أتل
أ - ت - ل
KÖK- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: أَتل
Notlarım
Sözlükler(6)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.131 harfباب التاء واللام ووءي معهما
ت ل و، ت و ل، ل ي ت، ت أ ل، أ ت ل، أ ل ت، ت ل أ مستعملات
تلو:
تَلاَ فلانٌ القرآن يتلُو تِلاوةٌ.
وتَلاَ الشيءَ: تَبِعَه تُلُوّاً.
والأمَّهاتُ هُنَّ المَتالي، تلاهُنَّ أولادُهنَّ: الواحدُ مُتْلٍ.
والتلوُ: وَلَدُ الحمار، وكلُّ شيءٍ تَلاَ يتلُو شيئاً فهو تِلْوُه. والتّليّة الحاجة. وأَتْلَيْتُ فلاناً على فلانً، أي: أَحَلْته.
تول:
التِّوَلةُ، ويقال: التُّوَلة: التعاويذ،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR157 harfأَتَلَ الرجلُ يَأْتِلُ أَتلاناً، إذا مشى وقاربَ خَطْوَهُ كأنّه غضبانُ، وأنشد الفرّاء:
أَرانَي لا آتيكَ إلاَّ كَـأَنَّـمـاأَسأْتُ وإلاَّ أنت غَضْبانُ تَأْتِلُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.340 harfMadde başı: أَتلت ل ( وايء )
تلا ، تول ، ليت ، لتى ، لتا ، ولت ، أَلت ، أَتل ، وتل .
( تلا ) : قال الليث : يقال : تَلا يَتْلُو تِلاوة يعني قَرأَ قِراءة ، وتَلاَ إذا تَبِع فهو تالٍ أي تابعٌ ، والمَتَالِي الأُمهاتُ إذا تلاها الأوْلاد الواحدةُ مُتْلٍ ومُتْلِية .
وقال الباهلي : المتالي الإبلُ التي نُتجَ بعضُها ولم يُنتَجْ بعضٌ وأنشد :
وكُلُّ سِمَارَكيًّ كَأَنَّ رَبَابَهُ
مَتَالِي مُهِيبٍ من بني السِّيد أَوْرَدَا
قال
ت ل ( وايء ) تلا ، تول ، ليت ، لتى ، لتا ، ولت ، أَلت ، أَتل ، وتل . ( تلا ) : قال الليث : يقال : تَلا يَتْلُو تِلاوة يعني قَرأَ قِراءة ، وتَلاَ إذا تَبِع فهو تالٍ أي تابعٌ ، والمَتَالِي الأُمهاتُ إذا تلاها الأوْلاد الواحدةُ مُتْلٍ ومُتْلِية . وقال الباهلي : المتالي الإبلُ التي نُتجَ بعضُها ولم يُنتَجْ بعضٌ وأنشد : وكُلُّ سِمَارَكيًّ كَأَنَّ رَبَابَهُ مَتَالِي مُهِيبٍ من بني السِّيد أَوْرَدَا قال : نَعَمُ بني السيد سود فشبَّه سَوَادَ السحاب بها ، وشبَّه صوتَ الرَّعد بحنين هذا المتالِي . ومثله قول أبي ذؤيب : فَبتُّ إخَالُهُ دُهْماً خِلاَجَا أي اخْتُلِجَتْ عنها أولادُها فهي تحِنُّ إليها . وقوله تعالى : ( هنالك تبلوا كل نفس ما أسلفت ) ( يونس : 30 ) . قال الفراء : تَقْرَأُ وقال غيره : تَتْبَعُ . والقارىء تالٍ لأنه يَتْبَعُ ما يَقْرَأُ والتَّالي التَّابع ، ) فَالزَاجِرَاتِ زَجْراً ) ( الصافات : 3 ) ، هم الملائكة يأتون بالوحي فَيتلُونه على أنبياء الله . ثعلب عن ابن الأعرابي : تَلاَ اتَّبَع ، وتَلا إذا تَخَلَّف ، وتلا إذا اشترى تِلْواً وهو وَلدُ البَغْل ، قال : وتَتلَّى بَقَّى بقيّةً من دَيْنِه وتَتَلَّى إذا جمع مالاً كثيراً . أبو عبيد : تَلَوْتُ الرجلَ أَتْلوه تَلْواً خَذَلْتُه وتركْتُه . حكاه عن أبي زيد ، قال : التُّلاوةُ بَقِيَّةُ الشيءِ ، وقد تَلَّى الرجلُ إذا كان بآخِرِ رَمَق . قال : وقال الكسائي : هي التُّلاوةُ أيضاً ، وقد تَتَلَّيْتُ حَقِّي عنده أي تركت منه بقيَّةً ، وتتَلَّيتُ حقِّي تَتَبَّعتُه حتى يستوفيَه . الأصمعي : هي التَّلِيَّةُ أيضاً ، وقد تَلِيَتْ لي عنده تَلِيّةٌ أي بَقيَّة ، وأَتْلَيْتُها أنا عنده أَبْقيتها . قال شمر : قال الأصمعي : تلا تأخر ، يقال : ما زلت أتلوه حتى أتليته ، أي أخرته . وأنشد : ركض المذاكى وتلا الحوْليُّ أي تأخر . وقال غيره : أتليت عليك من حقي تُلاوة أي بقية ، والتُّلاوة البقية . الحراني عن ابن السكيت قال : التُّلاوةُ بقيَّة الحاجة قال : وَتَلا إذا تأخر ، والتَّواليّ ما تأَخَّر . قال : وقال أبو زيد : تَلا عني يَتلُو تَلْواً إذا تَرَكَكَ وتَخلَّفَ عنك ، وكذلك خَذَل يَخذل خُذُولاً . وقال الأصمعي في قول ذي الرمّة : لَحِقْنَا فراجَعْنَا الحُمولَ وإنَّما تَتلَّى دِباب الوادعات المراجع قال تَتلَّى : يَتتبَّعُ . وقال شمر : يقال : تَلَّى فلان صَلاتَه المكتوبة بالتطوع أي أَتبَعَها . وقال البَعِيث : عَلَى ظَهْرِ عَادِيَ كأَن أُرُومَهُ رجالٌ يُتلَّون الصلاةَ قِيامُ قال : ويكون تلا وتَلَّى بمعنى تَبِع . قال : وقال عطاء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ ) ( البقرة : 102 ) قال : وفلان يَتْلُو فلاناً أي يَحْكِيه ويَتْبع فِعْلَه ، وهو يُتَلِّي بقِيَّةَ حاجتِه أي يَقْتَضِيها وَيَتَعَهَّدُها . وقال النضر : التِّلْوة من أولاد المِعْزَى والضأن التي قد استَكرَشَتْ وشَدَنَتْ ، والذكرُ تِلْوٌ . وقال ابن الأعرابي : يقال لِوَلَدِ البَغْل : تِلْوٌ . أبو عبيد عن أبي عمرو : التَّلاءُ : الذِّمة ، وقد أَتْلَيْتُه أي أعطيته الذِّمَّة وأنشد : وسيَّانَ الكفَالةُ والتَّلاءُ قال ابن الأنباري : التَّلاء الضمان ، يقال : أتليتُ فلاناً إذا أعطيته شيئاً يأمن به ، مثل سهم أو نقل . وقال الأصمعي : التَّلاء : الحوَالَةُ وقد أَتْلَيْتُ فلاناً على فلانٍ أي أَحَلتُه عليه ، وأنشد الباهليُّ هذا البيت : إذا خُضْرُ الأصَمَّ رَميتُ فِيها بِمُسْتَتلٍ على الأدْنَين باغِ قال : المراد بخُضْرِ الأصم : دآدي ليالي شَهْر رَجَب ، والمسْتَتلِي من التُّلاة وهو الحَوالة أي يجنِي عليك ويُحيل عَليك فتؤخذ بجنايته والباغي هو الجارِم الجَانِي على الأدنَينِ من قرابته . وقال ابن الأعرابي : استَتلَيتُ عليه فُلاناً أي انتظرتُه ، واستتليته جعلته يَتلوني . العرب تقول : ليس هَوادِي الخَيْل كالتَوالي ، فهوادِيها أَعْناقُها ، وتواليها مآخرُها رجلاها وذَنبُها ، وتَوَالِي الإبل مآخرها وتوالي كل شيء آخره ، وتاليات النجوم أواخرها . وقال بعضهم : ليس تَوالِي الخيل كالهوادي ، ولا غُفْرُ اللَّيالي كالدَّآدِي ، وغفْرها بِيضُها . وقال أبو زيد في قوله جلّ وعزّ : ( يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاَوَتِهِ ) ( البقرة : 121 ) ، قال : يَتَّبعونه حقَّ اتِّباعه . وقال مجاهد : يعملون به حقَّ عَمَله . وقال ابن عباس : يتبعونه حقّ اتباعه فيعملون به حقّ عمله . وقال أبو عبيدة