مسي
م - س - ي
جذر- الورود: ٥
- الآيات: ٥
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ٨
معناه في القرآن: Dün
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: مسى
ملاحظاتي
المعاجم(٨)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٤٬٩٨٧باب السين والميم و و ا ي ء معهما
س م و، س و م، و س م، و م س، م س و، م و س، م س ي، م ي س، س أ م، م أ س، أ س م، أ م س مستعملات
سمو:
سما الشيء يَسْمُو سُمُوّاً، أي ارتفع، وسما إليه بَصَرُي، أي ارتفع بَصَرُك إليه، وإذا رُفعَ لك شيءٌ من بعيدٍ فاستبنتَهُ قلت: سما لي شيءٌ، قال:
سمالي فرسانٌ كأنّ وجوهَهم
وإذا خرج القومُ للصَّيْد في قِفار الأَرْض وصَحاريها قلتَ: سَمَوْا، وهم السُّماةُ، أي الصّيّادون.
باب السين والميم و و ا ي ء معهما س م و، س و م، و س م، و م س، م س و، م و س، م س ي، م ي س، س أ م، م أ س، أ س م، أ م س مستعملات سمو: سما الشيء يَسْمُو سُمُوّاً، أي ارتفع، وسما إليه بَصَرُي، أي ارتفع بَصَرُك إليه، وإذا رُفعَ لك شيءٌ من بعيدٍ فاستبنتَهُ قلت: سما لي شيءٌ، قال: سمالي فرسانٌ كأنّ وجوهَهم وإذا خرج القومُ للصَّيْد في قِفار الأَرْض وصَحاريها قلتَ: سَمَوْا، وهم السُّماةُ، أي الصّيّادون. وسما الفَحْلُ إذا تطاول على شَوْله سُمُوّاً. والاسم: أصلُ تأسيسِهِ؛: السُمُوّ، وألفُ الاسمِ زائدةٌ ونقصانُه الواوُ، فإذا صَغَّرتَ قُلْتَ: سُمَيّ. وسمّيت، وأَسْميت، وتَسَمَّيْت بكذا، قال: باسم الذّي في كلّ سورة سِمُهْ وسَماوةُ الهِلال: شَخصُهُ إذا ارتفع عن الأُفُق شيئاً، قال: سماوةَ الهلالِ حتّى أحقوقفا يصف النّاقة واعوجاجها تشبيهاً بالهلال. والسَّماوة: ماءٌ بالبادية، وسُمِّيَتْ أمّ النّعمان بذلك، وكان اسمها ماء السّماوة، فسمّتها الشّعراء: ماء السّماء، وتتّصل هذه البادية بالشّام والحَزْن حَزْن بني جَعدة، وأمّ النُّعمان من بني ذُهْل بن شيبان. والسّماء: سقف كلِّ شيء، وكلّ بيت والسّماء: المطر الجائد، يقال: أصباتهم سماءٌ، وثلاث أسمية، والجميعُ: سُمِيٌّ. والسّماواتُ السَّبْعُ: أطباق الأَرَضينَ. والجميعُ: السّماء والسّماوات. والسّماويّ: نسبة إلى السّماوة. سوم: السَّوْمُ: سّوْمُكَ في البِياعة، ومنه المساوَمةُ والاستِيام. ساومته قاستام علي. والسَّوْم: من سير الإبل وهبوب الرّيح غذا كانت مستمرّةً في سكون. سامتْ تسوم سَوْماً، قال لبيد: ورَمَى دوابرَها السَّفا وتهيّجـت ريح المصايف سَوْمُها وسِهامُها وقال: يستوعبُ البُوعَيْن من جريرِه مالد لَحيَيْه إلى مَنْـحـورِه سوماً إذا ابتل ندَى غـرورِه أي: استمراراً في عَنَقه ونَجائِهِ. والسَّوْمُ: أنْ تجشِّمَ إنساناً مَشَقَّةً وخُطَّةً من الشّرّ تسومه سَوماً كسَوم العالّة، والعالّة النّاهلة، فتحمل على شُرب الماء ثانية بعَدْ النَّهَل فيكره ويداوم عليه لكي يشرب. والسَّوام: النَّعَم السّائمة، وأكثر ما يقال للإبل خاصّة. والسّائمة تسومُ الكَلأَ، إذا داوَمَتْ رَعيَهُ. والرّعاة