نصف
ن - ص - ف
جذر- الورود: ٧
- الآيات: ٧
- الصيغ: ٥
- المعاجم: ١٢
معناه في القرآن: Yarısı
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٤٬٠٧٧باب الضاد والنون والفاء معهما
ن ص ف، ض ف ن، ن ف ض مستعملات
نضف:
النَّضَفُ هو الصَّعْترُ، الواحدة نَضَفةٌ وأنشد:
ظَلاّ بأقريةِ التُّفّاح يَوْمَهمـا يُنَبِّشان أصُول المَعْدِ والنَّضَفا
ضفن:
الضَّفْنُ: ضَرْبُكَ بظَهْرِ قَدَمِكَ اسْتَ الشّاةِ ونحوِها.
والاضْطِفان: أن تضرِبَ به اسْتَ نفسِكَ.
والضِّفَنُّ لغةٌ في الضَّفَنْدَد. وامرأة ضِفَنَّةٌ وضَفَنْدَدة أي رِخوة ضَخُمة.
وضَفَنْتُ الى القومِ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٩٥٠النِصْفُ: أحد شقّي الشيء. والنِصْفُ أيضاً: النَصَفَةُ، وهو الاسمُ من الإنصافِ. قال الفرزدق:
ولكنَّ نِصْفاً لو سَبَبْتُ وسَبَّـنـيبنو عبدِ شمسٍ من مَنافٍ وهاشِمِ
والنُصْفُ بالضم: لغةٌ في النِصْفِ. وقرأ زيد بن ثابت رضي الله عنه: "فَلَها النُصْفُ". وإناءٌ نَصْفانُ بالفتح، أي بلغ الماء نِصْفَهُ. والنَصَفَ، بالتحريك: المرأة بين الحَدَثَة والمسِنَّة، وتصغيرها نُصَيْفٌ بلا هاءٍ، لأنَّها صفة. ونساءٌ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٧٬٩٩١ص ن ف
صنف ، صفن ، نفص ، نصف : مستعملة .
صنف : قال الليث : الصَّنْفُ : طائفةٌ من كلّ شيء ، فكلُّ ضَرْب من الأشياء صَنْفٌ واحد على حِدَة . والتّصنيف : تمييزُ الأشياء بعضِها من بعضٍ .
ابن السكّيت : يقال : صِنْفٌ وصَنْفٌ من المَتاع ، لُغَتان . وعُودٌ صَنْفِيّ للبخور لا غير .
أبو عُبَيْد : صَنِفَةُ الإزار : طُرّتُه .
أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : صَنِفةُ الثوب : زاوِيَتُه ، وللثوب أربع صَنِفات .
ص ن ف صنف ، صفن ، نفص ، نصف : مستعملة . صنف : قال الليث : الصَّنْفُ : طائفةٌ من كلّ شيء ، فكلُّ ضَرْب من الأشياء صَنْفٌ واحد على حِدَة . والتّصنيف : تمييزُ الأشياء بعضِها من بعضٍ . ابن السكّيت : يقال : صِنْفٌ وصَنْفٌ من المَتاع ، لُغَتان . وعُودٌ صَنْفِيّ للبخور لا غير . أبو عُبَيْد : صَنِفَةُ الإزار : طُرّتُه . أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ : صَنِفةُ الثوب : زاوِيَتُه ، وللثوب أربع صَنِفات . الليث : الصَّنِفَة والصِّنْفة : قِطعةٌ من الثوْب ، وطائفةٌ من القبيلة . ورَوَى أبو العبَّاس عن سلمة عن الفرَّاء أنّه أنشدَه : سَقْياً لحُلْوانَ ذي الكروم وما صُنِّفَ من تينه ومن عِنَبِه أنشده الفرّاء : صُنِّف وغيرُه رواه صَنَّف . وقال : صُنِّف : مُيِّز ، وصَنَّفَ : خَرج ورَقُه . نصف : قال الليث : النِّصف : أحدُ جُزْأَيِ الكمالِ . ونُصْف : لغةٌ رديئة . الحَرّاني عن ابن السكّيت : أنصَفَ الرجلُ صاحبَه إنصافاً ، وقد أعطاه النّصَفة . ويقال : قد نَصَف النهارُ يَنصُف : إذا انتَصَف . وقال المسيّب بن عَلَس يصفُ غائصاً في البحر على دُرّة : نَصفَ النهارُ الماءُ غامِرُهُ ورَفيقُه بالغَيْب ما يَدرِي أراد انتَصَف النهارُ والماءُ غامره فانتصَف النهارُ ولم يَخرج من الماء . ويقال : قد نَصَف الإزارُ ساقَه يَنصفُه : إذا بلغ نِصفَها ، وأنشد : وكنتُ إذا جارِي دَعَا لمَضُوفةٍ أُشمِّر حتى يَنصُفَ الساقَ مِئْزرِي وقال ابن ميادة يمدح رجلاً فقال : تَرى سيْفَه لا يَنصُفُ السَّاقَ نَعْلُه أجَلْ لا وإن كانت طِوالاً مَحَامِلُهْ وقال : نصفَ القومَ يَنصُفُهم إذا خَدَمَهم . والنّاصفُ والمِنصَفُ : الخادم . ابن الأعرابيّ : نصفتُ الشيء : أخذتُ نِصْفَه . ويقال للخادم : مِنصَف ومَنْصَف . وقد نَصَفْتَه : إذا خدمْتَه ، وتنصَّفْتُه مثله . قال : والنّصيف : الخمار . والنَّصيف : الخادم . ونَصفَ الشيء : إذا بَلَغ نِصْفَه . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَنصف الرجل : إذا أَخَذ الحقّ وأَعطَى الحقّ . وأَنصف : إذا سارَ نصفَ النهار . وأَنصف : إذا حَزم سيِّده . وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا تَسُبّوا أصحابي فإنّ أحدَكم لو أنفَق ما في الأرض جميعاً ما أَدرَك مُدَّ أحدِهم ولا نَصِيفَه ) . قال أبو عُبَيد : العَرَبُ تسمِّي النِّصْف النّصِيفَ ، كما يقولون في العُشر : العَشِير ، وفي الثمن الثمِين ، وأنشد : لَم يَفْذُها مُدٌّ ولا نَصِيفُ ولا تُمَيْرَاتٌ ولا تَعجيفُ قال : والنصِيف في غير هذا الخِمار ، ومنه الحديث الآخَر في الحُورِ العِينِ : ( ولَنصِيفُ إحداهنّ على رأسها خيرٌ من الدّنيا وما فيها ) ، ومنه قول النابغة : سَقَط النَّصيفُ ولم تُرِد أسقاطَه فتناولْته واتْقتنا باليَدِ وقال أبو سَعِيد : النَّصيف : ثوبٌ تتجلّل به المرأَة فوق ثيابها كلِّها ؛ سُمِّي نصيفاً لأنه نصَف بين الناس وبينها فحجز أبصارهم عنها . قال : والدليلُ على صحة ما قاله : سَقَط النّصيف ، لأنّ النّصيفَ إذا جُعِلَ خِماراً فسَقَط فليس لِسِتْرِها وجهَها مع كشفِها شعرَها معنًى . نَصيفُ المرأة : مَجرُها . الليث : قَدَحٌ نَصْفانُ : بلغ الكَيْلُ نِصْفَه ، وشَطْران مثله . أبو عبيد : قَدَحٌ نَصْفان : بلغَ الكيلُ نِصْفَه . قال : والنَّصف من النِّساء : التي بَلَغتْ خمساً وأربعين ونحوها . وقال الليث : المرأة بين الحديثة والمُسِنَّة . والنّصفة : اسم الإنصاف ، وتفسيرُه أن تعطيَه من نفسِك النّصف ، أي : تعطيه من الحقّ لنفسك . ويقال : انتَصفْتُ من فلان ، أي : أخذتُ حقّي كملاً حتى صِرْتُ وهو على النَّصيف سراء . والنَّصفة : الْخُدّام ، واحدهم ناصِف . والمَنْصفُ من الطريق ومن النَّهار ومن كل شيء وسَطُه . قال : ومنتصف الليل والنهار : وسطُه ، وانتَصف النهارُ ونَصفَ فهو يَنصف . قال : والناصفةُ : صَخرةٌ تكون في مَناصِف أسنادِ الوادي ونحو ذلك من المسايل . أبو عبيد : النّواصف : مَجارِي الماء ، واحدتُها ناصفةُ ، وأنشَد : خَلايا سَفين بالنَّواصِفِ من دَدِ شمر عن ابن الأعرابي : النَّاصفة من الأرض : رَحَبة بها شجر ، لا تكون ناصفةً إلاّ ولها شجر . وقال غيره : تنصّفْتُ السلطانَ ، أي : سألتُه أن يُنصِفني ، وقول ابن هَرْمة : أنِّي غَرِضْتُ إلى تناصُفِ وجْهِها غَرَضَ المُحِبُّ إلى الحبيبِ الغائبِ قال ابن الأعرابي : تَناصُف وجهِها : محاسنُها ، أي : أنها كلها حَسَنة يَنصِف بعضُها بعضاً . وقال غيره : كلّ شيء بلغ نِصْفَ غيرِه فقد نصفَه ، وكلُّ شيء بَلَغَ نِصفَ نَفْسِه فقد أنصف . قلتُ : والقولُ ما قال ابن السكّيت : نَصفَ النهارُ : إذا انتَصف . ويقال : نصفتُ الشيءَ : إذا أخذتَ نصفَه . والنّصفُ : الإنصاف . ابن شُميل : إنّ فلانَة لعلَى نَصِفها ، أي : نِصف شَبابها . وأنشد : إنّ غُلاماً غرَّه جَرْشَبِيّةٌ على نَصَفها من نَفْسِه لضَعِفُ قال : الجَرْشَبيَّة : العَجوزُ الكبيرةُ الهَرِمة . ثعلب عن ابن الأعرابي : أنصَف الرجلُ : إذا سارَ نِصفَ النهارِ . نفص : الليث : أنْفَص الرجلُ ببوْله : إذا رَمَى به . أبو عبيد عن الأصمعي : أخَذَ الغَنم النُّفَاصُ : وهو أن يأخذها داءٌ فتَنفِصُ بأبوالها ، أي : تَدفَعُها دَفْعاً حتى تموت . وقال أبو عمرو : نافَصْتُ الرجلَ منافَصةً ، وهو أن تقول له : تَبُول أنت وأبولُ أنا ، فننظرَ أيُّنا أبعَدُ بَوْلاً ، وقد نافَص فنَفَصَ ، وأنشد : لَعَمرِي لقد نافَصْتَني فَنَفَصْتَني بذِي مُشْتَفِرَ بَوْلهُ مُتفاوِتُ أبو عبيد عن الأصمعي : أنْفصَ بالضَّحِك وأنْزَقَ وزهْزَقَ بمعنًى واحد . وأخبرني المنذري عن ثعلب عن سَلمة عن الفراء : أنفَص بشَفَتيه كالمُتَرَمِّزِ ، وهو الذي يُشير بشفَتَيه وعيْنَيْه . صفن : رُوِي عن البراء بن عازب أنه قال : ( كنّا إذا صلّينا مع رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فرفَع رأسه من الركوع قُمنا خَلْفَه صُفوناً ) . قال أبو عبيد : قوله : ( صُفوناً ) يُفسَّر الصافنُ تفسيرين ، فبعضُ الناس يقول : كلّ صاف قَدَميْه قائماً فهو صافِن . والقولُ الثاني : أن الصَّافن من الخيْل : الذي قد قَلَب أحدَ حَوافره وقام على ثلاثِ قوائمَ . كان ابنُ مسعود وابنُ عباس يقرآن قولَ الله جلّ وعزّ : ( فاذكروا اسمَ اللَّه عليها صوافن ) ( الحج : 36 ) ، بالنون . فأمَّا ابن عباس ففسَّرها : مَعقولةً إحدى يدَيْها على ثلاثِ قوائم . وأما ابن مسعود فقال : يعني قياماً . وروي عن مجاهد نحو قول ابن عباس . وقال الفراء : رأيتُ العربَ تَجعَل الصافِنَ القائمَ على ثلاثٍ وعلى غير ثلاث . قال : وأشعارُهم تَدُلّ على أنّ الصُّفُون القيامُ خاصّة ، وأنشد للطّرماح : وقامَ المَها يُفْفِلْن كلَّ مُكبَّلٍ كما رُصَّ أيْقاً مُذْهَبِ اللَّون صافِنِ قال : الصافنُ : القائم . وأما الصائن : فهو القائم على طَرْف حافرِه . وقال أبو زيد : صفَنَ الفَرَسُ : إذا قامَ على طرف الرابعة . والعَرَب تقول لجميع الصافن : صَوَافن وصافنات وصُفُون . وفي حديث عمر : لئن بقِيتُ لأُسوِّيَنّ بين الناس حتى يأتيَ الراعيَ حقُّه في صُفْنِه لَم يَعرَق فيه جَبِينُه . أبو عبيد عن أبي عمرو قال : الصُّفْنُ : خريطةٌ تكون للرّاعي فيها طَعامُه وزِنادُه وما يَحتاج إليه . وقال الفراء : هو شيءٌ مثل الرَّكْوة يُتوضَّأ فيه ، وأنشد للهُذَلِيّ : فخضخضتُ صُفْنِيَ في جَمِّهِ خِياضَ المُدابِر قِدْحاً عَطُوفَا قال أبو عبيد : ويمكن أن يكون كما قال أبو عمرو والفراء جمعاً أن يُسْتعمل الصُفْنُ في هذا وفي هذا . قال : وسمعتُ من يقول : مُصَفن بفتح الصاد ، والصَّفْنة أيضاً بالتأنيث . أبو العباس عن ابن الأعرابي : الصَّفْنة بفَتْح الصاد : هي السُّفْرة التي تُجمَع بالخيط ، ومنه يقال : صَفَن ثيابَه في سَرْجِه : إذا جمعها . ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه عوَّذ عليّاً حين رَكِب وصَفَن ثيابه في سرجه ) ، قال : وأمّا الصُّفْن بضم الصاد : فهو الرَّكوة . قال : الصَّفَنُ : جِلْدُ الأنْثيَين بفتح الفاء والصاد وجمعُه أصفان ، ومنه قولُ جَرِيرٍ : يَتْرُكْن أَصفانَ الْخُصَى جَلاَجِلا قلت : والصواب ما قال ابن الأعرابي من الأحرف الثلاثة . وقال الليث : كلّ دابة . وخَلْق شِبْه زُنْبُور يُنضِّدُ حولَ مَدخَله ورَقاً أو حَشيشاً أو نحو ذلك ، ثم يُبَيِّتُ في وسطه بَيتاً لنفسه أو لِفراخه فذلك الصَّفَن ، وفعلُه التَّصْفِين . والصافن : عِرْقٌ في باطن الصُّلْب يتّصل به طُولاً ، ونِياطُ القَلْب مُعَلَّق به ويسمّى الأكْحَلُ من البعيد الصافنَ . وقال غيرُه : الأكحلُ من الدّوابّ الأبْجَل . وقال أبو الهيثم : الأكْحَل والأبْجَل والصافِن : هي العُروق التي تُفْصَد ، وهي في الرِّجْل صافن وفي اليَدِ أكْحَل . عَمرو عن أبيه : صَفَنَ الفَرَس برجلِه وبَيْقَرَ بِيَدِه : إذا قام على طرف حافرِهِ . قال : والصّفَن أيضاً : أن يُقسَمَ الماءُ إذا قلّ بحَصاة القَسْم ، ويقال لها المقْلَةُ ؛ فإِن كانت من ذَهَب أو فِضّة فهِيَ البلد . أبو عُبَيد عن أبي عَمرو : تَصَافَنَ القومُ تَصَافناً ، وذلك إذا كانوا في سَفَرٍ ولا ماءَ معهم ولا شيءَ يَقْتَسِمُونه على حَصاةٍ يُلْقُونَها في الإناءِ يُصَبُّ فيه من الماءِ قدرَ ما يَغْمُر الحَصاة فيُعطاه كل رجل منهم ، وقال الفرزدق : فلمّا تَصافَنَّا الإداوَةَ أَجْهَشَتْ إليَّ غُضُونُ العَنْبَرِيِّ الجُرَاضِمِ شَمر عن أبي مَنْحُوف عن أبي عُبَدة : الصَّفْنَةُ كالعَيْبة يكون فيها متاعُ الرجل وأَدَاتُه ، فإذا اطرحتَ الهاءَ قلتَ صُفْن ، وأنشد : تركتُ بذي الجَنْبَيْنِ صُفْنِي وَقِرْبَتِي وقَدْ أَلَّبُوا خَلْفِي وقَلَّ المَسَارِبُ قال : وقال أبو عمرو : الصَّفْن والصَّفْنَةُ : شِقْشِقةُ البَعير . ابنُ شُميل : الصافِن : عِرْق ضَخْمٌ في باطن الساق حتَّى يَدخُل الفَخذ ، فذلك الصافن .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬٩٤٢(باب النون والصاد وما يثلثهما)
(نصع) النون والصاد والعين أصلٌ يدلُّ على خلوصٍ ولينٍ في الشَّيء. منه النَّاصع: الحَسَن اللَّون الشَّديد* البَياض. والنِّصْع: ضربٌ من الثِّياب شديد البَيَاض. ونَصَع الحقُّ: وضَح.
ومن بابِ السُّهولة واللِّين، وهو القياس الذي ذكرناه، أنْصَعَت النَّاقةُ للفَحل: أقرَّتْ له. ويقال: قَبَحَ اللهُ أُمَّاً نَصَعَتْ [به([1])]، أي ولدَتْه، حكاه ابنُ السِّكِّيت. والمَنَاصِع:
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٨٨٣- نصف الشيء: شطره. قال تعالى: ﴿ولكم نصف ما ترك أزواجكم إن لم يكن لهن ولد﴾ [النساء/12]، ﴿وإن كانت واحدة فلها النصف﴾ [النساء/11]، ﴿فلها نصف ما ترك﴾ [النساء/176]، وإناء نصفان: بلغ ما فيه نصفه، ونصف النهار وانتصف: بلغ نصفه، ونصف الإزار ساقه، والنصيف: مكيال، كأنه نصف المكيال الأكبر، ومقنعة النساء كأنها نصف من المقنعة الكبيرة، قال الشاعر:
*سقط النصيف ولم ترد إسقاطه**فتناولته واتقتنا باليد*
(البيت
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٨٢٧ن ص ف
أخذ نصف المال ونصيفه وهو أحد جزئي الكمال.
وألقت الجارية نصيفها وهو كنصف الخمار.
