أتل

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc

أتل

أ - ت - ل

KÖK
  • Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
  • 6 sözlük

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: أَتل

Notlarım

Sözlükler(6)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.131 harf
باب التاء واللام ووءي معهما ت ل و، ت و ل، ل ي ت، ت أ ل، أ ت ل، أ ل ت، ت ل أ مستعملات تلو: تَلاَ فلانٌ القرآن يتلُو تِلاوةٌ. وتَلاَ الشيءَ: تَبِعَه تُلُوّاً. والأمَّهاتُ هُنَّ المَتالي، تلاهُنَّ أولادُهنَّ: الواحدُ مُتْلٍ. والتلوُ: وَلَدُ الحمار، وكلُّ شيءٍ تَلاَ يتلُو شيئاً فهو تِلْوُه. والتّليّة الحاجة. وأَتْلَيْتُ فلاناً على فلانً، أي: أَحَلْته. تول: التِّوَلةُ، ويقال: التُّوَلة: التعاويذ،
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR157 harf
أَتَلَ الرجلُ يَأْتِلُ أَتلاناً، إذا مشى وقاربَ خَطْوَهُ كأنّه غضبانُ، وأنشد الفرّاء: أَرانَي لا آتيكَ إلاَّ كَـأَنَّـمـاأَسأْتُ وإلاَّ أنت غَضْبانُ تَأْتِلُ
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR9.340 harf
Madde başı: أَتلت ل ( وايء ) تلا ، تول ، ليت ، لتى ، لتا ، ولت ، أَلت ، أَتل ، وتل . ( تلا ) : قال الليث : يقال : تَلا يَتْلُو تِلاوة يعني قَرأَ قِراءة ، وتَلاَ إذا تَبِع فهو تالٍ أي تابعٌ ، والمَتَالِي الأُمهاتُ إذا تلاها الأوْلاد الواحدةُ مُتْلٍ ومُتْلِية . وقال الباهلي : المتالي الإبلُ التي نُتجَ بعضُها ولم يُنتَجْ بعضٌ وأنشد : وكُلُّ سِمَارَكيًّ كَأَنَّ رَبَابَهُ مَتَالِي مُهِيبٍ من بني السِّيد أَوْرَدَا قال
Maddenin bağlantısı