يسمونها أي: يَرْعَوْنها، والمُسيمُ الرّاعي. وسوّم فلانٌ فرسه تسويما: أَعْلَمَ عليه بحريرة، أو شيء يُعْرَفُ بها. والسَّامُ: الهَرَمُ، ويُقال: الموت، والسّامة إذا جمعت قلت: سِيَم، وبعض يقول في تصغيرها: سُيَيْمة، وبعض يجعل ألفها واواً على قياس القامة والقِيَم والسّام: عِرْق في جبل كأنّه خطٌّ ممدودٌ، يَفْصِلُ بين الحِجارة وجَبْلَة الجبل. فإذا كانت السّامة ممدّها من تلقاء المشرق إلى المغرب لم تخلف أبداً أن يكون فيها معدن فضّة قلَّتْ أو كَثُرَتْ. والسِّيما: ياؤها في الأصل واوٌ، وهي العلامة التي يعرف بها الخير والشّرّ، في الإنسان قال الله جلّ وعزّ: "يَعْرِفُونهم بسيماهم" يعني الخُشوع. وسم: الوَسْمُ، والوَسمَةُ الواحدة: شجرةٌ وَرَقُها خِضابٌ. والوسم: أَثَر كيٍّ. وبعيرٌ موسومٌ: وُسِمَ بسمةٍ يُعْرَف بها، من قَطعِ أُذُنٍ أو كيّ. والمِيسَمُ: المِكواةُ، أو الشّيء الذّي يُوسَمُ به سمات الدّوابّ، والجميع: المواسم، قال الفرزدق: لقد قلّدتُ جِلفَ بني كلـيبٍ قلائدَ في السَّوالفِ ثابتات قلائدَ ليس من ذَهَبٍ ولكنْ مواسمَ من جهنَّمَ مُنْضِجات وفلانٌ مَوْسومٌ بالخير والشّرّ، أي: عليه علامته. وتوسمتُ فيه الخَيْرَ والشَّرّ، أي: رأيت فيه أَثَراً. قال توسّمتـه لـمّـا رايت مَـهـابةً عليه، وقلت: المَرْءُ من آلِ هاشمِ وفَلانة ذات مِيسَم وجمال، ومِيسمها أثر الجمال فيها، وهي وسميةٌ قسيمةٌ، وقد وَسُمَت وَسامةً، بيّنة الوَسام والقَسام، قال: ظعائنُ من بني جُشَمَ بنِ بَكْرٍ خَلَطْنَ بمِيسَمٍ حَسَباً ودينـا والوَسميُّ: أوّل مطر السّنة، يَسِمُ الرض بالنَّبات، فيصيرّ فيها أثراً من المطر في أوّل السّنة. وأرض موسومة: أصابها الوَسْميُّ وهو مَطَرٌ يكونُ يعدَ الخَرْفيّ في البَرْد، ثم يتبعُهُ الوَلْيُ في آخر صميم الشّتاء، ثمّ يتبعُهُ الرِّبعيّ. ومَوْسِم الحجّ مَوْسما، لأنّه مَعلَمٌ يُجْتَمَعُ فيه، وكذلك مَواسمُ أَسْواقِ العَرَبِ في الجاهليّة. ومس: المُومِساتُ: الفواجرُ مُجاهَرةً. مسو: المَسْوُ، لغة في المَسْي، وهو إدخال النّاتج يده في رَحِمِ النّاقة أو الرَّمَكة فيَمسُط ماء الفحل من رَحِمِها استِلآْماً للفحل كراهية أن تحمل له. موس: المَوْسُ: تأسيسُ اسم المُوسَى، وبعضهم ينوّن موسىً لما يُحْلَق به. ومُوسَى عليه السّلام، يقال: اشتقاقُ اسمه من الماء والشّجر، فالمُو: ماء والسّا: شجر لحال التّابوت في الماء. مسي: المُسيُ: من المساء، كالصُّبْح من الصّباح. والمُمسَى كالمُصْبَح والمساء: بعد الظُّهْر إلى صلاةِ المَغْرِب. وقال بعضٌ: إلى نِصْفِ اللَّيل. وقول النّاس: كيف أمستي? أي: كيف كنت في وقتِ المَساء، وكَيْف أصبحت? أي: كَيْفَ صرتَ في وقتِ الصُّبح? ومسّيت فلانا: قلت له: كيف أمسيت وأمسينا نحن: صِرْنا في وقت المساء. ميس: المَيْسُ: شَجَرٌ من أجود الشّجر خَشَباً، وأصلبه، وأصلحه لصَنعة الرَحال، ومنه تُتَّخَذُ رِحال الشّام، فلما كَثرُ قالت العرب: المَيس: الرَّحْل. والمَيسُ: ضربٌ من المَيَسان، أي: ضَرْبٌ من المَشي في تَبَخْتُرٍ وتَهادٍ، كما تَمِيسُ الجاريةُ العَرُوس. والجَمَلُ ربّما ماس بهَوْدَحه في مَشْيه فهو يَميس مَيَساناً، قال: لا: بل تَميسُ إنّها عروسُ ومَيْسان: اسم كورة من كُوَر دجلة، والنِّسبة إليها: مَيسانّي ومَيْسَنانّي، قال العجّاج: ومَيْسنانياً لها مُمَيَسا يصف الثّوب، وقوله مُمَيّسا، أي: مذيّلا مُطَوَّلاً. سأم: سَئِمت الشّيء سآمةً: مَلِلْته. مأس: ماسْتُ بينهم إذا أَرَّشْتُ. ورجل مأسٌ: لا يَلتقت إلى مَوْعظة. والمأس: الحدّ قال: أما ترى رأسي أَزْرَى بـه مأس زمانٍ انتكاثٍ مَؤُوسْ والماس: الجَوْهر يُقْطَعُ به الصّخرة. أسم: أُسامةُ: من أسماء الأَسَد يقال: أَشجَعُ من أُسامة. أمس: أَمْسِ: ظرف مبنيّ على الكَسْر، وينسب إليه: إِمسِيٌّ.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٦٬٥٤٠س م ( و ا ي ء )
سوم ، سما ، وسم ، ومس ، مسي ، مأس ، موس ، أمس : ( مستعملة ) .
سوم : السَّوْم : عَرْضُ السِّلْعة على البَيْع .
وقال أبو زيد فيما رَوَى أبو عبيد عنه : سُمْتُ بِالسِّلعة أسوم بها .
ويقال : فلان غالي السِّيمةِ : إذا كان يُغلِي السَّوْم .
قال : ويقال : سُمْتُ فلاناً سِلْعَتي سَوْماً : إذا قلتَ : أتأخُذها بكذا من الثّمن ، ومِثْل ذلك سُمْتُ بسِلْعَتي سوماً أو يقال استمت عليه بسلعتي
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٬٧٤٣(باب الميم والسين وما يثلثهما)
(مسط) الميم والسين والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خَرْط شيءٍ رطْبٍ([1])، وعلى امتدادِه من تِلقاءِ نَفْسه.
يقال إنَّ المَسيطَةَ([2]): ما يبقى في الحوض من الماء بكُدورةٍ قليلة. قال الأصمعيّ بئر ضَغِيط، وهو الرَّكِيُّ إلى جَنْبِهِ ركيٌّ آخر فيحمأُ فَيُنْتِن فيسيلُ في الماء العذب فلا يُشرب، فالبئر ضَغيط، وذلك الماء مَسِيط. قال:
يَشْرَبْنَ ماءَ الآجِنِ الضَّغيطِ *** ولا
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٧٨م س ي
أتيته مساء أمس ومسى أمس وأتيته لمسي خامسةٍ وآتيه أمسيّةَ كل يوم وأنا أصبّحه ومن المجاز: صبّحته ومسّيته: قلت له ذلك ومسّى به الليل إذا جاء مساءً وأمسى يفعل كذا: صار.
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٣٢* م س ي * * المَسَاءُ * ضد الصباحِ و * الإمْسَاءُ * ضد الإصباح و * أمْسَى * * مُمْسًى * أيضا وهو مصدر وموضع والمُمْسى اسم من الإمساء
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٬٦٤٦: ( ي ( *!مَسَى النَّاقَةَ والفَرَسَ ، كرَمَى ) ، *!يمْسِيهُما *!مَسْياً : ( نَقَّى رَحِمَهُما ) من نطْفَةٍ ، أَو سَطَا عليهما بإخْراجِ ولدِهِما ؛ قالَ رُؤْبة :
إنْ كُنْتَ مِن أَمْرِكَ في مَسْماسِ
فاسْطُ على أُمِّكَ سَطْوَ *!الماسِي وقالَ ذُو الرُّمَّة :
*!مَسَتْهُنَّ أيامُ العُبورِ وطُولُ ما
خَبَطْن الصُّوَى بالمُنْعَلاتِ الرَّواعِف ِوكَذلكَ *!مسَى على الناقَةِ والفَرَسِ .