قال النابغة: سقط النّصيف ولم ترد إسقاطه تناولته واتقتنا باليد ونصف الجارية وتنصّفت: تخمرت ومنه: تنصّفه الشيب: صار نصيفاً له.
وإناء نصفان وقربة وقصعة نصفي.
وشرب المنصّف وهو ما ذهب الطبخ بنصفه.
وامرأة نصف ونساء أنصاف.
ونصف النهار وانتصف وجئت منتصف النهار ومنتصف الشهر ونصف الإزار ساقه.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٨٬١٧٣النِّصْفُ: أَحد شقَّي الشيء. ابن سيده: النِّصْفُ والنُّصف، بالضم، والنَّصِيفُ والنَّصْفُ؛ الأَخيرة عن ابن جني: أَحد جزأَي الكمال، وقرأَ زيد بن ثابت: فلها النُّصْف. وفي الحديث: الصبر نِصْف الإيمان؛ قال ابن الأَثير: أَراد بالصبر الوَرَع لأَن العبادة قِسمان: نُسُك وورَعٌ، فالنُّسُك ما أَمَرَتْ به الشريعة، والورَعُ ما نَهَت عنه، وإنما يُنْتَهى عنه بالصبر فكان الصبرُ نِصفَ الإيمانِ، والجمع أَنْصاف.
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٦٧٦* ن ص ف * * النِّصْفُ * أحد شقي الشيء وضم النون لغة فيه وقرأ زيد بن ثابت رضي الله عنه ﴿فلها النُّصْفُ﴾ و * النَّصَفُ * بفتحتين المرأة التي بين الحدثة والمسنة ورجل نَصَفٌ أيضا و * النَّصِيفُ * النصف والنَّصِيف أيضا مكيال وفي الحديث ﴿ما بلغتم مد أحدهم ولا نصيفه﴾ و * نَصَفَ * الشيء بلغ نصفه تقول نَصَفَ القرآن أي بلغ نصفه ونَصَف عمره ونَصَفَ الشيب رأسه ونَصَفَ الإزار ساقه ونَصَفَ النهار و *
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٨٬٥٠٥النصف، مثلثة هكذا نقله الصاغاني، عن ابن الأعرابي، قال شيخنا: أفصحها الكسر، وأقيسها الضم؛ لأنه الجاري على بقية الأجزاء كالربع والخمس والسدس، ثم الفتح. قلت: الكسر والضم نقلهما ابن سيده، وأما الفتح فإنه عن ابن الأعرابي، وقرأ زيد بن ثابت فلها النصف بالضم: أحد شقي الشيء وفي الأساس أحد جزأي الكمال كالنصيف كأمير، كالثليث والثمين والعشير، في الثلث والثمن والعشر، قاله أبو عبيد ومنه الحديث: ما أدرك مد
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٦٤٢أَنَصَفَهُ
4 أَنَصَفَهُ ذ He did justice to him: (MA:) he acted equitably with him: (Msb:) he gave him, or obtained for him, his right, or due, from (مِنْ) another: see أَعْذَرَ. ― -b2- اِنْصاَفٌ The giving what is right, or due: (M:) or the granting, or rendering, justice. (KL, PS.) ― -b3- أَنْصَفَهُ مِنْ ظَالِمِهِ [He exacted justice for him from his wronger]. (T voce ظَلَّمَ.)
اِنْتَصَفَ
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٦١٧نَصَفَ
نَصَفَ U ( n. ac. ),
a. Was at, came to, reached the middle of.
b. Halved; took the half of; drank the half of.
c. ( n. ac. نَصْف 1 , نَصَاْفَة 22t , نِصَاْفَة 23t ), Went shares with, divided, shared with; received, took half from.
d. [ acc. & Bain ], Divided equally between.
e. Was partly ripe ( palm-tree ).