ت ل ( وايء ) تلا ، تول ، ليت ، لتى ، لتا ، ولت ، أَلت ، أَتل ، وتل . ( تلا ) : قال الليث : يقال : تَلا يَتْلُو تِلاوة يعني قَرأَ قِراءة ، وتَلاَ إذا تَبِع فهو تالٍ أي تابعٌ ، والمَتَالِي الأُمهاتُ إذا تلاها الأوْلاد الواحدةُ مُتْلٍ ومُتْلِية . وقال الباهلي : المتالي الإبلُ التي نُتجَ بعضُها ولم يُنتَجْ بعضٌ وأنشد : وكُلُّ سِمَارَكيًّ كَأَنَّ رَبَابَهُ مَتَالِي مُهِيبٍ من بني السِّيد أَوْرَدَا قال : نَعَمُ بني السيد سود فشبَّه سَوَادَ السحاب بها ، وشبَّه صوتَ الرَّعد بحنين هذا المتالِي . ومثله قول أبي ذؤيب : فَبتُّ إخَالُهُ دُهْماً خِلاَجَا أي اخْتُلِجَتْ عنها أولادُها فهي تحِنُّ إليها . وقوله تعالى : ( هنالك تبلوا كل نفس ما أسلفت ) ( يونس : 30 ) . قال الفراء : تَقْرَأُ وقال غيره : تَتْبَعُ . والقارىء تالٍ لأنه يَتْبَعُ ما يَقْرَأُ والتَّالي التَّابع ، ) فَالزَاجِرَاتِ زَجْراً ) ( الصافات : 3 ) ، هم الملائكة يأتون بالوحي فَيتلُونه على أنبياء الله . ثعلب عن ابن الأعرابي : تَلاَ اتَّبَع ، وتَلا إذا تَخَلَّف ، وتلا إذا اشترى تِلْواً وهو وَلدُ البَغْل ، قال : وتَتلَّى بَقَّى بقيّةً من دَيْنِه وتَتَلَّى إذا جمع مالاً كثيراً . أبو عبيد : تَلَوْتُ الرجلَ أَتْلوه تَلْواً خَذَلْتُه وتركْتُه . حكاه عن أبي زيد ، قال : التُّلاوةُ بَقِيَّةُ الشيءِ ، وقد تَلَّى الرجلُ إذا كان بآخِرِ رَمَق . قال : وقال الكسائي : هي التُّلاوةُ أيضاً ، وقد تَتَلَّيْتُ حَقِّي عنده أي تركت منه بقيَّةً ، وتتَلَّيتُ حقِّي تَتَبَّعتُه حتى يستوفيَه . الأصمعي : هي التَّلِيَّةُ أيضاً ، وقد تَلِيَتْ لي عنده تَلِيّةٌ أي بَقيَّة ، وأَتْلَيْتُها أنا عنده أَبْقيتها . قال شمر : قال الأصمعي : تلا تأخر ، يقال : ما زلت أتلوه حتى أتليته ، أي أخرته . وأنشد : ركض المذاكى وتلا الحوْليُّ أي تأخر . وقال غيره : أتليت عليك من حقي تُلاوة أي بقية ، والتُّلاوة البقية . الحراني عن ابن السكيت قال : التُّلاوةُ بقيَّة الحاجة قال : وَتَلا إذا تأخر ، والتَّواليّ ما تأَخَّر . قال : وقال أبو زيد : تَلا عني يَتلُو تَلْواً إذا تَرَكَكَ وتَخلَّفَ عنك ، وكذلك خَذَل يَخذل خُذُولاً . وقال الأصمعي في قول ذي الرمّة : لَحِقْنَا فراجَعْنَا الحُمولَ وإنَّما تَتلَّى دِباب الوادعات المراجع قال تَتلَّى : يَتتبَّعُ . وقال شمر : يقال : تَلَّى فلان صَلاتَه المكتوبة بالتطوع أي أَتبَعَها . وقال البَعِيث : عَلَى ظَهْرِ عَادِيَ كأَن أُرُومَهُ رجالٌ يُتلَّون الصلاةَ قِيامُ قال : ويكون تلا وتَلَّى بمعنى تَبِع . قال : وقال عطاء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ ) ( البقرة : 102 ) قال : وفلان يَتْلُو فلاناً أي يَحْكِيه ويَتْبع فِعْلَه ، وهو يُتَلِّي بقِيَّةَ حاجتِه أي يَقْتَضِيها وَيَتَعَهَّدُها . وقال النضر : التِّلْوة من أولاد المِعْزَى والضأن التي قد استَكرَشَتْ وشَدَنَتْ ، والذكرُ تِلْوٌ . وقال ابن الأعرابي : يقال لِوَلَدِ البَغْل : تِلْوٌ . أبو عبيد عن أبي عمرو : التَّلاءُ : الذِّمة ، وقد أَتْلَيْتُه أي أعطيته الذِّمَّة وأنشد : وسيَّانَ الكفَالةُ والتَّلاءُ قال ابن الأنباري : التَّلاء الضمان ، يقال : أتليتُ فلاناً إذا أعطيته شيئاً يأمن به ، مثل سهم أو نقل . وقال الأصمعي : التَّلاء : الحوَالَةُ وقد أَتْلَيْتُ فلاناً على فلانٍ أي أَحَلتُه عليه ، وأنشد الباهليُّ هذا البيت : إذا خُضْرُ الأصَمَّ رَميتُ فِيها بِمُسْتَتلٍ على الأدْنَين باغِ قال : المراد بخُضْرِ الأصم : دآدي ليالي شَهْر رَجَب ، والمسْتَتلِي من التُّلاة وهو الحَوالة أي يجنِي عليك ويُحيل عَليك فتؤخذ بجنايته والباغي هو الجارِم الجَانِي على الأدنَينِ من قرابته . وقال ابن الأعرابي : استَتلَيتُ عليه فُلاناً أي انتظرتُه ، واستتليته