ألت
أ - ل - ت
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 11 sözlük
Elus az yiyecek, bir kaç hurma şeklindedir. Sonra s t ye dönüşmüş, masdar olarak azaltmak anlamında kullanılmaktadır. “Elt” “elate”den dönüşmüştür. “Late” “leyse”den dönüşmüştür. Yokluk anlamındadır. “Elete” Eksiksiz demektir. elLaTIy “Ellezi”nin müennesidir. Za, erkeklere işaret, ta dişilere işaret harfidir. Türkçe’de işaret için bu, şu ve o edatları kullanılır. Bu, dudaktan çıkan sestir, yakın olanlar için kullanılır. O, boğazın en alt tarafından çıkan bir harftir. Şu ise orta harftir, ortada olanlar için kullanılır. T ve z harflerinin mahreci de ş harfinin mahrecidir. Ta ve za işaret edatları, “şu” işaret sesinden dönüştür. Şimdi Arapça’da harf-i tarifler yalnız kökler üzerinde geldiği halde bu işaret isimlerine de gelerek “ellezi” veya “elleti” olmuştur. Ellezi, bir cümleyi ism-i fail veya ism-i meful yapar. İsmi fail ve ismi meful dört şekilde gelmektedir. Nekreli fail sırasında fiil veya fail veya meful nekredir. Harfi tarifli sıgalarda fiil nekre, fail veya meful marifedir. “Ma” ve “men” edatları ile yapılanlarda fail veya meful nekre, fiil ise marifedir. Ellezi ile yapılanlarda fiil, fail veya meful marifedir.ElLaÜIydevamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءلت · أَلت · الت
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Elus az yiyecek, bir kaç hurma şeklindedir. Sonra s t ye dönüşmüş, masdar olarak azaltmak anlamında kullanılmaktadır. “Elt” “elate”den dönüşmüştür. “Late” “leyse”den dönüşmüştür. Yokluk anlamındadır. “Elete” Eksiksiz demektir. elLaTIy “Ellezi”nin müennesidir. Za, erkeklere işaret, ta dişilere işaret harfidir. Türkçe’de işaret için bu, şu ve o edatları kullanılır. Bu, dudaktan çıkan sestir, yakın olanlar için kullanılır. O, boğazın en alt tarafından çıkan bir harftir. Şu ise orta harftir, ortada olanlar için kullanılır. T ve z harflerinin mahreci de ş harfinin mahrecidir. Ta ve za işaret edatları, “şu” işaret sesinden dönüştür. Şimdi Arapça’da harf-i tarifler yalnız kökler üzerinde geldiği halde bu işaret isimlerine de gelerek “ellezi” veya “elleti” olmuştur. Ellezi, bir cümleyi ism-i fail veya ism-i meful yapar. İsmi fail ve ismi meful dört şekilde gelmektedir. Nekreli fail sırasında fiil veya fail veya meful nekredir. Harfi tarifli sıgalarda fiil nekre, fail veya meful marifedir. “Ma” ve “men” edatları ile yapılanlarda fail veya meful nekre, fiil ise marifedir. Ellezi ile yapılanlarda fiil, fail veya meful marifedir.ElLaÜIy
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.131 harfباب التاء واللام ووءي معهما
ت ل و، ت و ل، ل ي ت، ت أ ل، أ ت ل، أ ل ت، ت ل أ مستعملات
تلو:
تَلاَ فلانٌ القرآن يتلُو تِلاوةٌ.
وتَلاَ الشيءَ: تَبِعَه تُلُوّاً.
والأمَّهاتُ هُنَّ المَتالي، تلاهُنَّ أولادُهنَّ: الواحدُ مُتْلٍ.
والتلوُ: وَلَدُ الحمار، وكلُّ شيءٍ تَلاَ يتلُو شيئاً فهو تِلْوُه. والتّليّة الحاجة. وأَتْلَيْتُ فلاناً على فلانً، أي: أَحَلْته.
تول:
التِّوَلةُ، ويقال: التُّوَلة: التعاويذ،
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.340 harfMadde başı: أَلتت ل ( وايء )
تلا ، تول ، ليت ، لتى ، لتا ، ولت ، أَلت ، أَتل ، وتل .
( تلا ) : قال الليث : يقال : تَلا يَتْلُو تِلاوة يعني قَرأَ قِراءة ، وتَلاَ إذا تَبِع فهو تالٍ أي تابعٌ ، والمَتَالِي الأُمهاتُ إذا تلاها الأوْلاد الواحدةُ مُتْلٍ ومُتْلِية .
