هجد

اختصارات لوحة المفاتيح

البحث
/
ملاحظة جديدة
n
الآية السابقة / التالية
[ ]
وضع القراءة
f
وضع الشبكة
g
كون القرآن
e
إغلاق / رجوع
Esc
تخطَّ الشبكة

شبكة الجذر

شبكة الجذر: ه-ج-دالصيغ: ١ · الجذور المجاورة: ٧ · الآيات: ١ · السور: ١؛ المحتوى نفسه مسرود في بطاقات «الصيغ» و«الجذور المجاورة» و«الآيات».قومليلهجدفَتَهَجَّدْنفلعسىحمدربب

الجذرالصيغ ١الآيات ١السور ١المجاورة ٧

▶ افتح الشبكة (ثلاثية الأبعاد)

هجد

ه - ج - د

جذر
  • الورود: ١
  • الآيات: ١
  • الصيغ: ١
  • المعاجم: ١٢

معناه في القرآن: Öyleyse uyan

ملاحظاتي

المعاجم(١٢)

كتاب العين

الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٩٨٢
باب الهاء والجيم والدال معهما هج د، ه د ج، ج ه د، مستعملات فقط هجد: هَجَدَ القومُ هجودا، أي: ناموا، وتهجّدوا، أي: استيقظوا لصلاةٍ أو لأمر. وقوله تعالى: "ومن اللَّيْلِ فتهجّدْ به نافلةً لك"، أي: بالقرآن في الصّلاة، أي: انتبهْ بعد النوم نافلة، أي: فضيلةً. هدج: الهَدَجانُ: مِشْيةُ الشّيخ، ونحوه. هَدَجُ الشَّيْخُ، وهَدَجَتِ الرّيحُ، أي: حنَّتْ وصوَّتَتْ. والتّهَدُّجُ: تَقَطُّعُ الصّوت. وهَدَجُ
اقرأ المدخل كاملًا

الصحاح

الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٦٥
هَجَدَ وتَهَجَّدَ، أي نام ليلاً. وهَجَدَ وتَهَجَّدَ، أي سهر، وهو من الأضداد. ومنه قيل لصلاة الليل: التَهَجُّدُ. والتَهْجيدُ: التنويم. قال لبيد: قال هَجِّدْني فقد طال السُرى وقَدَرْنا إنْ خَنا الدهرِ غَفَلْ ابن السكيت: أهْجَدَ البعيرُ، إذا ألقى جِرانَهُ بالأرض.
اقرأ المدخل كاملًا

تهذيب اللغة

الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٬٧٤٠
ه ج د هجد ، دجه ، جهد ، هدج : ( مستعملة ) . هجد : قال الليث : هَجَد القومُ هُجوداً : إذا ناموا ، وتَهجدوا : إذا استَيْقظوا للصلاة . أبو عُبيد ، عن أبي عبيدة : الهاجد : الناقم ، والهاجد المصلِّي بالليل . وقال الحُطيئة : فحَيَّاك وُدٌّ من هداك لِفْتيةٍ وخُوصٍ بأعلى ذي طُوالة هُجَّدِ وقال ابن بُزُرج : أهْجدتُ الرجلَ : أَنَمَتُه وهَجَّدْتُه : أيقظته . قال الله جل وعز : ( وَمِنَ الَّيْلِ فَتَهَجَّدْ
رابط المدخل

ه ج د هجد ، دجه ، جهد ، هدج : ( مستعملة ) . هجد : قال الليث : هَجَد القومُ هُجوداً : إذا ناموا ، وتَهجدوا : إذا استَيْقظوا للصلاة . أبو عُبيد ، عن أبي عبيدة : الهاجد : الناقم ، والهاجد المصلِّي بالليل . وقال الحُطيئة : فحَيَّاك وُدٌّ من هداك لِفْتيةٍ وخُوصٍ بأعلى ذي طُوالة هُجَّدِ وقال ابن بُزُرج : أهْجدتُ الرجلَ : أَنَمَتُه وهَجَّدْتُه : أيقظته . قال الله جل وعز : ( وَمِنَ الَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّكَ ) ( الإسرَاء : 79 ) . وقال غيره : وهجّدتُ الرجلَ : أنمْتُه . ومنه قول لبيد قال : هَجِّدْنا فقد طالَ السُّرَى وقَدَرْنا إنْ خنا الدَّهْرَ غَفَلْ كأنه قال : نَوِّمنا فإن السرى قد طال عليَنا حتى غلبنا النومُ ، ويقال : أهجدت الرجلَ : وجدته نائماً . الحرَّاني عن ابن السكيت : أَهجَدَ البعيرُ : إذا أَلقَى جِرَانَه على الأرض . أبو العباس عن ابن الأعرابي : هجَّد الرجل : إذا صَلى بالليل ، وهَجَّد : إذا نام بالليل . وقال في موضع آخر : الهاجد : النائم ، والهاجد : المصلِّي ، قال : وكذلك المتهجِّد يكون مصلّياً ويكون نائماً . عمرو عن أبيه قال : هَجد وهَجَّد : إذا قام مصلِّياً ، وهَجَد : إذا نام ، وذلك كله في آخر الليل . قلت : والمعروفُ في كلام العرب أن الهاجدَ النائم ، وقد هَجد هُجوداً : إذا نامَ ، وأما المتهجِّد ، فهو القائم إلى الصلاة من النوم آخر الليل ، وكأنه قيل له : متهجِّد لإلقائه الهجود عن نفسه ، كما أنه قيل للعابد : متحنِّث لإلقائه الحِنْتَ عن نفسه ، وهو الإثم . جهد : وقال الليث : الجَهْد : ما جَهَد الإنسانَ من مَرَض أو أمر شاق فهو مَجْهود . قال : والجُهْد لغة بهذا المعنى ، قال : والجُهد : شيء قليلٌ يعيش به المُقلّ على جَهْدِ العَيْش . قال الله جل وعزّ : ( وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ ) ( التّوبَة : 79 ) على هذا المعنى . قال : والجَهْد أيضاً : بلُوغُكَ غايةَ الأمر الّذي لا تأَلو عن الجَهْد فيه . تقول : جَهَدْتُ جَهْدي واجتهدتُ رَأْيي ونَفْسي حتى بلغتُ مجهودي . ابن السكّيت : الجَهْد : الغاية . وقال الفرّاء : بلغتُ به الجَهْد : أي الغايةَ ، واجهَدْ جَهْدكَ في هذا الأمر : أي ابلُغْ فيه غايَتَك . وأما الجُهد فالطاقة ، يقال : اجهد جُهْدَك . قال : وجَهَدْتُ فلاناً : بلغت مشقّته ، وأجَهدتُه على أن يفعل كذا وكذا ، وأجهَدَ القومُ علينا في العَداوة وجاهَدْتُ العَدُوَّ مُجاهَدة . أبو عُبيد : جَهَدتُه وأَجْهدْتُه ، بمعنًى واحد . وقال الأعشى : جَهَدْنَ لهَا مَعَ إِجْهادِها شَمِر ، عن أبي عمرو ، يقال : هذه بَقْلة لا يَجْهَدها المال : أي لا يكثر منها ، وهذا كلأ يَجهْده المال : إذا كان يَلِجُّ عليه ويَرْعاه . وقال الأصمعيّ : كلّ لبن شُدّ مَذْقُه بالماء فهو مَجْهود . وقال الشّماخ يصف إبلاً بالغزارة : تُضحي وقد ضَمِنتْ ضَرَّاتُها غُرَفاً مِن ناصعِ اللّونِ حُلْوِ الطَّعم مَجْهودِ فمن رَوى البيت هكذا أراد بقوله : مجهودِ : المشتهى الذي يُلَحّ عليه في الشُّرب لطيبه وحلاوته ، ومن رواه : ( حلو غير مجهود ) : فمعناه أنها غِزَارٌ لايَجْهدها الحَلب فَينهكُ لَبنَها . وقال الأصمعيّ في قوله غير مجهود : إنه يُمذَق لأنه كثير . وقال الفرّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ ) ( التوبة : 97 ) قال : الجُهد : الطاقة ، تقول : هذا جُهدي ، أي طاقتي : ويقال : اجهْد جُهْدَك . وأخبرني المنذريّ عن القاسم بن محمد القرشيّ بن سعيد بن عمرو ، عن