جعلته يَتلوني . العرب تقول : ليس هَوادِي الخَيْل كالتَوالي ، فهوادِيها أَعْناقُها ، وتواليها مآخرُها رجلاها وذَنبُها ، وتَوَالِي الإبل مآخرها وتوالي كل شيء آخره ، وتاليات النجوم أواخرها . وقال بعضهم : ليس تَوالِي الخيل كالهوادي ، ولا غُفْرُ اللَّيالي كالدَّآدِي ، وغفْرها بِيضُها . وقال أبو زيد في قوله جلّ وعزّ : ( يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاَوَتِهِ ) ( البقرة : 121 ) ، قال : يَتَّبعونه حقَّ اتِّباعه . وقال مجاهد : يعملون به حقَّ عَمَله . وقال ابن عباس : يتبعونه حقّ اتباعه فيعملون به حقّ عمله . وقال أبو عبيدة في قوله : ( وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ ) ( البقرة : 102 ) ، قال : ما تَتكلم به كقولك : يتلو فلان كتابَ الله أَي يقرؤه وَيَتكلَّم به . وقال عطاء : ما تتلو الشياطين ما تُحدِّث وما تَقُصُّ . وفي الحديث : ( إن المنافق إذا وُضِع في قبره سُئِل عن محمد ( صلى الله عليه وسلم ) وما جاء به فيقول : لا أدري فيقال له : لا دَرَيْتَ ولا تَلَيت ولا اهْتَدَيتَ ) . وأخبرني المنذري عن أبي طالب في تفسيره : قال بعضهم : معنى ولا تَلَيت ولا تَلَوْت ، أي لا قَرَأْتَ ولا دَرَسْتَ من تلا يتلو ، فقال : تَلَيْتَ بالتاء ليعاقب بها الياء في دَرَيت . كما قالوا : إني لآتية بالغَدَايا والعَشَايَا وتجمع الغَداةُ غَدَوَات ، وقيل : غَدايَا من أجل العَشَايا ليزْدَوِجَ الكلامُ ، قال : وكان يونس يقول : إنما هو : ولا أَتْلَيْتَ في كلام العرب : معناه أَلا يُتْلِيَ إبلَه ، أي لا يكونُ لها أولاد تَتْلُوها ، وقال غيره : إنما هو لا دَرَيْتَ ولا اتَّلَيْتَ على افْتَعَلْتَ من أَلَوْتَ أي أَطَقتَ واسْتَطَعْتَ كأنه قال : لا دَرَيْتَ ولا استَطَعْتَ . ثعلب عن ابن الأعرابي : العرب تسمي المراسل في البناء والعمل : المُتالي قال : والتَّلِيُّ الكثير الإيمان ، والتَّلِيُّ الكثير المال . ( تول ) : قال ثعلب عن ابن الأعرابي : تَالَ : يَتولُ تَوْلاً إذا عالج التِّولَةَ وهي السِّحْر ، قال : وأما التُّولَةَ بالضم والهمزة ، فإنها الداهية . أبو عبيد عن الفراء : جاء فلان بالدُّؤَلَةَ والتُّؤَلة وهما السحر ، قال وقال الأصمعي : التِّوَلَةُ بكسر التاء هو الذي يُحَبِّبُ المرأة إلى زوجها ، قال ومثله في الكلام سَبْيٌ طِيَبةٌ . وروى أبو عبيدة في حديث ابن مسعود أنه قال : والتمائم والرقى والتِّولة شرك ؛ ابن السِّكِّيت . قال أبو صاعد : تُوَلَةٌ من الناس ، أي جماعة جاءت من بيوتٍ وصبيان ومال . وقال غيره : التَّالُ صِغارُ النَّخْل وفَسِيلهُ ، والواحدة : تالة . ألت : قال الله جلّ وعزّ : ( ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَآ أَلَتْنَاهُمْ مِّنْ عَمَلِهِم مِّن ) ( الطور : 21 ) قال الفراء : الألْتُ النَّقْصُ ، وفيه لغة أخرى ، وما لِتْناهم بكسر اللام ، وأنشد في الألت : أَبْلِغْ بني ثُعلٍ عنِّي مُغَلغَلَةً جَهْدَ الرِّسَالَةِ لا أَلْتاً ولا كَذِبَا يقول : لا نقصانَ ولا زيادة وأنشد قول الراجز : وليلةٍ ذاتِ نَدَى سَرَيْتُ ولم يَلِتْنِي عَنْ سُراها لَيتُ أي لم يَثْنِنِي عنها نَقْصٌ بي ولا عجز عنها ، رُوِي عن عمر : أن رجلاً قال له : اتقِ الله يا أمير المؤمنين فسمعها رجل فقال : أَتألِتُ على أمير المؤمنين ، فقال عمر : دَعْه فلن يزالوا بخير ما قالوها لنا . قال شمر : قال ابن الأعرابي : معنى قوله : أَتأْلِتُهُ ، أتحطهُ بذلك ، أتضعُ منه أَتُنْقِصُه ؟ قلت : وفيه وجه آخر ، هو أشبه بما أراد الرجل . روى أبو عبيد عن الأصمعي أنه قال : أَلَتَه يميناً يَألِتُه أَلْتاً إذا أَحْلَفه ، كأنه لما قال له : اتَّقِ الله فقد نَشَدَه الله ، تقول العرب : أَلَتُّكَ باللَّهِ لَمَا فَعلتَ كذا ، معناه نَشَدْتك بالله . وروى ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : الأَلْتُ النَّقْص ، والألت القَسَمُ ، يقال : إذا لم يُعْطك حقّك فقيَّده بالأَلت ، وقال أبو عمرو : الأُلْتَة اليمين الغموس ، والأُلتة العَطيّةُ الشَّقْنةُ . وهي القليلة . وفي حديث عبد الرحمن : ولا تغمدوا سيوفكم على أعدائكم فتولتوا أعمالكم . قال القتيبي : أي لا تُنقِصوها ، يريد أنه كانت لهم أعمال في الجهاد مع رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فإذا هم تركوها واختلفوا ، نقصوها ، يقال : لاتَ يَلِيت ، وأَلَتَ يأْلِتُ ، ولم أسمع أوْلَت يُولِتُ إلا في هذا الحديث . لات وولت : قال الله جلّ وعزّ : ( وَرَسُولَهُ لاَ يَلِتْكُمْ مِّنْ أَعْمَالِكُمْ ) ( الحجرات : 14 ) قال الفرّاء : معناه لا يُنْقصكم ولا يظلمكم من أعمالكم شيئاً . قال : وهو من لات يليت قال : والقراء مجتمعون عليها ، قال : ولاتَ يليتُ وألَتَ يَأْلِتُ لُغتان في معنى النقص ، وقال أبو زيد : يقال وَلَتَه يلِته وَلْتاً وأَلته يألِته ألْتاً ولاتَه يلِيته لَيْتاً ، وقال شمر : قال ابن الأعرابي : سمعت بعضَهم يقول : الحمد لله الذي لا يُفاتُ ولا يُلاتُ ، قال : وقال خالد بن عتبة : لا يُلات أي لا يأخذ فيه قولَ قائل ، أي لا يُطيع أحداً ، قال : وقيل للأسَدِية : ما المدحَلَةُ ؟ فقالت : أن يَلِيتَ الإنسانُ شيئاً قد عَلِمه ، أي يَكْتُمُه ويَأْتِي بخَبرٍ سِواه ، أبو عبيد عن الأصمعيّ ، قال : إذا عَمَّى عليه الخَبَر ، قيل : قد لاَتَهُ يَليته لَيْتاً . وقال الزجاج : لاَتَه يَليته وألأته يُليتهُ ، وأَلَتَه يَلِيته إذا نَقَصه ، قال : وقوله : ( ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَآ أَلَتْنَاهُمْ مِّنْ عَمَلِهِم مِّن ) ( الطور : 21 ) ، يجوز أن يكون من أَلتَ ومن أَلاَت ، قال : ويكون لاَته يَليته إذا صرفه عن الشيء ، وقال عروة بن الورد : ومُحْسِبَةٍ ما أَخطأَ الحقُّ غَيرَها تَنَفَّسَ عنها حَيْنُها فهي كالشَّوى فأعجبني إقدامُها وسَنامُها فبِتُّ أُليتُ الحق والحقُّ مبتلى أنشده شمر وقال : أُليتُ الحق أُحِيله وأصْرِفه ، وقال الأصمعي : اللِّيتَانِ صَفْحَتَا العنق ، ويجمع اللِّيتُ على اللِّيتَةِ ، ولَيْتَ كلمة تمنٍ ، ليتني فَعَلتُ كذا وكذا وهي من الحروف الناصبة . وليتِي في معنى ليتني . أتل : أبو عبيد عن الفراء : أَتَلَ الرجلُ يأتِلُ أُتُولاً ، وأَتَن يأتِنُ أُتوناً ، إذا قاربَ الرجلُ خَطْوَهُ في غَضَب وأنشد : أَراني لا آتيك إلا كأَنما أسأتُ وإلا أنتَ غَضْبانُ تأتِلُ وقد يقال في مصدره الأَتلان والأَتَنَان . وقال الليث : التَّألانُ الذي كأنه يَنهض برأسه إذا مشى يُحركه إلى فوق ، قلت : هذا تصحيف فاضح ، وإنما هو النّأَلان بالنون ، وذكر الليثُ هذا الحرف في أبواب التاء فلزمني التنبيه على صوابه لئلا يَغتر به من لا يعرفه ، وقال : وقد أوضحت الحرف في باب اللام والنون . لتا : ثعلب عن ابن الأعرابي : لَتا إذا نقص . قلت : كأنه مقلوب من لاَتَ أوْ من أَلَتَ . وقال ابن الأعرابي : اللَّتيُّ المُلازِمُ للموضع . أبو تراب ، قال الأصمعي : لَعَنَ اللَّهُ أُمًّا لَتأَتْ به ، ولَكأَتْ به أي رَمَتْ به ، قال وقال شمر : لَتَأتُ الرجلَ بالحجر إذا رَمَيتَه به ، ولَتَأتُه بِعيني لَتْأً إذا أَحْدَدْتَ إليه النظر وأنشد ابن السكيت : تراهُ إذا أجَّه الضَّنَى يَنُوءُ اللَّتِيء الذي يَلتؤُه قال اللّتِيءُ : فعيلٌ من لَتأتُه إذا أصبته ، واللّتِيءُ المَلْتِيُّ المرْمِيُّ . قال العجاج : دافعَ عني بتقصير مَوْتَتِي بعد اللُّتيا واللَّتيا والَّتي أراد اللُّتيا تصغير التي ، وهي الداهية الصغيرة ، والَّتي : الداهية الكبيرة . وتل : ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الوُتُلُ من الرجال الذين ملأوا بطونهم مِن الشراب ، الواحد أَوْتَلُ ، واللَّتَّام المالِئوها من الطعام .