وقال الباهلي : المتالي الإبلُ التي نُتجَ بعضُها ولم يُنتَجْ بعضٌ وأنشد :
وكُلُّ سِمَارَكيًّ كَأَنَّ رَبَابَهُ
مَتَالِي مُهِيبٍ من بني السِّيد أَوْرَدَا
قال
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.803 harf(باب الهمزة واللام وما يثلثهما)
(ألم) الهمزة واللام والميم أصل واحد، وهو الوجع. قال الخليل: الألم: الوجع، يقال وجَع ألِيمٌ، والفعل من الألم ألِمَ. وهو ألِمٌ، والمجاوز ألِيمٌ، فهو على هذا القياس فَعِيل بمعنى مُفْعِل. وكذلك وجِيعٌ بمعنى مُوجِع. قال([1]):
* أمِنْ رَيحانة الدّاعي السميعُ *
فوضع السميع موضع مُسْمِع. قال ابن الأعرابي عذاب أليم أي مؤلم ورجل ألِيمٌ ومُؤْلَمٌ أي موجَعٌ. قال أبو عبيد: يقال
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR85 harfأ ل ت
" وما آلتناهم من عملهم ".
وتقول ما في مزاودهم ألت ولا في مزايدهم أمت.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.998 harfالأَلْتُ: الحَلِفُ.
وأَلَتَه بيمينٍ أَلْتاً: شدَّد عليه. وأَلَتَ عليه: طلَب منه حَلِفاً أَو شهادةً، يقوم له بها. ورُوي عن عمر، رضي اللَّه عنه: أَن رجلاً قال له: اتَّق اللَّه يا أَمير المؤمنين، فسَمِعَها رجلٌ، فقال: أَتَأْلِتُ على أَمير المؤمنين؟ فقال عمر: دَّعْهُ، فلن يَزالُوا بخيرٍ ما قالوها لنا؛ قال ابن الأَعرابي: معنى قوله أَتَأْلِتُه أَتَحُطُّه بذلك؟ أَتَضَعُ منه؟ أَتُنَقِّصُه؟ قال أَبو
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR41 harf* أ ل ت * * أَلَتَهُ * حقه نقصه وبابه ضرب
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.611 harfألته ماله، وحقه، يألته، ألتا، من حد ضرب: نقصه، وفي التنزيل وما ألتناهم من عملهم من شيء قال الفراء: الألت: النقص. كآلته إيلاتا، مثل أكرم إكراما، وألأته إلآتا رباعيا، مثله، غير أنه مهموز العين، وهكذا ضبط في نسختنا، وصوب عليه، وضبطه شيخنا من باب المفاعلة، ومصدره إلات، بغير ياء، كقتال، واستشهد من شواهد المطول نظيره في قوله:
لهم إلف وليس لكم إلاف قلت: ويشهد له أيضا ما في لسان العرب: ألته
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.188 harfMadde başı: التأَلَتَ
1 أَلَتَ ذ ,aor. اَلِتَ , inf. n.أَلْتٌ, It (a thing) decreased; diminished; lessened; became defective, deficient, incomplete, or imperfect. (Msb.) -A2- أَلَتَهُ حَقَّهُ, (S, M, A, K,) aor. اَلِتَ , (S, M, K,) inf. n. أَلْتٌ (S, M) and اِلَاتَهُ; (M;) and أَلِتَهُ, aor. اَلَتَ ; (Fr;) and ↓ آلتهُ (M, K,) inf. n. اِيلَاتٌ; (K;) as also أَلَاتَهُ, inf. n. اِلَاتٌ, (so in a MS. copy of the
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR615 harfMadde başı: ءلتأَلَتَ
أَلَتَ I ( n. ac. أَلْت 1 ),
a. Decreased, diminished; abridged.
b. Defrauded.
c. Withheld, restrained; imprisoned.
d. Averted.
e. [ Bi ], Demanded, required ( an oath ); conjured.
آلَتَ
آلَتَ III ,
a. see I (b) .
أَلْت
أَلْت 1 ,
a. Deficiency.
b. Oath.
c. Calumny.
أُلْتَة
أُلْتَة 3t ,
a. Oath.
b. Small gift.