( و ) مَسَى (
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٠٣٧المدخل: مسىمَسَّاهُ بِكَذَا
2 مَسَّاهُ بِكَذَا ذ He came to him in the evening with such a thing. (TA, voce صَبَّحَ.)
أَمْسَى
4 أَمْسَى ذ He entered upon the مَسَآء. (Msb.) ― -b2- أَمْسَى as syn. with صَارَ: see an ex. voce نَشَطَ, in a verse of Himyلn, and another voce عَسَى.
أَنَيْتُهُ لِمُِسْىِ خَامِسَةٍ
أَنَيْتُهُ لِمُِسْىِ خَامِسَةٍ ذ : see صُبْحٌ.
مَسَآءٌ
مَسَآءٌ ذ Afternoon, counted from noon
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٤٧٩مَسَى
مَسَى I ( n. ac. مَسْي 1 ),
a. see مَسَوَ I ( a ).
b. Pulled out; drew ( sword ).
c. Extenuated ( flock: heat ).
d. Journeyed leisurely.
e. Wiped.
تَمَسَّيَ
تَمَسَّيَ V ,
a. Was hacked, cut up.
تَمَاْسَيَ
تَمَاْسَيَ VI
a. see V .
اِمْتَسَيَ
اِمْتَسَيَ VIII ,
a. Thirsted.
مُِسْي
مُِسْي [ مِسْي 2 , 3 ],
a. see مَسَوَ مَسَاْي 22 .
مَاسٍ
مَاسٍ [ 21 ],
a. Heedless.
الجذور المجاورةالمجاورة: ٦٠ (الإجمالي: ٧٨)
- صبح
الآيات المشتركة: ٣ · Tan demektir
- زخرف
الآيات المشتركة: ١ · Süs, desen demektir
- صرخ
الآيات المشتركة: ١ · “Sarh (sad,ha)” kente hakim yüksek tepe demektir
- قدر
الآيات المشتركة: ٢ · Kıdr kazandır
- حصد
الآيات المشتركة: ١ · Hasad: Biçilen ekin demektir
- خلط
الآيات المشتركة: ١ · Bulanık su demektir
- موسى
الآيات المشتركة: ٢ · Musa
- بطش
الآيات المشتركة: ١ · Betee elle kavrayarak vurup yakalamak, çarpmak anlamlarına…
- خسف
الآيات المشتركة: ١ · Hesf : Derin sulu çukurdur
- جبر
الآيات المشتركة: ١ · Kırıkların tutturulması için konan tahta parçasına denir
- غوي
الآيات المشتركة: ١ · Ğaviy, “Ğaye” kenar demek, “ğavy” kenara çekilmek, yoldan…
- فكر
الآيات المشتركة: ١ · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
الآيات التي ورد فيها(٥)
… لَيْلًا أَوْ نَهَارًا فَجَعَلْنَاهَا حَصِيدًا كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ
Dün
فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خَائِفًا يَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ قَالَ لَهُ مُوسَى إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ
Dün
… قَالَ يَامُوسَى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَمَا قَتَلْتَ نَفْسًا بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّارًا فِي الْأَرْضِ …
Dün
وَأَصْبَحَ الَّذِينَ تَمَنَّوْا مَكَانَهُ بِالْأَمْسِ يَقُولُونَ وَيْكَأَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ …
Dün
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مسي |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | غرب, دلك, عشي, ظلم, شفق |
| Zıt Kök | صبح |
| Çekirdek Özet 1 | Gün ışığının çekilip akşam vaktinin girmesi, aydınlığın sönümlenerek günün kapanış evresine geçmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Zaman döngüsünün kapanış anında tesbih ve dün yaşanan durumların kesinleşmiş geçmişe dönüşmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Eylemlerin, sermayenin ve insan ömrünün muhasebe edilerek geçmişe devredildiği çevrim sonu durağı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir saat dilimi sanıp, Kur'an'da dünün kesinleşmişliği ve varoluşsal döngünün muhasebe eşiği oluşundaki işlevini gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مس | İki cismin birbirine temas etmesi, yüzeysel dokunma, sıyırıp geçme veya hafifçe yoklama; nitekim مسح, مسخ, مسد, مسس ve مسك köklerinde de temas, sıvazlama ve yüzeyi kavrama anlamı esastır. | ي | Temas ve dokunma hareketini zaman boyutuna aktararak günün geceye teğet geçtiği, ışığın sönümlenip karanlığın yeryüzüne dokunduğu akşam evresini ve geçmiş günün sınırını ifade eder hale getirmiştir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su; akış, çokluk, dalgalanma ve yayılma | Zamanın akışını, gün ışığının çözülüp yayılarak yerini karanlığın dalgasına bırakmasını temsil eder. |