f. I , U ( n. ac. نَصْف 1 , نَصَاْف 22 , نَصَاْفَة 22t ,
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٢٩٬٠٩٠نصف
نَصَفَ - يَنْصُفُ - نِصْف - النِصْف
نَصَفَ - يَنْصُفُ + كائن + مقداراً: يقسم المقدار إلى قسمين متكافئين: يقسم الأشياء القابلة للعد من مال أو ثمر أو وقت إلى قسمين متكافئين بالعدد
نِصْفُ - النِصْف: اسم فعل " نَصَفَ - يَنْصُفُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: المقدار من الأشياء أو الوقت الذي نحصل عليه بقسمة المقدار الأصلي إلى قسمين متساويين
الجذور المجاورةالمجاورة: ١١٠ (الإجمالي: ١٣١)
- ثلث
الآيات المشتركة: ٤ · Sülle çokluk demektir
- ورث
الآيات المشتركة: ٣ · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
- ترك
الآيات المشتركة: ٣ · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
- حظظ
الآيات المشتركة: ٢ · Huzve atışlardaki hedef demektir
- سدس
الآيات المشتركة: ٢ · سندس Hint kumaşıdır
- أخو
الآيات المشتركة: ٣ · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
- ولد
الآيات المشتركة: ٣ · “Yavru” demektir
- فرض
الآيات المشتركة: ٢ · Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer…
- فتي
الآيات المشتركة: ٢ · Kepçe, kefe demektir
- نكح
الآيات المشتركة: ٢ · Nikah
- وصي
الآيات المشتركة: ٢ · Vesat bohça gibi kıymetli şeylerin bulunduğu, kabı asıp…
- ثني
الآيات المشتركة: ٢ · Sena yaka demektir
الآيات التي ورد فيها(٧)
وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْوَاجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ …
Yarısı
… مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ …
Yarısı
… امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُهَا إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهَا …
Yarısı
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نصف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | شطر, قسم, عدل, قسط |
| Zıt Kök | جور |
| Çekirdek Özet 1 | Bir bütünü iki eşit parçaya bölme, tam ortasına ulaşma ve iki taraf arasında denklik kurma |
| Çekirdek Özet 2 | Hukuki hakların, miras paylarının, mehir borcunun ve ibadet vaktinin tam yarısını belirleme |
| Çekirdek Özet 3 | Adaletin matematiksel simetrisi; tarafların hak ve sorumlulukta tam denklik (insaf) ilkesine bağlanması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca mekanik bir bölüşüm veya keyfi bir parçalama sanıp adalet, hakkaniyet ve denge kurucu ontolojik boyutunu gözden kaçırma |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نص | Bir şeyi açığa çıkarma, dikme, sınırını belirginleştirme ve son noktasına ulaştırma; نصب, نصت, نصح, نصر, نصو köklerinde görüldüğü gibi görünür kılma ve tespit etme | ف | Dudak ve sınır harfi olan fe harfinin eklenmesiyle açığa çıkan sınır, bütünü iki denk parçaya ayıran kesin bir hat veya ara kesit niteliği kazanmış; denklik ve eşit bölüşüm anlamına özelleşmiştir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Bölünmeye konu olan canlı, süreğen veya hukuki bir varlığın, miras ve mülkiyet akışının mevcudiyeti |
| ص | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Bütünün tam orta noktasını yakalama, odaklanma ve ayrım çizgisini hassas biçimde sabitleme |
| ف | ağız; söz, açıklık, kenar | Belirlenen orta noktadan iki yana açılan kenar, ayrışma çizgisi ve telaffuz edilen hak ölçüsü |
| نصف | Bütünün akışını ortadan hassas bir sınırla yakalayıp iki eşit parçaya ayırma hareketi | Süreğen veya somut bir bütünü tam ortasından yakalayarak iki denk tarafa taksim etme, böylece her iki yana eşit pay veren ayrımı meydana getirme |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir sıvının kabın tam yarısına varması, giysinin bacağın yarısına kadar inmesi veya günün tam ortasına erişilmesi; bir bütünün iki eşit şatrından biri. Kadınların başını örten ve bütün örtünün yarısı büyüklüğünde olan başörtüsüne de nesif denilmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî divanında geçen şu beyitte başörtüsü anlamındaki nesif kullanımı şahittir: سقط النصيف ولم ترد إسقاطه / فتناولته واتقتنا باليد. Ayrıca Müseyyeb b. Ales bir dalgıcı tasvir ederken günün yarılanmasını şöyle ifade eder: نَصَفَ النَّهارُ الماءُ غامِرُه / ورفيقُه بالغَيبِ لا يدري. |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin hasmına hakkını eksiksiz vermesi ve ondan fazlasını talep etmemesi durumuna انصاف ve نصفة denilmiştir. Kılıcın kınının boyuyla bacak arasındaki orantıyı anlatmak üzere erken şiirde ترى سيفه لا ينصف الساق نعله mısraı darbımesel olarak nakledilmiştir. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Nâbiğa Dîvânı.