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR7.670 harf
(باب الهمزة والتاء وما يثلثهما) (أتل) الهمزة والتاء واللام يدلّ على أصل واحد، وهو البطءُ والتّثاقل. قال أبو عبيد: الأَتَلانُ تقارب الخَطْو في غَضَبٍ، يقال: أَتَلَ يَأْتِلُ، وأَتَنَ يَأْتِنُ: وأنشد: أرانِيَ لا آتيكَ إلاّ كأنّما *** أَسَأْتُ وإلاّ أنتَ غضبانُ تَأتِلُ([1])وهو أيضاً مشيٌ بتثاقل. وأنشد: مَالكِ يا ناقة تَأْتِلِينا *** عليَّ بالدَّهناءِ تَأْرَخِينا([2])قال أبو علي الأصفهانيّ: أَتَلَ
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR575 harf
الفراء: أَتَلَ الرجلُ يَأُتِلُ أُتُولاً، وفي الصحاح: أَتْلاً، وأَتَنَ يَأْتِنُ أُتُوناً إِذا قارب الخَطْوَ في غضب؛ وأَنشد لثَرْوانَ العُكْلي: أَرانِيَ لا آتيك إِلا كأَنَّما أَسَأْتُ، وإِلا أَنت غَضْبانُ تَأْتِلُ أَردتَ لِكَيْما لا تَرَى لِيَ عَثْرَةً، ومَنْ ذا الذي يُعْطَى الكَمال فيَكْمُلُ؟ وقال في مصدره: الأَتَلان والأَتَنان؛ قال ابن بري: وأَنشد أَبو زيد في ماضيه: وقد مَلأْتُ بطنَه حتى أَتَل
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR1.082 harf
أتل يأتل من حد ضرب أتلا بالفتح وأتلانا وأتلالا، محركتين: إذا مشى وقارب الخطو في غضب، وفي العباب: كأنه غضبان، قال عفير ابن المتمرس العكلي يعاتب أخاه: أرانـي لا آتـيك إلا كـأنـمـا أسأت وإلا أنت غضبان تـأتـل أردت لكيما لا تـرى لـي زلة ومن ذا الذي يعلى الكمال فيكمل وقيل: هو مشي بتثاقل، قال: مالك يا ناقة تأتلينا ويقال: ملأت بطنه من
Tamamını oku