| س | Diken, destek; tutunma, sınır oluşturma, dayanma | Gün ile gecenin birbirine kenetlendiği, zaman dilimlerinin sınır çizgisine ulaşıp tutunduğu eşiği simgeler. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma, tamamlama | Gün içindeki faaliyetlerin sona erişini, işlerin toparlanıp geride bırakılmasını ve devrin kapanışını gösterir. |
| مسي | Suyun çekilmesi gibi ışığın çekilip sınır eşiğinde işlerin toplanması | Gün boyu süren hayat ve faaliyet akışının sınır çizgisine dayanarak sönümlenmesi ve günün geçmişe devredilerek kapanması hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Günün zevalden sonra batışa doğru meyletmesi, güneşin batmasıyla birlikte ufuktaki aydınlığın sönümlenip akşam vaktinin girmesi; ayrıca devenin döl yatağındaki sıvının boşaltılıp temizlenmesi yoluyla gebeliğin engellenmesi müdahalesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde günün sona erişini, akşam karanlığının çöküşüyle kervanların ve hayvanların toplanma zamanını ifade etmek üzere أمسى fiili ve مساء ismi yaygın olarak kullanılmıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Gündelik Arapçada selamlaşma ve durum sorma ifadesi olarak كيف أمسيت (akşamı nasıl ettin, günün sonuna nasıl eriştin?) kalıbı ve bir önceki günü niteleyen أمس (dün) kelimesi bu kökün erken dönem türevleri arasında yer alır. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça مسي kökü, merkezi Sami dillerinde akşam, batış ve bir önceki gün anlam alanıyla morfolojik ve semantik bakımdan sıkı bir irtibat içindedir. İbranicedeki אמש (emeş / dün akşam, geçmiş gece) ve Aramice / Süryanicedeki רמשא (ramşa / akşam) ile kavramsal akrabalık taşır; ancak kök harfleri açısından doğrudan birincil Sami biçimi Arapçada أمس (dün) ve مساء (akşam) ikilisinde kristalleşmiştir. Kökün nâkıs yapısı (م-س-ي), gün ışığının hafifleyip gecenin yeryüzüne dokunması (مس) fikriyle semantik bir örtüşme gösterir. Kimi Sami dilbilimciler kökün kökensel olarak günün batımı ve aydınlığın tükenişi anlamına gelen iki harfli bir kökten genişlediğini, Arapçada hem akşam vaktine girmeyi bildiren bir durum fiiline (أمسى) hem de kesinleşmiş geçmiş zaman zarfına dönüştüğünü belirtirler.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أمسى, مساء, مسي, أمس | Günün batışıyla akşam vaktine girme, aydınlığın sönmesi ve bir önceki günün tamamlanmış zaman zarfı haline gelmesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice אמש (emeş), Süryanice רמשא (ramşa) semantik alanı | Akşam vakti, dün akşam ve geçmiş gecenin sınırını bildiren ortak Sami zaman tasavvuru. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik zaman ve batış kökleri | Işığın azalması ve karanlığın temas etmesiyle ilgili arkaik katman izleri. | Muhtemel |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-Arab, Brown-Driver-Briggs.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مسي | Anlamlı | Akşam vaktine girmek, dün olmak | Günün bitimi, akşamın girişi ve geçmiş gün anlamındaki türevlerin köküdür. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ميس | Anlamlı | Salınmak, böbürlenerek yürümek | Sert ve sağlam bir ağaç cinsi; gelinin veya devenin salınarak yürümesi. | Kur'an'da geçmez; fiziksel salınım ve esneklik ifade eder. |
| سمي | Anlamlı | Yükseklik, ad koymak | Bir şeye isim vermek, yücelik ve işaretleme bildiren köktür. | Kökün kalbi (yer değiştirmiş hali); Kur'an'da سمو köküyle geçer. |
| سيم | Anlamlı | İşaret koymak, salıvermek | Otlamak üzere hayvan salmak veya belirleyici nişan koymak. | Kur'an'da سوم biçiminde geçer; kök varyantıdır. |
| يمس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte müstakil bir kök kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez; mühmeldir. |
