıntılarını yersiz bir talihsizlik veya anlamsız bir ceza olarak görüp, Beled suresinin devamında gelen sarp yokuşu aşma mükellefiyetini ve varoluşsal tekâmül bilincini bütünüyle ıskalamak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan tasavvurunun temel taşlarından birini koyar; insanın fıtratındaki ağırlık ve meşakkatin kaçınılması gereken bir kaza değil, aksine aşılması gereken ilahi bir tasarım zemini olduğunu bildirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsanın yaratılış gayesini, yeryüzündeki sınanmasını ve sarp yokuşları aşma yükümlülüğünü anlatan ayetlerde, bilhassa Beled suresi bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın dünyaya salt haz, konfor ve zahmetsiz bir tüketim için geldiği vehmini çürütür; acı ve zorluğun varoluşun merkezî bir yasası olduğunu göstererek sahte ütopya beklentilerini tashih eder. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir gövdenin, gök kubbenin veya çölün tam orta yeri, ağırlık merkezi, iç organlardan ciğer ve sütün koyulaşarak pıhtılaşması.
- Soyut anlamİnsanın varoluşsal yapısına içkin olan, kaçınılamaz fıtrî zorluk, mihnet, ağırlık ve bu ağırlığı dik durarak göğüsleme süreci.
- Sistematik karşılıkVarlığın kararlılık kazanması ve tekâmül edebilmesi için merkezinde taşımak zorunda olduğu kurucu direnç ve gerilim mihveri.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde varoluşsal merkezdeki insan fıtratını, dünya ve imtihan uzamını, bu merkeze etki eden içsel ve varoluşsal gerilim ile meşakkat yoğunluğunu, ise insanın tekâmülü ve dik duruşu için aşılması gereken kritik direnç eşiğini temsil eder. Formül, insanın varoluş alanına girdiği andan itibaren merkezî gerilimin sıfırdan büyük ve aşılması zorunlu bir kritik eşikte bulunduğunu simgeler.