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökأتل
YapıÜçlü
Özel DurumHemzeli
Bağlamsal Yakın Köklerألت, بطأ, ثقل, تأخر
Zıt Kökسرع
Çekirdek Özet 1Öfke, tokluk veya ağırlıktan ötürü adımları kısaltarak yavaş ve hantal yürümek
Çekirdek Özet 2İçsel bir hoşnutsuzluk veya ağırlık sebebiyle geride kalma ve eylemi ağırdan alma eğilimi
Çekirdek Özet 3Birikmiş bir direnç veya yük neticesinde hareketin ritminin bozulması ve ataletin ortaya çıkması
Kritik Hata RiskiKökün taşıdığı öfkeli veya yüklü yavaşlama karakterinin mutlak hareketsizlik ya da sıradan tembellik sanılması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
أتAdım atarak yönelme, gelme ve bir noktaya doğru harekete geçme; nitekim أتي kökünde serbestçe gelme ve yönelme esastırلHareketi bir engele bağlayıp ağırlaştırmış, adımları kısaltarak öfke veya hantallıkla gecikmeli ilerleme nüansı katmıştır

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
أöküz başı; güç, öncülük, başlangıçHareketi başlatan ilk iradeyi, gücü ve yönelimi simgeler.
تişaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, sonHarekete sınır koyan, adımı daraltan ve eşik oluşturan direnci temsil eder.
لçoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlamaHareketi geriye çeken, askıda tutan ve ağırlık vererek bağlayan unsurdur.
أتلBaşlatılan adım atma iradesinin bir sınır ve bağlayıcı ağırlıkla daraltılması, adımların kısılarak gecikmeli ve hantal bir yürüyüşe dönüşmesi hareketidir.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamKarın tokluğundan ya da öfkeden dolayı adımları birbirine yaklaştırıp kısaltarak ağır ve hantal yürümek; geride kalıp gecikmek.
Cahiliye şiiri kullanımıŞair Servân el-Uklî beytinde öfkeli ve ağır adımlarla gelme anlamında kullanılmıştır: أَرانيَ لا آتيكَ إلاّ كـأنَّـمـا / أسَأّتُ، وإلاّ أنتَ غَضبانُ تَأْتِلُ
Erken Arapça kullanımEbû Zeyd'in naklettiği beyitte karnın doyması veya öfkeyle dolup hantallaşması anlamında yer alır: وقد مَلأْتُ بطنَه حتى أَتَل / غَيْظاً، فأَمْسَى ضِغْنُه قد اعْتَدَل

Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.

Sami etimolojik katman

Kök Sami dilleri zemininde incelendiğinde, أتل yapısının Afro-Asyatik ana gövdeden ziyade Batı Sami dillerindeki adım atma ve yaklaşma bildiren أت / *ʔ-t tabanına (İbranice אָתָה ve Aramice אֲתָא "gelmek" fiilleriyle akraba hareket çekirdeğine) yönelme ve sınırlama bildiren bir son konsonun eklenmesiyle teşekkül ettiği görülür. Arapçada fâü'l-fiili hemze olan bu türev, çöl hayatında canlının tokluk, öfke veya yorgunluk sebebiyle adımlarını sıklaştırarak hızını kaybetmesi durumunu niteleyen özgül bir morfolojik özelleşmedir. Klasik İbranice ve Süryanicede birebir aynı ses dizilişiyle müstakil bir yavaş yürüyüş fiili tespit edilmemekle birlikte, hareketin daraltılması ve ağırlaşması semantik matrisi Arap dilinin yürüyüş biçimlerini detaylandırma gücünü yansıtır.

Güven Muhtemel

Kaynak David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönأت kökünden türeyen adım ve yönelme tabanıSon konsonun katılmasıyla adımın boyu kısalmış, öfke ve tokluk kaynaklı hantal yürüyüşe tahsis edilmiştir.Güçlü
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiBatı Sami *ʔ-t (adım atmak, gelmek) kök ailesiAdım atma ve intikal eyleminin sınırlayıcı bir harfle ağırlaşması ilişkisi muhtemeldir.Muhtemel
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıBelirgin bir Sami dışı soydaşlık veya doğrudan ödünçleme tespit edilmemiştir.Veri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
أتلAnlamlıAğır ve hantal yürümekÖfke veya ağırlıkla adımları kısaltarak geride kalmakHedef köktür; Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'meldir.
ألتAnlamlıEksiltmek ve alıkoymakBir haktan veya amelden pay eksiltmek, kısmakKur'an'da geçer; payı ve hareketi daraltma yönüyle ortak çekirdeği paylaşır.
تألAnlamlıBiriktirmek ve hazırlamakBir şeyi toplayıp düzene koymak veya hazırlık yapmakKur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir.
تلأAnlamlıPay ve işaret koymakOk üzerine ortaklık veya aidiyet işareti yazmak, borcu ertelemekKur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'meldir.
لاتAnlamlıYokluk ve men etmeBir şeyin olumsuzlanması veya yönünden çevrilmesiKur'an'da edat formunda geçer.
لتأAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
أتلMerkezAğırlaşarak ilerlemeİçsel öfke veya toklukla adımları kısaltıp hantallaşmaDuygusal ya da fiziksel ağırlığın adım boyunu daraltmasıdır.
ألتKomşuEksiltme ve alıkoymaİlerlemeden veya karşılıktan kesinti yaparak geri bırakmaHareketi yavaşlatmaktan ziyade hakkı ve payı kısmaktır.
بطأKomşuYavaşlık ve gecikmeEylemin genel süratinin düşmesi ve ağırdan alınmasıÖfke veya adım sıklığı şartı olmaksızın hızın zıddıdır.
ثقلKomşuAğırlık ve yük taşımaMaddi veya manevi yükün çekimiyle hareket etmekte zorlanmaYükün doğrudan oluşturduğu kütlesel baskıdır.
تأخرKomşuGeri kalma ve sonraya kalmaZaman veya mekân bakımından öndekinin gerisine düşmeAdım ritminden ziyade göreli konumu ve zamanı niteler.
سرعZıtHız ve çabuklukBir yöne doğru adımları açarak ivedilikle ilerlemeGecikmenin ve hantallığın tamamen ortadan kalkmasıdır.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaأتلAğır adımlarla yürümekÖfke veya ağırlıkla adımları kısaltarak gecikmeli ilerlemeyi ifade eder.Kesin
Latincetardare, cunctariYavaşlatmak, oyalanmakEylemin hızını düşürmeyi karşılar; öfkeden kaynaklanan adım kısalığını dışarıda bırakır.Güçlü
İngilizceto plod, to trudge, to lagHantal yürümek, geride kalmakYük ve ağırlıkla sürüklenerek yürüme yönünü verir; öfkeli iç hali tam yansıtmaz.Güçlü
Almancatrotten, zögernAğır adımlarla gitmek, duraksamakFiziksel hantallığı ve gecikmeyi karşılar; duygusal direnç boyutunu eksik bırakır.Güçlü
Fransızcatraîner les pas, lambinerAdımlarını sürümek, ağırdan almakİlerlemedeki gecikme ve sürtünmeyi içerir; adım sıklaştırma nüansını karşılamaz.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lane's Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
أتلBelirgin anlam ayrışması tespit edilmediKök Kur'an metninde doğrudan yalın üçlü formlarıyla yer almamaktadır; müstakil Kur'an içi vücûh farkı oluşmamıştır (Veri bulunamadı).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamVeri bulunamadıDoğrudan bir itikadî terim oluşturmamış; irade zayıflığı ve atalet bahsinde dolaylı kalmıştır.Veri bulunamadı
FıkıhVeri bulunamadıHukuki mükellefiyetler alanında teknik bir terimleşme tespit edilmemiştir.Veri bulunamadı
TefsirLügavî tahliller ve kardeş kök karşılaştırmalarıKardeş kök ألت lafzının geçtiği ayetlerde (Tûr 52:21) eksiltme ve geciktirme anlamlarının tahlili.Ameli eksiltme ve geride bırakma
HadisYürüyüş tarzı ve edep tavsifleriVakarlı ve akıcı yürüyüşün teşvik edilmesi; öfke, kibir veya toklukla adımları kısaltarak hantallaşmanın yerilmesi.Öfke ve ağırlığa bağlı kusurlu yürüyüş