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde نصف kökü, özellikle Güney ve Batı Sami kollarında bir bütünü eşit ikiye bölme, yarı ve aracılık etme semantik alanı ile temsil edilir. Arapçada kök hem tam matematiksel yarıyı (şatr) hem de bu yarıya dayalı ahlaki ve hukuki dengeyi (insaf) kapsayan ikili bir gelişme göstermiştir. İbranicede aynı anlamsal matris genellikle farklı ses denklikleriyle karşılanmakla birlikte, Geç Dönem İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında Arapçanın doğrudan etkisiyle veya ortak Sami kök mirasının yansıması olarak yarı ve orta çizgiyi ifade eden türevlerle kesişir. Akadcadaki eşdeğer alanlarda ise nesnelerin ikiye taksimi farklı köklerle karşılansa da kökün temel morfolojik hareketi olan sınır koyma ve ikiye ayırma Güney Sami dil ailesinde en berrak biçimini Arapçada korumuştur. Kökün anlam alanı, soyut bir adalet teorisinden önce somut ölçü aletlerinin (ölçek, kadeh, gün ortası) iki eşit hacme veya süreye ayrılmasıyla doğrudan ilişkilidir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نصف / نص | Bir nesneyi dikip açığa çıkarma anlamındaki ikili çekirdekten, nesneyi ortadan ikiye bölerek iki eşit sınır meydana getirme türetilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Arapça-Aramice ortak hat | Yarılama, denk pay verme ve orta noktayı bulma kavramı Güney Sami grubunda ve geç dönem Sami temas alanlarında paralel semantik taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ölçüm kökleri | Temel hacim ve zaman dilimlerinin iki eşit parçaya ayrılmasına yönelik ilksel ölçüm fiilleriyle anlamsal kesişim. | Muhtemel |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brockelmann Lexicon Syriacum.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نصف | Anlamlı | Bir bütünü iki eşit parçaya bölme | Yarı, insaf, hakkaniyet, ortalama | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نفص | Anlamlı | Sıçrama, ürkme, dağılma | Keçinin süt sağımı esnasında kıpırdaması veya bir şeyin birden fırlaması | Kur'an'da geçmez; ters yönde bir hareket |
| صنف | Anlamlı | Tür, çeşit, sınıflara ayırma | Bir bütünü cinslerine ve türlerine göre tasnif etme | Kur'an'da geçmez; parça ve kategori ilişkisi taşır |
| صفن | Anlamlı | Ayakları denk basma, dizi bükme | Atın tek ayağının ucunu yere basıp üç ayak üzerinde durması; saflanma | Kur'an'da geçer (Sâd 38:31) |
| فنص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| فصن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نصف | Merkez | İkiye bölme, eşit yarı | Bütünü tam iki eşit parçaya bölen matematiksel ve hukuki ayrım | Ne eksik ne fazla olan tam orta pay |
| شطر | Komşu | İkiye ayırma, yönelme | Bir şeyin yarısı veya bir tarafa yönelme; kesin matematiksel eşitlik şartı gütmeyebilir | Mekansal ve istikamet bildiren yön ayrımı baskındır |
| قسم | Komşu | Parçalara ayırma, taksim | Bütünü iki veya daha fazla parçaya bölme; payların eşit olması zorunlu değildir | Çoklu hisse ve genel dağıtım süreci |
| عدل | Komşu | Eşitleme, dengeleme | İki kefenin denk olması, aşırılıktan uzak durma ahlakı | Adaletin normatif ve ahlaki denklik yönü |
| قسط | Komşu | Hakça pay verme | Her hak sahibine hakkını verme, dengeli nasip | Hukuki ve toplumsal adaletin paylaştırıcı yönü |
| جور | Zıt | Yoldan sapma, haksızlık etme | Ölçü ve dengeden saparak bir tarafa meyletme, zulmetme | Hakkaniyetli yarıdan ve doğrudan sapma |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نصف | Bütünün iki eşit parçasından biri, adalet | Hem nesnel yarıyı hem de hakkaniyeti (insaf) birlikte kapsar | Kesin |
| Latince | Dimidium, aequitas | Yarı, hakkaniyet | Dimidium nesnenin yarısını, aequitas ise insaf ve denklik boyutunu karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Half, equity | Yarım, hakkaniyet | Half matematiksel yarıyı verirken, equity kökün insaf boyutuna denk düşer | Güçlü |
| Almanca | Hälfte, Billigkeit | Yarı, hakkaniyet ve insaf | Hälfte nicel yarıyı, Billigkeit ise hakkaniyete uygun davranmayı temsil eder | Güçlü |
| Fransızca | Moitié, équité | Yarı, eşitlik ve hakkaniyet | Moitié ikiye bölünmüş payı, équité dengeli ahlaki ve hukuki tutumu verir | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lewis & Short.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نصف (İsim - Miras payı) | Terekenin tam yarısı | Miras hukukunda tek kız çocuğunun veya çocuksuz eşin alacağı kesin pay; Nisâ 4:11, 4:12, 4:176 |
| نصف (İsim - Nikah mehir borcu) | Belirlenen mehrin yarısı | Zifaftan önce gerçekleşen boşanmada kadına ödenecek hakkın kesin yarısı; Bakara 2:237 |