في قوله : ( وَاتَّبَعُواْ مَا تَتْلُواْ الشَّيَاطِينُ ) ( البقرة : 102 ) ، قال : ما تَتكلم به كقولك : يتلو فلان كتابَ الله أَي يقرؤه وَيَتكلَّم به . وقال عطاء : ما تتلو الشياطين ما تُحدِّث وما تَقُصُّ . وفي الحديث : ( إن المنافق إذا وُضِع في قبره سُئِل عن محمد ( صلى الله عليه وسلم ) وما جاء به فيقول : لا أدري فيقال له : لا دَرَيْتَ ولا تَلَيت ولا اهْتَدَيتَ ) . وأخبرني المنذري عن أبي طالب في تفسيره : قال بعضهم : معنى ولا تَلَيت ولا تَلَوْت ، أي لا قَرَأْتَ ولا دَرَسْتَ من تلا يتلو ، فقال : تَلَيْتَ بالتاء ليعاقب بها الياء في دَرَيت . كما قالوا : إني لآتية بالغَدَايا والعَشَايَا وتجمع الغَداةُ غَدَوَات ، وقيل : غَدايَا من أجل العَشَايا ليزْدَوِجَ الكلامُ ، قال : وكان يونس يقول : إنما هو : ولا أَتْلَيْتَ في كلام العرب : معناه أَلا يُتْلِيَ إبلَه ، أي لا يكونُ لها أولاد تَتْلُوها ، وقال غيره : إنما هو لا دَرَيْتَ ولا اتَّلَيْتَ على افْتَعَلْتَ من أَلَوْتَ أي أَطَقتَ واسْتَطَعْتَ كأنه قال : لا دَرَيْتَ ولا استَطَعْتَ . ثعلب عن ابن الأعرابي : العرب تسمي المراسل في البناء والعمل : المُتالي قال : والتَّلِيُّ الكثير الإيمان ، والتَّلِيُّ الكثير المال . ( تول ) : قال ثعلب عن ابن الأعرابي : تَالَ : يَتولُ تَوْلاً إذا عالج التِّولَةَ وهي السِّحْر ، قال : وأما التُّولَةَ بالضم والهمزة ، فإنها الداهية . أبو عبيد عن الفراء : جاء فلان بالدُّؤَلَةَ والتُّؤَلة وهما السحر ، قال وقال الأصمعي : التِّوَلَةُ بكسر التاء هو الذي يُحَبِّبُ المرأة إلى زوجها ، قال ومثله في الكلام سَبْيٌ طِيَبةٌ . وروى أبو عبيدة في حديث ابن مسعود أنه قال : والتمائم والرقى والتِّولة شرك ؛ ابن السِّكِّيت . قال أبو صاعد : تُوَلَةٌ من الناس ، أي جماعة جاءت من بيوتٍ وصبيان ومال . وقال غيره : التَّالُ صِغارُ النَّخْل وفَسِيلهُ ، والواحدة : تالة . ألت : قال الله جلّ وعزّ : ( ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَآ أَلَتْنَاهُمْ مِّنْ عَمَلِهِم مِّن ) ( الطور : 21 ) قال الفراء : الألْتُ النَّقْصُ ، وفيه لغة أخرى ، وما لِتْناهم بكسر اللام ، وأنشد في الألت : أَبْلِغْ بني ثُعلٍ عنِّي مُغَلغَلَةً جَهْدَ الرِّسَالَةِ لا أَلْتاً ولا كَذِبَا يقول : لا نقصانَ ولا زيادة وأنشد قول الراجز : وليلةٍ ذاتِ نَدَى سَرَيْتُ ولم يَلِتْنِي عَنْ سُراها لَيتُ أي لم يَثْنِنِي عنها نَقْصٌ بي ولا عجز عنها ، رُوِي عن عمر : أن رجلاً قال له : اتقِ الله يا أمير المؤمنين فسمعها رجل فقال : أَتألِتُ على أمير المؤمنين ، فقال عمر : دَعْه فلن يزالوا بخير ما قالوها لنا . قال شمر : قال ابن الأعرابي : معنى قوله : أَتأْلِتُهُ ، أتحطهُ بذلك ، أتضعُ منه أَتُنْقِصُه ؟ قلت : وفيه وجه آخر ، هو أشبه بما أراد الرجل . روى أبو عبيد عن الأصمعي أنه قال : أَلَتَه يميناً يَألِتُه أَلْتاً إذا أَحْلَفه ، كأنه لما قال له : اتَّقِ الله فقد نَشَدَه الله ، تقول العرب : أَلَتُّكَ باللَّهِ لَمَا فَعلتَ كذا ، معناه نَشَدْتك بالله . وروى ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : الأَلْتُ النَّقْص ، والألت القَسَمُ ، يقال : إذا لم يُعْطك حقّك فقيَّده بالأَلت ، وقال أبو عمرو : الأُلْتَة اليمين الغموس ، والأُلتة العَطيّةُ الشَّقْنةُ . وهي القليلة . وفي حديث عبد الرحمن : ولا تغمدوا سيوفكم على أعدائكم فتولتوا أعمالكم . قال القتيبي : أي لا تُنقِصوها ، يريد أنه كانت لهم أعمال في الجهاد مع رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فإذا هم تركوها واختلفوا ، نقصوها ، يقال : لاتَ يَلِيت ، وأَلَتَ يأْلِتُ ، ولم أسمع أوْلَت يُولِتُ إلا في هذا الحديث . لات وولت : قال الله جلّ وعزّ : ( وَرَسُولَهُ لاَ يَلِتْكُمْ مِّنْ أَعْمَالِكُمْ ) ( الحجرات : 14 ) قال الفرّاء : معناه لا يُنْقصكم ولا يظلمكم من أعمالكم شيئاً . قال : وهو من لات يليت قال : والقراء مجتمعون عليها ، قال : ولاتَ يليتُ وألَتَ يَأْلِتُ لُغتان في معنى النقص ، وقال أبو زيد : يقال وَلَتَه يلِته وَلْتاً وأَلته يألِته ألْتاً ولاتَه يلِيته لَيْتاً ، وقال شمر : قال ابن الأعرابي : سمعت بعضَهم يقول : الحمد لله الذي لا يُفاتُ ولا يُلاتُ ، قال : وقال خالد بن عتبة : لا يُلات أي لا يأخذ فيه قولَ قائل ، أي لا يُطيع أحداً ، قال : وقيل للأسَدِية : ما المدحَلَةُ ؟ فقالت : أن يَلِيتَ الإنسانُ شيئاً قد عَلِمه ، أي يَكْتُمُه ويَأْتِي بخَبرٍ سِواه ، أبو عبيد عن الأصمعيّ ، قال : إذا عَمَّى عليه الخَبَر ، قيل : قد لاَتَهُ يَليته لَيْتاً . وقال الزجاج : لاَتَه يَليته وألأته يُليتهُ ، وأَلَتَه يَلِيته إذا نَقَصه ، قال : وقوله : ( ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَآ أَلَتْنَاهُمْ مِّنْ عَمَلِهِم مِّن ) ( الطور : 21 ) ، يجوز أن يكون من أَلتَ ومن أَلاَت ، قال : ويكون لاَته يَليته إذا صرفه عن الشيء ، وقال عروة بن الورد : ومُحْسِبَةٍ ما أَخطأَ الحقُّ غَيرَها تَنَفَّسَ عنها حَيْنُها فهي كالشَّوى فأعجبني إقدامُها وسَنامُها فبِتُّ أُليتُ الحق والحقُّ مبتلى أنشده شمر وقال : أُليتُ الحق أُحِيله وأصْرِفه ، وقال الأصمعي : اللِّيتَانِ صَفْحَتَا العنق ، ويجمع اللِّيتُ على اللِّيتَةِ ، ولَيْتَ كلمة تمنٍ ، ليتني فَعَلتُ كذا وكذا وهي من الحروف الناصبة . وليتِي في معنى ليتني . أتل : أبو عبيد عن الفراء : أَتَلَ الرجلُ يأتِلُ أُتُولاً ، وأَتَن يأتِنُ أُتوناً ، إذا قاربَ الرجلُ خَطْوَهُ في غَضَب وأنشد : أَراني لا آتيك إلا كأَنما أسأتُ وإلا أنتَ غَضْبانُ تأتِلُ وقد يقال في مصدره الأَتلان والأَتَنَان . وقال الليث : التَّألانُ الذي كأنه يَنهض برأسه إذا مشى يُحركه إلى فوق ، قلت : هذا تصحيف فاضح ، وإنما هو النّأَلان بالنون ، وذكر الليثُ هذا الحرف في أبواب التاء فلزمني التنبيه على صوابه لئلا يَغتر به من لا يعرفه ، وقال : وقد