مروان ، عن عيسى بن المغيرة ، عن الشَّعبيّ قال : الجُهد الطاقة : تقول : هذا جُهدي : أي طاقتي . الجُهْد في القيتة والجَهد في العمل . شَمِر عن ابن شميل ، قال الجَهاد : أظهرُ الأرض وأسواها : أي أشدّها استواء ، أنبتَتْ أو لم تُنبت ، ليس قُرْبَه جَبَل ولا أكَمة ، والصّحراء جَهاد ، وأنشد : يَعُود ثرَى الأرض الجماد ويَنْبُت ال جَهادُ بها والعُودُ رَيّانُ أَخضرُ قال ، وقال أبو عمرو : الجَماد والجَهاد : الأرض الجَدْبة التي لا شيء فيها ، والجماعةُ : جُمُدٌ وجُهُد . وقال الكميت : أَمَرَعَتْ في نَداهُ إذ قَحَط القَطْ رُ فأمسَى جَهادُها مُمْطُورا وقال الفراء : أرضٌ فضَاء وجَهاد ، وبراز بمعنًى واحد . وقال غيرُه : أجهدَ فيه الشَّيبُ إجهاداً : إذا بدا فيه وكَثُر . وقال عديّ بن زيد : لا تُواتيك إذ صَحَوتَ وإذ أَجْ هَدَ في العارِضَيْنِ منْكَ القَتِيرُ ويقال : أَجهدَ لك الطريقُ ، وأجهَدَ لك الحقُّ : بَرَزَ وظهَر ووضح . وقال أبو عمرو بنُ العَلاء : حلَفَ بالله فأجْهَدَ ، وسار فأَجْهدَ ، ولا يكون فَجَهد . وقال أبو سعيد : أجهَدَ لَك هذا الأمرُ فاركْبه : أي أمكَنك وأَعرَضَ لك . وقال أبو عمرو : أَجهَدَ القومُ لي : أي أشرَفوا . وقال الشاعر : لمّا رأيتُ القومَ قد أجهَدوا ثُرْتُ إليهم بالحُسام الصَّقِيلْ وقال أبو زيد ، يقال : إنَّ فلاناً لمُجْهِدٌ لك ، وقد أجهَد : إذا اختَلَط . ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الجَهاض والجَهاد ثَمَرُ الأراك ، ونحو ذلك . قال أبو عمرو ، وقال الحسن في قول الله جلّ وعزّ : ( وَيَسْئَلُونَكَ مَاذَا يُنفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ ) ( البَقَرَة : 219 ) هو أن لا يَجهَد الرجلُ مالَه ثم يَقعُد يسأل الناس . وقال النضر : معنى يَجهَد مالَه : يعطيه ههنا وههنا . هدج : قال اللّيث : الهَدَجان : مِشْية الشيخ ونحو ذلك ، يقال : هَدَج الشيخُ وهَدَجت الرِّيح : أي حَنَّت وصَوّتت ، والتهدُّج : تقطيع الصّوت ، وهَدَجُ الظَّليم : وهو سعيٌ ومشيٌ . وَعَدْوٌ ، كل ذلك إذا كان في ارتهاش وأنشد : والمُعْصِفاتِ لا يزلنَ هدجا وقال العجّاج يصف الظَّليم : أَصَكَّ نَغْضاً لايَني مُسْتهْدَجا قال ابن الأعرابيّ في قوله : مُسْتَهْدَجَا أي مستعجِلا ، أي أفزع فمرّ ، ومن رواه بكسر الدال أراد أنّه لا يزال عَجْلان في عَدْوِه . وقال غيره : الهَدْجة : رَزْمة الناقة وَحَنِينُها على وَلَدها ، وناقةٌ هَدُوج ومِهداج . ويقال للرِّيحِ الحَنون : لها هَدْجة ومِهْداح ، ومنه قولُ أبي وَجْزة السعديّ يصف حُمُر الوحش : حتّى سَلَكْن الشَّوَى منهنّ في مَسَكٍ مِنْ نَسْلِ جَوابةِ الآفاق مِهْدَاج المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : تهدَّجوا عليه وتَبأَبؤُوا عليه : إذا أَظهروا إلْطافَه ، ويقال : ظَلِيمٌ هَدَجْدَج لِهدَجانه في مِشْيتهِ . قال ابن أحمر : لِهدَجْدِجٍ جَربٍ مَساعرُه قد عادها شهراً إلى شهرِ وإنما قال : جَرِب مَساعِرهُ لأنّ ذلك الموضع من النّعام لا ريشَ عليه . وقال الأصمعي : الهَدَجان : مُداركة الخَطْو ، وأنشد : وهَدَجانا لم يكن مِنْ مِشْيتي كهَدَجان الرَّأْل خَلْفَ الهيقتِ مُزَوْزِياً لما رآها زَوْزَتِ وقال ابن الأعرابيّ : هَدَج : إذا اضطَرَب مشيهُ من الكِبَر ، وهو الهُداج . والهَوْدج : مركَب من مراكب النساء . وقِدْرٌ هَدُوج : سريعة الغَليان . دجه : أهمله الليث . وقال ابن الأعرابيّ : دَجَّه الرّجل ، إذا نام في الدُّجْيَة ، وهي قُترَة الصائد .