| نصف (İsim - Ceza indirimi) | Hadd cezasının yarısı | Cariyelerin fuhuş yapması durumunda hür kadınlara uygulanan cezanın yarıya indirilmesi; Nisâ 4:25 |
| نصف (Zaman - İbadet süresi) | Gecenin yarısı | Gece namazı ve Kur'an tertili için belirlenen standart zaman dilimi; Müzzemmil 73:3, 73:20 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet ve teklif dengesi | Allah'ın kullarına güçlerinin yarısı veya tamamı üzerinden adaletle muamele etmesi, zulmün zıddı olarak insaf ilkesi | Zulmün imkansızlığı ve hikmet dengesi |
| Fıkıh | Ferâiz, ukûbât ve nikah hükümleri | Mirasta ashâb-ı ferâizin nısf hissesi, mehrin tenzili ve kölelik sebebiyle hadlerin yarıya inmesi meseleleri | Matematiksel kesinlik, belirlenmiş kesirli hak |
| Tefsir | Hukuki ve ahlaki ayetlerin şerhi | Miras dağılımının ve gece kıyamının yarısı ifadelerinin lafzi ve bağlamsal sınırlarının tespiti | Hak dengesinin zedelenmemesi ve tedricilik |
| Hadis | Ahlak ve ibadet rivayetleri | Sabrın imanın yarısı olması veya infakta adalet ve insaf talebine dair rivayetler | Bütünü oluşturan kurucu iki rükünden biri |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet vakitleri ve nefis terbiyesi | Gecenin yarısı (nısfü'l-leyl) | Nefsin istirahati ile manevi kıyam arasında denge kurma | Ruh ile beden arasındaki zaman taksiminin adil dengelenmesi | Kesin |
| İlmi | Matematiksel bölüşüm ve mantıksal simetri | Yarı ve orta kesit | Bir bütünü sıfır hata ile iki eşit parçaya bölen analitik ölçüt | Kesirli sayı sistemlerinin ve geometrik simetrinin temeli | Güçlü |
| Siyasi | Yargı bağımsızlığı ve kamu hakkı | İnsaf ve tarafsızlık | İdarecinin yönetilenler arasında taraf tutmaksızın hakkaniyetle hükmetmesi | Gücün keyfiliğe kaymasını önleyen dengeleyici hukuk mekanizması | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet intikali ve mehir sözleşmesi | Kesin miras ve fesih payı | Feshedilen veya ölümle intikal eden servetin hak sahiplerine eksiksiz dağıtımı | Malın haksız temerküzünü önleyen matematiksel paylaştırma | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Simetri ekseni ve ikiye bölme (bisection) | Bir geometrik şekli veya sayı doğrusunu tam merkezinden iki eşdeğer kümeye ayıran işlem | Kesin |
| Beşeri bilimler | Hakkaniyet (equity) ve dağıtıcı adalet | Tarafların iddia ve menfaatlerini eşit mesafede tutarak hakları denkleştiren yargılama ilkesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü salt soğuk ve mekanik bir yüzde elli rakamına indirgeyip, kelimenin ihtiva ettiği insaf, hakkaniyet, ahlaki denklik ve karşılıklı rıza boyutlarını dışarıda bırakmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | نصف, Kur'an'da yalnızca bir matematik kesri değil; kadın ve erkeğin mehir hukuku, yetim ve varis hakları, ceza adaleti ve insanın rabbiyle gece baş başa kaldığı ibadet ritmi arasındaki mükemmel denge çizgisidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hukuki ve ahlaki hükümleri sadece şekli oranlar olarak görmek; Kur'an'ın bu oranlar vasıtasıyla inşa ettiği adalet, hak sahibini koruma ve aşırılığı engelleme amacını kavramaktan mahrum kalmak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem ferdi ibadet hayatını (gece kıyamı) hem de toplumsal hukukun omurgasını (miras, mehir, ceza) matematiksel bir netlik ve hakkaniyet dengesiyle nasıl tanzim ettiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nisâ suresindeki miras ve had cezası ayetlerinde, Bakara suresindeki mehir tenzili ayetinde ve Müzzemmil suresindeki gece ibadeti ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakların ve ibadetlerin sınırlarının keyfi veya tahminle değil; ölçülebilir, adil, her iki tarafın durumunu gözeten açık bir sınırla belirlendiğini ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir sıvının kabın tam ortasına varması, bir giysinin bacağı yarılaması ve bir bütünün iki denk parçaya ayrılması.
- Soyut anlamTaraflar arasında hakkı ve adaleti tam bir denklikle tesis etme; insaf ve hakkaniyet bilinci.
- Sistematik karşılıkMiras, mehir, ceza ve zaman yönetiminde keyfiyeti engelleyen nesnel simetri ve eşit bölüşüm ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde tam bütünü, ve bu bütünü oluşturan ayrık iki parçayı, ise parçaların büyüklüğünü veya hak değerini ölçen fonksiyonu temsil eder. Model, bütünün örtüşmeyen iki parçaya ayrıldığında her bir parçanın ölçüsünün bütüne oranının tam yarıya eşit olduğunu ve hiçbir tarafın eksik veya fazla pay almadığını simgeler.