أوضحت الحرف في باب اللام والنون . لتا : ثعلب عن ابن الأعرابي : لَتا إذا نقص . قلت : كأنه مقلوب من لاَتَ أوْ من أَلَتَ . وقال ابن الأعرابي : اللَّتيُّ المُلازِمُ للموضع . أبو تراب ، قال الأصمعي : لَعَنَ اللَّهُ أُمًّا لَتأَتْ به ، ولَكأَتْ به أي رَمَتْ به ، قال وقال شمر : لَتَأتُ الرجلَ بالحجر إذا رَمَيتَه به ، ولَتَأتُه بِعيني لَتْأً إذا أَحْدَدْتَ إليه النظر وأنشد ابن السكيت : تراهُ إذا أجَّه الضَّنَى يَنُوءُ اللَّتِيء الذي يَلتؤُه قال اللّتِيءُ : فعيلٌ من لَتأتُه إذا أصبته ، واللّتِيءُ المَلْتِيُّ المرْمِيُّ . قال العجاج : دافعَ عني بتقصير مَوْتَتِي بعد اللُّتيا واللَّتيا والَّتي أراد اللُّتيا تصغير التي ، وهي الداهية الصغيرة ، والَّتي : الداهية الكبيرة . وتل : ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الوُتُلُ من الرجال الذين ملأوا بطونهم مِن الشراب ، الواحد أَوْتَلُ ، واللَّتَّام المالِئوها من الطعام .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.670 harf(باب الهمزة والتاء وما يثلثهما)
(أتل) الهمزة والتاء واللام يدلّ على أصل واحد، وهو البطءُ والتّثاقل. قال أبو عبيد: الأَتَلانُ تقارب الخَطْو في غَضَبٍ، يقال: أَتَلَ يَأْتِلُ، وأَتَنَ يَأْتِنُ: وأنشد:
أرانِيَ لا آتيكَ إلاّ كأنّما *** أَسَأْتُ وإلاّ أنتَ غضبانُ تَأتِلُ([1])وهو أيضاً مشيٌ بتثاقل. وأنشد:
مَالكِ يا ناقة تَأْتِلِينا *** عليَّ بالدَّهناءِ تَأْرَخِينا([2])قال أبو علي الأصفهانيّ: أَتَلَ
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR575 harfالفراء: أَتَلَ الرجلُ يَأُتِلُ أُتُولاً، وفي الصحاح: أَتْلاً، وأَتَنَ يَأْتِنُ أُتُوناً إِذا قارب الخَطْوَ في غضب؛ وأَنشد لثَرْوانَ العُكْلي:
أَرانِيَ لا آتيك إِلا كأَنَّما
أَسَأْتُ، وإِلا أَنت غَضْبانُ تَأْتِلُ
أَردتَ لِكَيْما لا تَرَى لِيَ عَثْرَةً،
ومَنْ ذا الذي يُعْطَى الكَمال فيَكْمُلُ؟
وقال في مصدره: الأَتَلان والأَتَنان؛ قال ابن بري: وأَنشد أَبو زيد في ماضيه:
وقد مَلأْتُ بطنَه حتى أَتَل
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.082 harfأتل يأتل من حد ضرب أتلا بالفتح وأتلانا وأتلالا، محركتين: إذا مشى وقارب الخطو في غضب، وفي العباب: كأنه غضبان، قال عفير ابن المتمرس العكلي يعاتب أخاه:
أرانـي لا آتـيك إلا كـأنـمـا أسأت وإلا أنت غضبان تـأتـل
أردت لكيما لا تـرى لـي زلة ومن ذا الذي يعلى الكمال فيكمل وقيل: هو مشي بتثاقل، قال:
مالك يا ناقة تأتلينا ويقال: ملأت بطنه من
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أتل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ألت, بطأ, ثقل, تأخر |
| Zıt Kök | سرع |
| Çekirdek Özet 1 | Öfke, tokluk veya ağırlıktan ötürü adımları kısaltarak yavaş ve hantal yürümek |
| Çekirdek Özet 2 | İçsel bir hoşnutsuzluk veya ağırlık sebebiyle geride kalma ve eylemi ağırdan alma eğilimi |