مقاييس اللغة

ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٤٤٣
(باب الهاء والجيم وما يثلثهما) (هجد) الهاء والجيم والدال أُصَيْلٌ يدلُّ على ركودٍ في مكان. يقال: هَجَد، إذا نامَ هُجُوداً. والهاجد: النَّائم؛ وإن صلَّى ليلاً فهو متهجِّد، كأنَّه بصلاته تركَ الهجودَ عنه. وهذا قياسٌ مستعمَل، كما يقال رجلٌ آثم؛ فإذا كَرِهَ الإثمَ وانتَفَى منه قيل متأثِّم. والعرب تقول: أهْجَدَ البعيرُ: ألقَى جِرانَهُ بالأرض. (هجر) الهاء والجيم* والراء أصلانِ يدلُّ أحدهما على قطيعةٍ
اقرأ المدخل كاملًا

المفردات في غريب القرآن

الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣١٨
- الهجود: النوم، والهاجد: النائم، وهجدته فتهجد: أزلت هجوده نحو: مرضته. ومعناه: أيقظته فتيقظ، وقوله: ﴿ومن الليل فتهجد به﴾ [الإسراء/79] أي: تيقظ بالقرآن، وذلك حث على إقامة الصلاة في الليل المذكور في قوله: ﴿قم الليل إلا قليلا * نصفه﴾ [المزمل/2 - 3] والمتهجد: المصلى ليلا، وأهجد البعير: ألقى جرانه على الأرض متحريا للهجود.
اقرأ المدخل كاملًا

أساس البلاغة

الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٦٩
ه ج د قوم هجود وهجّد ونساء هجّدٌ‏.‏ وقال‏:‏ يثرن بالليل الغطاط الهجّدا وهجد الرجل هجوداً وتهجّد‏:‏ ترك الهجود للصلاة ‏"‏ فتهجّد به ‏"‏‏.‏ وبات فلان متهجّداً‏:‏ متوحّداً‏.‏ وهجّدنا‏:‏ مكّنّا من الهجود‏.‏ قال لبيد‏:‏ قال هجّدنا فقد طال السّرى وقدرنا إن خنى الدهر غفل
اقرأ المدخل كاملًا

لسان العرب

ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٬٧٤٩
هَجَدَ يَهْجُدُ هُجوداً وأَهْجَدَ: نام. وهَجَد القوم هُجُوداً: نامُوا. والهاجِدِ: النائِمُ. والهاجِد والهَجُود: المُصَلي بالليل، والجمع هُجودٌ وهُجّد؛ قال مرة بن شيبان: أَلا هَلَكَ امْرُؤٌ قامَتْ عليه، بِجَنْبِ عُنَيْزَةَ، البَقَرُ الهُجُودُ وقال الحطيئة: فَحَيَّاكِ وُدٌّ ما هداكِ لِفِتْيَةٍ وخُوصٍ، بأَعلى ذِي طُوالة، هُجَّدِ وكذلك المُتَهَجِّدِ يكون مُصَلِّباً. وتَهَجَّدَ القوم: استيقظوا للصلاة
اقرأ المدخل كاملًا

القاموس المحيط

الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٦٨
* ه ج د * * هَجَدَ * من باب دخل و * تَهَجَّدَ * نام ليلا و * هَجَدَ * و * تَهَجَّد * سهِر وهو من الأضداد ومنه قيل لصلاة الليل * التَّهَجُّد * و * التَّهْجِيدُ * التنويم
اقرأ المدخل كاملًا

تاج العروس

الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٬٨٠٣
الهجود، بالضم،النوم، هجد القوم هجودا: ناموا، والهاجد: النائم، كالتهجد، في الصحاح: هجد، وتهجد، أي نام ليلا، وهجد وتهجد أي سهر، وهو من الأضداد. الهاجد، والهجود. بالفتح: المصلي بالليل وهجود، بالضم، هو جمع هاجد كواقف ووقوف، وهجد كركع، قال مرة ابن شيبان: ألا هلك امرؤق قامت عليه بجنب عنيزة البقر الهجود وقال الحطيئة: فحياك ود ما هـداك لـفـتـية
اقرأ المدخل كاملًا