| يسم | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte müstakil bir kök kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez; mühmeldir. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مسي | Merkez | Günün akşam evresine girmesi ve dünün kesinleşmesi | Aydınlığın çekilip gecenin sınıra temas ettiği vakti ve tamamlanmış dünü bildirir. | Zamanın döngüsel kapanış eşiğidir. |
| غرب | Komşu | Güneşin batışı ve ufuktan kayboluşu | غرب güneş diskinin gözden kaybolma eylemine odaklanırken, مسي batış sonrası akşam atmosferine girmeyi ifade eder. | Mekânsal uzaklaşma ve ufukta batma vurgusu taşır. |
| عشي | Komşu | İkindi sonundan yatsı vaktine kadar olan zaman | عشي günün sonundaki loşluk ve gözün seçiciliğinin azalmasına bakar; مسي vaktin bizzat kendisine ve geçmişe dönüşüne odaklanır. | Görme yetisinin zayıfladığı alacakaranlık evresidir. |
| شفق | Komşu | Güneş battıktan sonra ufukta kalan kızıllık ve beyazlık | شفق akşamın görsel ışık kalıntısına ve incelmesine işaret ederken, مسي zaman diliminin bütününe delalet eder. | Işığın son parıltısı ve gökyüzü renk değişimidir. |
| صبح | Zıt | Sabah vaktinin girmesi, aydınlığın yarılması | صبح karanlığın yarılarak aydınlığın fışkırmasını, مسي ise aydınlığın sönümlenip karanlığın çöküşünü bildirir. | Kökün doğrudan ontolojik ve zamansal zıddıdır. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مسي | Akşama girmek, dün olmak | Günün bitiş vaktine erişmeyi ve tamamlanmış bir önceki günü ifade eder. | Kesin |
| Latince | Vesperascere, heri | Akşam olmak, dün | Vesperascere akşamın çöküşünü, heri ise geride kalan dünü karşılar; kökün iki yönünü paylaşırlar. | Güçlü |
| İngilizce | To become evening, yesterday | Akşamlamak, dün | İngilizcede fiil hali akşamın oluşunu, isim hali ise geçmiş günü bildirir; tek bir kökten türemez. | Güçlü |
| Almanca | Abend werden, gestern | Akşam olmak, dün | Abend werden akşamın giriş sürecini, gestern ise tamamlanmış dünü karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Se faire soir, hier | Akşam olmak, dün | Akşamın vakit olarak girmesi ve geride kalan günün kapanışını ifade eder. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تُمْسُونَ | Akşam vaktine ermek, günün sonuna ulaşmak | Zamanın döngüsel evrelerinde Allah'ın tesbih edilmesi bağlamında sabahın karşılığı olarak zikredilir; Rûm 30:17. |
| بِالْأَمْسِ | Dün, çok yakın bir geçmiş | Dünyanın debdebesinin bir anda yok olup hiç var olmamış gibi silinmesini anlatırken kullanılır; Yûnus 10:24. |
| بِالْأَمْسِ | Bir önceki gün, henüz yaşanmış geçmiş | İnsanın az önce veya bir gün önce işlediği bir hatanın ya da hadisenin hatırlatılması bağlamında geçer; Kasas 28:18, Kasas 28:19. |
| بِالْأَمْسِ | Yakın geçmişteki gaflet ve aldanış hali | Karun'un zenginliğine imrenip ertesi gün onun helakini görünce hakikati anlayanların önceki durumlarını nitelemede kullanılır; Kasas 28:82. |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Zamanın hudûsu ve kâinatın faniliği | Dünyanın bir gün önceki bayındırlığının bir anda silinmesi (كأن لم تغن بالأمس), yaratılmışların geçiciliğine ve mutlak hâkimin Allah olduğuna delil kılınmıştır. | Yok oluş ve geçmişe intikal. |
| Fıkıh | Vakitlerin belirlenmesi ve ibadet sınırları | تُمْسُونَ ifadesi akşam ve yatsı namazlarının vakit tayininde, oruç açma anının ve günün şer'i sınırının belirlenmesinde delil olarak tartışılmıştır. | İbadet vakitlerinin başlangıç ve bitiş eşiği. |
| Tefsir | Tenzih ve zaman bilinci | Rûm 30:17'deki akşam ve sabah tezadı, varlığın zıt kutuplar arasında nizamla akışının Allah'ı tesbih etmeyi gerektirdiğini göstermektedir. | Sürekli zikir ve zamansal döngü idraki. |