| Çekirdek Özet 3 | Birikmiş bir direnç veya yük neticesinde hareketin ritminin bozulması ve ataletin ortaya çıkması |
| Kritik Hata Riski | Kökün taşıdığı öfkeli veya yüklü yavaşlama karakterinin mutlak hareketsizlik ya da sıradan tembellik sanılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أت | Adım atarak yönelme, gelme ve bir noktaya doğru harekete geçme; nitekim أتي kökünde serbestçe gelme ve yönelme esastır | ل | Hareketi bir engele bağlayıp ağırlaştırmış, adımları kısaltarak öfke veya hantallıkla gecikmeli ilerleme nüansı katmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hareketi başlatan ilk iradeyi, gücü ve yönelimi simgeler. |
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Harekete sınır koyan, adımı daraltan ve eşik oluşturan direnci temsil eder. |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Hareketi geriye çeken, askıda tutan ve ağırlık vererek bağlayan unsurdur. |
| أتل | Başlatılan adım atma iradesinin bir sınır ve bağlayıcı ağırlıkla daraltılması, adımların kısılarak gecikmeli ve hantal bir yürüyüşe dönüşmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Karın tokluğundan ya da öfkeden dolayı adımları birbirine yaklaştırıp kısaltarak ağır ve hantal yürümek; geride kalıp gecikmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Servân el-Uklî beytinde öfkeli ve ağır adımlarla gelme anlamında kullanılmıştır: أَرانيَ لا آتيكَ إلاّ كـأنَّـمـا / أسَأّتُ، وإلاّ أنتَ غَضبانُ تَأْتِلُ |
| Erken Arapça kullanım | Ebû Zeyd'in naklettiği beyitte karnın doyması veya öfkeyle dolup hantallaşması anlamında yer alır: وقد مَلأْتُ بطنَه حتى أَتَل / غَيْظاً، فأَمْسَى ضِغْنُه قد اعْتَدَل |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Kök Sami dilleri zemininde incelendiğinde, أتل yapısının Afro-Asyatik ana gövdeden ziyade Batı Sami dillerindeki adım atma ve yaklaşma bildiren أت / *ʔ-t tabanına (İbranice אָתָה ve Aramice אֲתָא "gelmek" fiilleriyle akraba hareket çekirdeğine) yönelme ve sınırlama bildiren bir son konsonun eklenmesiyle teşekkül ettiği görülür. Arapçada fâü'l-fiili hemze olan bu türev, çöl hayatında canlının tokluk, öfke veya yorgunluk sebebiyle adımlarını sıklaştırarak hızını kaybetmesi durumunu niteleyen özgül bir morfolojik özelleşmedir. Klasik İbranice ve Süryanicede birebir aynı ses dizilişiyle müstakil bir yavaş yürüyüş fiili tespit edilmemekle birlikte, hareketin daraltılması ve ağırlaşması semantik matrisi Arap dilinin yürüyüş biçimlerini detaylandırma gücünü yansıtır.