معجم لين

إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٠٦٥
هَجَدَ 1 هَجَدَ ذ , (S, A, L, Msb,) aor. هَجُدَ , (L, Msb,) inf. n. هُجُودٌ; (L, Msb, K;) and ↓ تهجّد, (S, A, L, Msb, K,) and ↓ اهجد, (L, K,) and ↓ هجّد; (IAar, L;) He (a man, L) slept: (L, Msb, K:) or slept in the night: (IAar, S, A, L:) or, in the latter part of the night. (L.) ― -b2- Also هَجَدَ and ↓ تهجّد (S, A, L, Msb, K [in some copies, of the last of which the former verb is written ↓
اقرأ المدخل كاملًا

قاموس سالمون

هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٦٨
هَجَدَ هَجَدَ U ( n. ac. هُجُوْد 27 ), a. Slept. b. Awoke; was wakeful. c. see IV (d) . هَجَّدَ هَجَّدَ II , a. see I (a) , ( b ). c. Awoke, aroused. d. Sent to sleep. e. see IV (d) . أَهْجَدَ أَهْجَدَ IV , a. see I (a) & II ( d ). c. Found asleep. d. Pressed his neck on the ground ( camel ). تَهَجَّدَ تَهَجَّدَ V , a. see I (a) , ( b ). هَاْجِد هَاْجِد 21 , ( pl. هُجَّد 11
اقرأ المدخل كاملًا

كتاب الله

مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٧٬٦٢٦
هجد هَجَدَ - يَهْجُدُ - تَهَجَّدَ - يَتَهَجَّدُ هَجَدَ - يَهْجُدُ + الكائن: ينام نوماً متقطعاً خفيفاُ هَجَدَ - يَهْجُدُ + الكائن + بشيء: ينام نوماً متقطعاً خفيفاُ بسبب هذا الشيء هَجَّد َ - يُهَجِّدُ: على وزن " فَعَّلَ " من " هَجَدَ - يَهْجُدُ ": جعله " يَهْجُدُ: على وجه التكرار والشدة: جعله ذا نوم متقطع بشدة تَهَجَّدَ - يَتَهَجَّدُ: على وزن
اقرأ المدخل كاملًا

الصيغ(١)

الجذور المجاورةالمجاورة: ٧ (الإجمالي: ١١)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.
  1. نفل

    الآيات المشتركة: ١ · Enfâl ganimetin devlet için ayrılan beşte birlik kısmıdır

  2. عسى

    الآيات المشتركة: ١ · Umulur

  3. بعث

    الآيات المشتركة: ١ · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir

  4. حمد

    الآيات المشتركة: ١ · Hamd: Cümle kapısı demektir

  5. ليل

    الآيات المشتركة: ١ · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…

  6. قوم

    الآيات المشتركة: ١ · Hayvanların ön ayaklarına denir

  7. ربب

    الآيات المشتركة: ١ · Ribve, tümsek demektir

الآيات التي ورد فيها(١)

  1. وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَكَ عَسَى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَحْمُودًا

    Öyleyse uyan

تحليل الجذر

تعريف الجذر والخلاصة

AlanDeğer
Kökهجد
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerهجع, نوم, سهر, قوم
Zıt Kökيقظ
Çekirdek Özet 1Bir yerde hareketsiz kalıp yere serilme, uykuya dalma veya uykuyu giderme
Çekirdek Özet 2Geceleyin uykuyu bölerek ibadet, tefekkür ve Kur'an tilaveti için uyanma
Çekirdek Özet 3Ataleti ve bedensel durağanlığı iradi bir hamleyle bilinçli eyleme dönüştürme
Kritik Hata RiskiKökün yalnızca uyku anlamına geldiğini sanarak gece ibadetindeki aktif uyanış ve çaba boyutunu gözden kaçırmak

التحليل الثنائي

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
هجAyrılma, kesinti, durağanlaşma ve yatışma; هجر kökünde ilişkiden veya mekândan kopup ayrılmayı, هجع kökünde ise geceleyin sükûnete erip kısa süreli uykuya dalmayı ifade eder.دKapı, giriş ve sınır bildiren harfin eklenmesiyle çekirdekteki durağanlaşma anlamı bedenin yere serilip hareketsizleştiği uyku sınırına ve tefa‘‘ul kalıbında bu sınırın bilinçli olarak aşılıp uykunun kesilmesine odaklanmıştır.