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİbadet ve salih amellerAtalet ve isteksizlikTaatte yavaşlama ve gecikmeKalpteki bir hoşnutsuzluk veya ağırlık sebebiyle hayırda yarışmaktan geri kalma halidir.Güçlü
İlmiBilgi üretimi ve düşünceDüşünsel duraksamaFikrî hareketin daralmasıÖnyargı veya taassup sebebiyle araştırmada adımların küçülmesi ve ilerlemenin aksamasıdır.Muhtemel
SiyasiYönetim ve bürokrasiBürokratik hantallıkKararların icrasında gecikmeKurum içi gizli dirençler sebebiyle siyasal eylemin ve kamu hizmetinin yavaşlamasıdır.Güçlü
İktisadiTicaret ve piyasaDurgunluk ve sürtünmeİktisadi tedavülün yavaşlamasıGüvensizlik ve iç tıkanıklıklar sebebiyle mal ve sermaye dolaşımının ağırlaşmasıdır.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerSürtünme direnci ve viskoziteBir akışkanın veya cismin iç sürtünme katsayısı sebebiyle ivmesini kaybetmesi ve adım aralığının daralması olgusuyla yapısal olarak örtüşür.Güçlü
Beşeri bilimlerPasif agresif direnç ve örgütsel ataletBireyin veya grubun açık isyan yerine içsel öfkesini işi yavaşlatıp adımları küçülterek eyleme yansıtması durumudur.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün sadece bedensel bir yorgunluktan ötürü yavaş yürüme şeklinde anlaşılıp içsel öfke ve yük boyutunun dışlanması.
Kur'an içi daha geniş anlamEylemin yavaşlamasının arkasında yatan ruhsal hoşnutsuzluk, öfke veya ağırlık kaynaklı gizli direnç hali.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataBir süreçteki yavaşlamanın sadece teknik veya fiziki yetersizlikten kaynaklandığının sanılması; niyet ve öfkeden doğan ataletin ıskalanması.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın amellerde hız, gayret ve samimiyet talebinin karşıtını kavramaya yardımcı olur; eylemin ritmi ile kalpteki rıza ve öfke durumu arasındaki ilişkiyi aydınlatır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Münafıkların namaza veya cihada yönelirken sergiledikleri hantal ve isteksiz tavırları niteleyen bağlamlarda ve amellerin eksiltilmeyeceğini bildiren ayet tahlillerinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Eylemsizliğin ve gecikmenin sadece irade dışı engellerden doğduğu fikrini tashih eder; adımların küçülmesinin çoğu zaman içsel bir öfke ve ağırlıktan beslendiğini gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamTokluk, ağırlık veya öfke sebebiyle adımları birbirine yaklaştırarak ağır, hantal ve gecikmeli yürümek.
  • Soyut anlamİçsel bir hoşnutsuzluk, gizli öfke veya taşınan yük yüzünden eylemin ritmini kaybetmesi, adımların kısılarak sürecin atalete uğraması.
  • Sistematik karşılıkSistemin ilerlemesini sekteye uğratan iç sürtünme, pasif agresif direnç ve kurumsal/bireysel yavaşlama dinamiği.
  • LaTeX modeliv=ΔxΔt⋅11+ω+μ
  • LaTeX açıklamasıModelde v eylemin net ilerleme hızını, Δx/Δt birim zamandaki potansiyel adım genişliğini ve yönelim hızını, ω içsel öfke ve hoşnutsuzluk katsayısını, μ ise sisteme binen dışsal ve fiziksel ağırlık yükünü temsil eder. Paydadaki iç direnç unsurları arttıkça net adım genişliği ve hız sıfıra yaklaşarak hareket hantal bir gecikmeye dönüşür.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ا