| Hadis | Sabah ve akşam duaları (ezkâr) | Sabah ve akşam vakitlerinde okunan me'sûr dualarda أمسى fiili, kulun yeni bir zamansal himaye dilimine girdiğinin itirafı olarak geçer. | Sığınma, korunma ve günü tamamlama bilinci. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kozmik zaman döngüsü | Kapanış ve tesbih eşiği | Bilinci tazelemek | Akşam vakti, günün amel defterinin kapanıp kulun varoluşsal muhasebeye ve tenzihe çekildiği andır. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve astronomik döngü | Işığın kırılması ve sönümlenmesi | Periyot tespiti | Güneş diskinin batıp atmosferik ışığın yerini karanlığa bırakması sürecinin bilimsel gözlem karşılığıdır. | Güçlü |
| Siyasi | İktidarların ve güç gösterilerinin sonu | Gücün dün gibi silinip gitmesi | İbret ve meşruiyet sınırı | Dün muktedir olan Karun veya zorbaların gücünün bir gecede tarihe karışması siyasi bir uyarıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve hasat döngüsünün neticelenmesi | Gün sonu bilançosu ve zeval | Değerin göreceliği | Ürünün biçilip dünkü zenginliğin sıfırlanması, iktisadi birikimin mutlaklaştırılmaması gerektiğini öğretir. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dalga genliğinin sönümlenmesi (damping) ve periyodik çevrim sonu | Bir sinyalin veya enerjinin tepe noktasından sonra sıfır seviyesine inmesi, günün akşamla sönümlenip sıfırlanmasıyla tam bir yapısal eşbiçimlilik taşır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif hafıza ve geçmişin kesinleşmesi (kapanış etkisi) | İnsan tecrübesinde dünün geri döndürülemez bir olguya dönüşmesi, sosyolojik ve psikolojik olarak eylemlerin muhasebesini zorunlu kılar. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece saatin ilerlemesiyle oluşan sıradan bir "akşam vakti" veya takvimdeki alelade bir "dün" kelimesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da bir yandan kâinatın döngüsel nizamındaki intizamı ve Allah'ı tesbih vaktini bildirirken, diğer yandan dünün kesinleşmişliğini, dünyevi debdebenin ansızın silinip bir hatıraya dönüşme hızını temsil eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | بالأمس ifadelerini sadece bir zaman kaydı gibi okuyup, Yûnus 10:24 veya Kasas 28:82'deki ontolojik yok oluş ve insanın anlık gafletten uyanış vurgusunu kaçırmak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın geçiciliğini, zenginlik ve gücün bir günde dün haline geliverme kırılganlığını en somut zaman tasviriyle zihne kazıdığı için hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dünyanın geçici süsünü tasvir eden mesellerde (Yûnus 10:24), ibadet ve tesbih vakitlerini belirleyen nasslarda (Rûm 30:17) ve Karun kıssasındaki ibret tablosunda (Kasas 28:82). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın sahip olduğu servet, iktidar ve gençliğin kalıcı olduğu vehmini yıkar; her parlak durumun birkaç saat içinde "dün" hükmüne geçebileceğini gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamGünün batmasıyla aydınlığın çekilerek yerini akşam karanlığına bırakması, zamanın dönüp günün tamamlanması.
- Soyut anlamEylemlerin, varlıkların ve imkânların geri döndürülemez bir biçimde kesinleşmiş geçmişe (أمس) devredilmesi hali.
- Sistematik karşılıkVaroluşsal ve iktisadi çevrimlerin nihayete erip bilançosunun çıkarıldığı ve ilahi kudretin mutlaklığının teslim edildiği kapanış durağı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde anlık zaman ve o andaki varoluşsal/dünyevi durumu, günün akşama doğru geçiş süresini, tamamlanarak geçmişe intikal etmiş durum olan dünü (أمس), ise o andaki debdebe ve gücün durum kümesini temsil eder; gün dönüp akşama erdiğinde dünkü gösteriş sıfır kümesine dönüşmektedir.