التحليل التصويري للحروف

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
هKollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefesVarlığın duraklama ve soluklanma haline, dikkatini içe veya dışa yöneltme aşamasına işaret eder.
جDeğnek, deve; taşıma, yol alma, toplamaAğırlığın taşınması, yorgunluk sonrası çökme veya belirli bir amaca doğru yönelip toparlanma hareketini temsil eder.
دKapı; giriş, geçiş, hareketBir halden diğerine (uykudan uyanıklığa, durağanlıktan harekete) geçişi ve aradaki sınırı simgeler.
هجدSoluklanma halindeki ağırlığın bir eşikten geçerek bilinçli harekete dönüştürülmesiYorgun düşüp yere serilen bedenin durağanlık kapısını aşarak gece vakti bilinçli bir uyanış ve kalkış gerçekleştirmesini anlatır.

الاستعمال التاريخي والمبكر

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir yerde çöküp hareketsiz kalmak, devenin boynunu yere uzatıp yatması أَهْجَدَ الْبَعِيرُ ve gece uykuya dalmak.
Cahiliye şiiri kullanımıLebîd b. Rebîa, yolculukta uykusuzluktan bitap düşen arkadaşını tasvir ederken kökün uyutma/mola verme anlamını şöyle kullanır: وَمَجُودٍ مِنْ صَبَابَاتِ الْكَرَى / عَاطِفِ النُّمْرُقِ صِدْقِ الْمُبْتَذَلْ / قُلْتُ هَجِّدْنَا فَقَدْ طَالَ السُّرَى / وَقَدَرْنَا إِنْ خَنَى الدَّهْرُ غَفَلْ
Erken Arapça kullanımMürre b. Şeybân şiirinde geçen أَلَا هَلَكَ امْرُؤٌ قَامَتْ عَلَيْهِ / بِجَنْبِ عُنَيْزَةَ الْبَقَرُ الْهُجُودُ beytinde sürülerin geceleyin hareketsizce uyuması anlamında kullanılmıştır; erken dönem dilcileri kökün hem uyumak hem de uykudan kalkmak anlamlarına gelen ezdâd türünden olduğunu kaydeder.

المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça هجد kökü, Sami dillerinde sessizlik, sükûnet, boyun eğme ve bir yerde hareketsizce kalma semantik alanıyla örtüşen arkaik bir köke dayanır. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan bu ses dizilimiyle birebir tam fonetik denkliği olan yaygın bir fiil kökü sınırlı olmakla birlikte, mırıltı, içe çekilme, tefekkür etme ve geceleyin alçak sesle okuma anlamlarını taşıyan köklerle kavramsal akrabalık gösterir. Arapçada kök, göçebe yaşamın fiziksel gerçekliğiyle doğrudan birleşerek devenin boynunu yere serip dinlenmesi, ardından gecenin sükûnetinde uyuma ve tefa‘‘ul babı vasıtasıyla uykudan sıyrılarak uyanma eylemine özgülenmiştir. Dilbilimciler tarafından zıt anlamları kendinde barındıran ezdâd yapısı, eylemin durağanlaşma ile bu durağanlığı kırma arasındaki eşik karakterini yansıtır.

درجة الثقة Güçlü

المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

التحليل الاشتقاقي

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönÇökme, uyuma ve uykuyu gidermeYalın formu uyumayı veya yere serilmeyi ifade ederken, tefa‘‘ul kalıbı zorluğu giderme (selb/izâle) işleviyle uykuyu defedip kalkmayı anlatır.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGece sükûneti ve tefekkürGeceleyin içe çekilme, sessizlik ve alçak sesli mırıldanma/tefekkür kökleriyle kavramsal düzeyde kesişir.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik dillerin diğer kollarında bu üçlü konsonant diziliminde doğrulanmış bir soydaş kelime tespit edilmemiştir.Veri bulunamadı

المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

الجذور الشقيقة (التقاليب)

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
هجدAnlamlıUyumak, uykuyu bölüp kalkmakBir yerde hareketsizce yatmak veya gece ibadeti için uykudan uyanmak.Hedef köktür; Kur'an'da geçer.
هدجAnlamlıTitrek ve yavaş yürümekYaşlıların, deve yavrularının veya devekuşunun titreyerek küçük adımlarla yürümesi, sesin kesik kesik çıkması.Kur'an'da geçmez; ritmik ve sarsıntılı hareketi ifade eder.
جهدAnlamlıGüç sarf etmek, zorlanmakBir hedefe ulaşmak için bütün takatini harcamak, meşakkat çekmek.Kur'an'da geçer; zorluğu aşma yönüyle هجد kökündeki uykuyu aşma çabasıyla anlamsal bağ kurar.
جدهAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü’l-ʿAyn ve klasik kaynaklarda mühmel sayılmıştır; Kur'an'da geçmez.
دهجAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız bir kök kullanımı tespit edilmemiştir; Kur'an'da geçmez.
دجهAnlamlıKararmak, örtülmekGecenin zifiri karanlığa bürünmesi veya bir şeyin üzerinin örtülmesi.Tahdhīb al-Lugha'da müsta‘mel sayılmıştır; gecenin karanlığı boyutuyla ilişkilidir; Kur'an'da geçmez.