Güven Muhtemel
Kaynak David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أت kökünden türeyen adım ve yönelme tabanı | Son konsonun katılmasıyla adımın boyu kısalmış, öfke ve tokluk kaynaklı hantal yürüyüşe tahsis edilmiştir. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami *ʔ-t (adım atmak, gelmek) kök ailesi | Adım atma ve intikal eyleminin sınırlayıcı bir harfle ağırlaşması ilişkisi muhtemeldir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Sami dışı soydaşlık veya doğrudan ödünçleme tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أتل | Anlamlı | Ağır ve hantal yürümek | Öfke veya ağırlıkla adımları kısaltarak geride kalmak | Hedef köktür; Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'meldir. |
| ألت | Anlamlı | Eksiltmek ve alıkoymak | Bir haktan veya amelden pay eksiltmek, kısmak | Kur'an'da geçer; payı ve hareketi daraltma yönüyle ortak çekirdeği paylaşır. |
| تأل | Anlamlı | Biriktirmek ve hazırlamak | Bir şeyi toplayıp düzene koymak veya hazırlık yapmak | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir. |
| تلأ | Anlamlı | Pay ve işaret koymak | Ok üzerine ortaklık veya aidiyet işareti yazmak, borcu ertelemek | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'meldir. |
| لات | Anlamlı | Yokluk ve men etme | Bir şeyin olumsuzlanması veya yönünden çevrilmesi | Kur'an'da edat formunda geçer. |
| لتأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أتل | Merkez | Ağırlaşarak ilerleme | İçsel öfke veya toklukla adımları kısaltıp hantallaşma | Duygusal ya da fiziksel ağırlığın adım boyunu daraltmasıdır. |
| ألت | Komşu | Eksiltme ve alıkoyma | İlerlemeden veya karşılıktan kesinti yaparak geri bırakma | Hareketi yavaşlatmaktan ziyade hakkı ve payı kısmaktır. |
| بطأ | Komşu | Yavaşlık ve gecikme | Eylemin genel süratinin düşmesi ve ağırdan alınması | Öfke veya adım sıklığı şartı olmaksızın hızın zıddıdır. |
| ثقل | Komşu | Ağırlık ve yük taşıma | Maddi veya manevi yükün çekimiyle hareket etmekte zorlanma | Yükün doğrudan oluşturduğu kütlesel baskıdır. |
| تأخر | Komşu | Geri kalma ve sonraya kalma | Zaman veya mekân bakımından öndekinin gerisine düşme | Adım ritminden ziyade göreli konumu ve zamanı niteler. |
| سرع | Zıt | Hız ve çabukluk | Bir yöne doğru adımları açarak ivedilikle ilerleme | Gecikmenin ve hantallığın tamamen ortadan kalkmasıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أتل | Ağır adımlarla yürümek | Öfke veya ağırlıkla adımları kısaltarak gecikmeli ilerlemeyi ifade eder. | Kesin |
| Latince | tardare, cunctari | Yavaşlatmak, oyalanmak | Eylemin hızını düşürmeyi karşılar; öfkeden kaynaklanan adım kısalığını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to plod, to trudge, to lag | Hantal yürümek, geride kalmak | Yük ve ağırlıkla sürüklenerek yürüme yönünü verir; öfkeli iç hali tam yansıtmaz. | Güçlü |
| Almanca | trotten, zögern | Ağır adımlarla gitmek, duraksamak | Fiziksel hantallığı ve gecikmeyi karşılar; duygusal direnç boyutunu eksik bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | traîner les pas, lambiner | Adımlarını sürümek, ağırdan almak | İlerlemedeki gecikme ve sürtünmeyi içerir; adım sıklaştırma nüansını karşılamaz. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أتل | Belirgin anlam ayrışması tespit edilmedi | Kök Kur'an metninde doğrudan yalın üçlü formlarıyla yer almamaktadır; müstakil Kur'an içi vücûh farkı oluşmamıştır (Veri bulunamadı). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Veri bulunamadı | Doğrudan bir itikadî terim oluşturmamış; irade zayıflığı ve atalet bahsinde dolaylı kalmıştır. | Veri bulunamadı |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Hukuki mükellefiyetler alanında teknik bir terimleşme tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Lügavî tahliller ve kardeş kök karşılaştırmaları | Kardeş kök ألت lafzının geçtiği ayetlerde (Tûr 52:21) eksiltme ve geciktirme anlamlarının tahlili. | Ameli eksiltme ve geride bırakma |