الجذور المجاورة والجذر المضاد

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
هجدMerkezGece uykusunu bölüp uyanmaUykuyu iradi olarak terk edip ibadet ve tefekküre yönelme eylemini anlatır.Hem uyumayı hem uykudan sıyrılarak kalkmayı içeren çift yönlü bir yapıya sahiptir.
هجعKomşuKısa süreli ve hafif gece uykusuGeceleyin bir süre uyuyup dinlenmeyi ifade eder; uykudan uyanma yönünü değil yatış halini vurgular.Kur'an'da az uyumayı nitelemek üzere yer alır.
نومKomşuGenel uyku haliGece veya gündüz ayrımı olmaksızın zihinsel ve bedensel dinlenmeyi sağlayan biyolojik uyku sürecidir.Bilincin çekildiği genel fizyolojik durumu kapsar.
سهرKomşuGece uykusuz kalmakUykunun hiç gelmemesi veya gece boyunca hiç uyumadan vakit geçirmek.هجد kökünde olduğu gibi uykudan sonra kalkmayı değil, kesintisiz uyanıklığı bildirir.
قومKomşuAyakta durmak, kıyam etmekİbadet amacıyla fiziki olarak ayağa kalkmayı ve sebat etmeyi ifade eder.Doğrudan uykuyu bölme anlamına değil, ibadetin duruş ve süreklilik biçimine odaklanır.
يقظZıtUyanıklık, tetikte olmaUykunun zıddı olarak tam bilinç, dikkat ve duyarlılık halinde bulunmak.Uykunun tamamen yokluğunu ve bilincin açık olmasını simgeler.

مقابلات المعنى في لغات أخرى

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaهجدUykuyu bölüp ibadet için kalkmakBedenin durağanlığını iradi olarak kırıp gece tefekkürüne uyanmayı anlatır.Kesin
LatinceVigilare, excubareNöbet tutmak, uykusuz kalıp beklemekGeceleyin uyanık kalma ve teyakkuz halini karşılar; ancak uykuyu ibadet amacıyla bilerek terk etme nüansını tam içermez.Güçlü
İngilizceKeep vigil, wake up for devotionGece uyanıp ibadet etmekGece uykusunu manevi bir amaç için bölme durumunu ifade eder; ezdâd niteliğini doğrudan yansıtmaz.Güçlü
AlmancaDie Nachtwache halten, aufwachen zur AndachtGece nöbeti tutmak, ibadet için uyanmakBelli bir manevi veya koruyucu amaçla gece uyanıklığını bildirir; yalın uyku anlamını dışarıda bırakır.Güçlü
FransızcaVeiller, interrompre le sommeil pour prierGece uyanık durmak, dua için uykuyu bölmekGecenin bir kısmında uykuyu kesip ayakta durmayı karşılar.Güçlü

المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

الوجوه والنظائر

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
فَتَهَجَّدْ (Tefa‘‘ul emri)Gece uykusunu bölerek Kur'an ve namazla meşgul olmakPeygamber’e yönelik özel gece ibadeti ve manevi yükseliş bağlamı; İsrâ 17:79.

سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamNübüvvet ve mânevî mertebelerTeheccüdün Hz. Peygamber hakkındaki vücûbiyeti veya nafileliği ile Makâm-ı Mahmûd ilişkisi.Gece uyanışının ilahi yakınlık ve şefaat makamına zemin hazırlayan bilinçli çaba olması.
FıkıhNafile ibadetlerTeheccüd namazının hükmü, gece bir miktar uyuduktan sonra kılınmasının şart olup olmadığı.Uykudan sonra kılınan nafile gece namazı (salâtü'l-leyl) olarak terimleşmesi.
Tefsirİsrâ 17:79 tefsiriAyetteki «bihi» zamirinin Kur'an'a mı yoksa geceye mi döndüğü, teheccüdün kalkmak mı yoksa uyumak mı olduğu tartışması.Tefsirde uykuyu terk edip Kur'an tilaveti ve namazla geceyi ihya etme anlamında yoğunlaşma.
HadisGece ibadeti rivayetleriHz. Peygamber’in gece uyanma pratikleri, vitir ve teheccüd vakitleri, teheccüde kalkarken okunan dualar.Gece uykusunu bölerek Allah'a münacatta bulunma eyleminin sünnetteki pratik ayrıntıları.

تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniGece ibadeti ve nefis terbiyesiNefsin ataletini kırmaİradi manevi terakkiGecenin sükûnetinde uykuyu bölüp ibadete yönelmek, ihlası ve deruni bağlılığı inşa eder.Kesin
İlmiZihinsel berraklık ve odaklanmaTefekkür eşiğiYüksek zihinsel verimGürültünün ve günlük meşgalelerin kesildiği vakitte zihni derin anlama ve araştırmaya açar.Güçlü
SiyasiLiderlik ve sorumluluk bilinciTeyakkuz ve dirayetToplumsal yükü taşıma gücüToplumun uyuduğu kriz ve gaflet anlarında lider kadronun uyanık kalarak strateji üretmesini temsil eder.Muhtemel
İktisadiZaman yönetimi ve ataletle mücadeleVerimlilik hamlesiZamanı iktisatlı kullanmaBiyolojik konfor alanını bilinçli olarak sınırlandırıp üretkenliği ve faal zamanı artırma disiplini.Muhtemel

التماثل في العلوم العددية والإنسانية

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerDurgun durumdan uyarılmış duruma geçiş (Kuantum uyarılması / Relaksasyonun kırılması)Bir sistemin düşük enerjili kararlı taban durumundan (yerde yatış/uyku) harici bir enerji veya iradi müdahale ile uyarılmış üst enerji seviyesine (uyanış) sıçraması.Güçlü
Beşeri bilimlerSosyal ataletin ve konformizmin kırılmasıToplumun veya bireyin pasif uyum ve durağanlık halini iradi bir bilinç sıçramasıyla reddedip eylemlilik sürecine girmesi.Güçlü

التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü sadece şekli bir gece namazına indirgeyerek, uykunun bölünmesiyle başlayan derin tefekkür, Kur'an'ı anlama ve nefsi disipline etme boyutunu dışarıda bırakmak.
Kur'an içi daha geniş anlamKök, geceleyin bedensel durağanlığı iradi biçimde kırarak Kur'an vahyini dingin bir bilinçle özümseme ve büyük sorumluluklara hazırlanma sürecini içerir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİbadeti mekanik bir ritüele dönüştürür; gece uyanışının zihni berraklaştıran, içsel ve toplumsal farkındalık üreten dönüştürücü gücünün fark edilmesini engeller.

خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Vahyin ağırlığını taşımak için gereken içsel hazırlığın, konfor alanını terk ederek gecenin sükûnetinde bilinçli bir uyanışla mümkün olduğunu gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Peygamberi sorumluluğu, gece kıyamını, Makâm-ı Mahmûd hedefini ve manevi derinleşmeyi konu edinen ayetlerde belirleyicidir (özellikle İsrâ 17:79 ve ilişkili gece ibadeti bağlamları).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Manevi yükselişin pasif bir bekleyişle değil, fiziksel ataleti ve uyku konforunu iradeyle kırmak suretiyle elde edilebileceğini hatırlatır.

التركيب النهائي والنموذج الرياضي

  • Somut anlamBedenin yere uzanıp hareketsizleşmesi, uykuya dalınması veya bu durağanlığın bozulup uykunun defedilmesi.
  • Soyut anlamPasif durağanlık ve konfor durumunun iradi bir müdahaleyle aşılarak yüksek bilinç ve eylemlilik düzeyine geçilmesi.
  • Sistematik karşılıkNefsi ve zihni ataletten arındırarak kriz ve gaflet anlarında teyakkuz halinde sorumluluk üstlenme disiplini.
  • LaTeX modeliS0→  ΔI  S1buradaS0≺S1
  • LaTeX açıklamasıFormülde S0 bedenin ve zihnin durağanlık, atalet veya uyku halini temsil eder. ΔI uykuyu ve konforu kırmak için harcanan iradi hamleyi veya içsel çabayı gösterir. S1 ise uyanış, teheccüd, Kur'an tilaveti ve yüksek bilinç düzeyini ifade eder. Bağıntı, sistemin iradi bir müdahaleyle daha alt ve pasif bir seviyeden daha üst ve nitelikli bir mertebeye taşınmasını modeller.
النسخة النصية (لأدوات الذكاء الاصطناعي)فهرس الجذور حسب الحروف: ه