| Hadis | Yürüyüş tarzı ve edep tavsifleri | Vakarlı ve akıcı yürüyüşün teşvik edilmesi; öfke, kibir veya toklukla adımları kısaltarak hantallaşmanın yerilmesi. | Öfke ve ağırlığa bağlı kusurlu yürüyüş |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve salih ameller | Atalet ve isteksizlik | Taatte yavaşlama ve gecikme | Kalpteki bir hoşnutsuzluk veya ağırlık sebebiyle hayırda yarışmaktan geri kalma halidir. | Güçlü |
| İlmi | Bilgi üretimi ve düşünce | Düşünsel duraksama | Fikrî hareketin daralması | Önyargı veya taassup sebebiyle araştırmada adımların küçülmesi ve ilerlemenin aksamasıdır. | Muhtemel |
| Siyasi | Yönetim ve bürokrasi | Bürokratik hantallık | Kararların icrasında gecikme | Kurum içi gizli dirençler sebebiyle siyasal eylemin ve kamu hizmetinin yavaşlamasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve piyasa | Durgunluk ve sürtünme | İktisadi tedavülün yavaşlaması | Güvensizlik ve iç tıkanıklıklar sebebiyle mal ve sermaye dolaşımının ağırlaşmasıdır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünme direnci ve viskozite | Bir akışkanın veya cismin iç sürtünme katsayısı sebebiyle ivmesini kaybetmesi ve adım aralığının daralması olgusuyla yapısal olarak örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pasif agresif direnç ve örgütsel atalet | Bireyin veya grubun açık isyan yerine içsel öfkesini işi yavaşlatıp adımları küçülterek eyleme yansıtması durumudur. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece bedensel bir yorgunluktan ötürü yavaş yürüme şeklinde anlaşılıp içsel öfke ve yük boyutunun dışlanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Eylemin yavaşlamasının arkasında yatan ruhsal hoşnutsuzluk, öfke veya ağırlık kaynaklı gizli direnç hali. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bir süreçteki yavaşlamanın sadece teknik veya fiziki yetersizlikten kaynaklandığının sanılması; niyet ve öfkeden doğan ataletin ıskalanması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın amellerde hız, gayret ve samimiyet talebinin karşıtını kavramaya yardımcı olur; eylemin ritmi ile kalpteki rıza ve öfke durumu arasındaki ilişkiyi aydınlatır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların namaza veya cihada yönelirken sergiledikleri hantal ve isteksiz tavırları niteleyen bağlamlarda ve amellerin eksiltilmeyeceğini bildiren ayet tahlillerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Eylemsizliğin ve gecikmenin sadece irade dışı engellerden doğduğu fikrini tashih eder; adımların küçülmesinin çoğu zaman içsel bir öfke ve ağırlıktan beslendiğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamTokluk, ağırlık veya öfke sebebiyle adımları birbirine yaklaştırarak ağır, hantal ve gecikmeli yürümek.
- Soyut anlamİçsel bir hoşnutsuzluk, gizli öfke veya taşınan yük yüzünden eylemin ritmini kaybetmesi, adımların kısılarak sürecin atalete uğraması.
- Sistematik karşılıkSistemin ilerlemesini sekteye uğratan iç sürtünme, pasif agresif direnç ve kurumsal/bireysel yavaşlama dinamiği.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde eylemin net ilerleme hızını, birim zamandaki potansiyel adım genişliğini ve yönelim hızını, içsel öfke ve hoşnutsuzluk katsayısını, ise sisteme binen dışsal ve fiziksel ağırlık yükünü temsil eder. Paydadaki iç direnç unsurları arttıkça net adım genişliği ve hız sıfıra yaklaşarak hareket hantal bir gecikmeye dönüşür.