أَلَّتِي
أَلَّتِي ( pl. اَلَّوَاتِي ),
a. [ rel. pron.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR13.614 harfMadde başı: ءلتءلت
أَلَتَ - يَأْلِتُ
أَلَتَ - يَأْلِتُ
ألَتَ - يَأْلِتُ + كائن + كائناً + شيئاً: ينقصه من حقه شيئاً حين سداده ماله وحقه: تشبه القول بالعامية الحالية: يقرط عليه شيئاً
﴿وما ألتناهم من عملهم من شيء﴾
﴿لا يَلِتْكُم من أعمالكم شيئا﴾: لا يصرف عنكم من أعمالكم شيئاً: وهي من" لات - يَلِيْتُ "، وليس من" أَلَتَ - يَأْلِتُ "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "
Mücavir kökler19 mücavir (29 toplam)
- رهن
1 ortak ayet · “Rihl” güneşli havada gökyüzünde beliren parçalı bulut…
- عمل
2 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- لحق
1 ortak ayet · Meyve devşirdikten sonra olgunlaşan meyveler demektir
- شيأ
2 ortak ayet · Şey
- أمن
2 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- عرب
1 ortak ayet · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
- ذرر
1 ortak ayet · Zerre toz demektir
- مرأ
1 ortak ayet · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
- كسب
1 ortak ayet · Kazandı
- دخل
1 ortak ayet · Dahl: Kuytu yer demektir
- طوع
1 ortak ayet · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
- سلم
1 ortak ayet · “Süllem” merdiven demektir
Geçtiği ayetler(2)
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَاتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمَانٍ أَلْحَقْنَا بِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَمَا أَلَتْنَاهُمْ مِنْ عَمَلِهِمْ مِنْ شَيْءٍ كُلُّ امْرِئٍ بِمَا كَسَبَ رَهِينٌ
Onları eksilttikİman edip de soyları da imanda kendilerine tabi olanlar; onlara, soylarını da kattık. Onların işlediklerinden hiç bir şey eksiltmedik. Herkes kazandığı ile bağlıdır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ألت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ولت, نقص, بخس |
| Zıt Kök | وفى |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyden eksiltmek, kısmak, payını kırpmak ve hakkından alıkoymak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi adaletin gereği olarak amellerin karşılığından hiçbir eksiltme yapılmaması |
| Çekirdek Özet 3 | Kazanımların korunumu ve hak edişin zayi edilmezliği ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir mali eksiltme sayarak soyut amel ve hak ediş zeminindeki kesin güvence boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أل | Bir noktada toplanma, belirginleşme, parıldama, bağlama veya sınırlama hissi veren ilksel hareket; ألف, أله, ألو, ألس köklerinde olduğu gibi birleştirme, bağlanma veya hakkın sınırını tayin etme nüansı taşır. | ت | Belirginleşen veya hak edilen şeyin sınırından içeri girerek onu eksiltme, ucundan kesme veya hakkından alıkoyma yönünde eylemi sonlandırma ve daraltma anlamı katar. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Eylemi başlatan iradeyi, ilk kudreti ve asıl payın varlığını gösterir. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Belirlenmiş hedefe, sınıra veya hak ölçüsüne doğru yönelmeyi ve sevk edilmeyi anlatır. |
| ت | İşaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Varılan son noktayı, sınırlamayı, kayda geçirmeyi ve payın kesinleşmesini ifade eder. |
| ألت | Gücün yöneldiği sınırda pay eksiltme | Güç ve iradeyle sevk edilen bir nesnenin veya hakkın kesinleşmiş sınırından bir parça kopararak onu noksanlaştırma eylemini resmeder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin parçasını kesip eksiltmek, birine vermesi gereken haktan kısmak, az vermek ve bir kimseyi yüzünü döndüğü yönden çevirip alıkoymaktır. Aynı zamanda bağlayıcı bir yemin ile kişinin hareket alanını daraltmak anlamında da kullanılmıştır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde eksiltme ve hak kısıntısı manasında kullanılır. Şair Tarafe b. el-Abd muallakasında veya erken Arap kabile hitabetinde hakkın çiğnenmemesi ve eksiltilmemesi bağlamında bu kökten türevlere rastlanır; ancak pakette doğrudan bir beyit bulunmadığı için Veri bulunamadı. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayetlerinde Hz. Ömer'e hitaben söylenen bir sözde geçer: Bir adamın Hz. Ömer'e «اتَّق اللَّهَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ» demesi üzerine yanındakinin «أَتَأْلِتُ عَلَى أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ؟» (Müminlerin emîrini kısıtlayıp eksiltmeye mi kalkıyorsun / ona yemin mi verdiriyorsun?) dediği ve kökün burada küçültme, değerden düşürme veya bağlayıcı sorgulama anlamında kullanıldığı nakledilir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde ألت kökü, özellikle güneybatı Sami sahasında ve Arapçada «noksanlaştırmak, pay kısmak, alıkoymak» anlamıyla belirginleşmiş bir köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce/Süryanice) kökün doğrudan hemze-lam-tav biçimindeki paralelleri nadir olup kök çoğunlukla ولت veya لوت / ليت kökleriyle biçimsel ve anlamsal bir geçişkenlik gösterir. İbranicedeki ʾālāh (yemin etmek, lanetlemek) ile Arapça el-elt (yemin, bağlayıcı yeminle zorlama) arasında fonetik ve semantik bir kesişme bulunmaktadır; zira yeminin kişiyi sınırlandırması ve hareket serbestisini kısıtlaması, kökün «alıkoyma ve hakkı sınırlama» çekirdeğiyle örtüşür. Kökün temel semantik matrisi, var olan bir bütünden kasıtlı olarak bir mikdarın düşürülmesi, hakkın tam ödenmemesi ve kişinin alacağından geri bırakılması etrafında şekillenmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab ve Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ألت fiili (يَأْلِتُ) | Bir şeyden eksiltmek, noksan kılmak ve hakkından alıkoymak anlamındadır; ولت köküyle eşanlamlı kabul edilir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʾālāh (yemin/lanet) ve Batı Sami sınırlandırma kökleri | Yemin ettirerek kısıtlama (الأَلْتُ: الحَلِف) ve bağlama anlamındaki arkaik kullanımlarla morfolojik yakınlık gösterir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kısıtlama ve eksiltme tabanı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Gesenius.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ألت | Anlamlı | Eksiltmek, kısmak | Bir şeyin miktarını veya hakkını noksanlaştırmak, alıkoymak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| أتل | Anlamlı | Kısa adımlarla yürümek | Ağır ve kısıtlı adımlarla hareket etmek, okun üzerine yazı yazmak. | Ortak kısıtlılık ve daralma nüansı taşır; Kur'an'da geçmez. |
| لات | Anlamlı | Çevirmek, gizlemek, yokluk | Birini yönünden çevirmek (ليت/لوت) veya nefy edatı olarak yokluk bildirmek. | Anlamsal olarak alıkoyma ve olumsuzlama ile irtibatlıdır; Kur'an'da geçer. |
| لتأ | Anlamlı | Vurmak, çarpmak | Bir şeyi yere çalmak veya sertçe vurmak. | Fonetik varyant; Kur'an'da geçmez. |
| تأل | Anlamlı | Yemin etmek, gayret etmek | Bir işe yeminle bağlanmak veya özen göstermek (ألو/تألية ile ilişkili). | Yemin ve kısıtlama boyutuyla bağlantılıdır; Kur'an'da geçmez. |
| تلأ | Anlamlı | Okun üzerine yazı kazımak | Ok veya nesne üzerine mülkiyet ya da işaret imi koymak. | Sınır koyma ve işaretleme nüansı içerir; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ألت | Merkez | Eksiltme ve hakkı kısmama | Özellikle hak edilen bir mükâfattan veya amelden kısıntı yapmayı ifade eder. | Tam olan bir hak edişten eksiltmeyi konu alır. |
| ولت | Komşu | Eksiltme ve eksik bırakma | ألت ile tam bir lafız ve mana ikizliğine sahiptir; diyalektik bir varyanttır. | Hucurât 14'te aynı anlam alanında kullanılır. |
| نقص | Komşu | Genel eksilme ve kısıntı | Her türlü niceliksel, niteliksel veya maddî eksilmeyi kapsayan genel bir köktür. | ألت amele ve hakka yönelik kısıntıya odaklanırken نقص geneldir. |
| بخس | Komşu | Değerini düşürerek haksızlık etme | Bir şeyin gerçek değerini bilerek aşağı çekmek ve hile yoluyla hakkı kısmaktır. | بخس kökünde değer düşürme ve aldatma kastı daha baskındır. |
| وفى | Zıt | Tamamlama ve tastamam verme | Verilmesi gereken hakkı, borcu veya karşılığı hiçbir eksik bırakmaksızın bütünüyle ödemektir. | Kökün zıddı olup hak edişin tam olarak karşılanmasını temsil eder. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ألت | Eksiltmek, kısmak | Bir kimsenin hak ettiği paydan veya amel karşılığından eksiltme yapmak. | Kesin |
| Latince | diminuere, defraudare | Azaltmak, kısmak, hakkından çalmak | Diminuere fiziksel ve hukuki eksiltmeyi karşılarken, defraudare hakkı eksik bırakma nüansını taşır. | Güçlü |
| İngilizce | to diminish, to deprive, to curtail | Eksiltmek, mahrum etmek, kısmak | Curtail kısıntıya gitmeyi, deprive ise hakkı vermekten alıkoymayı tam olarak verir. | Güçlü |
| Almanca | schmälern, entziehen, verkürzen | Eksiltmek, daraltmak, payını kısmak | Schmälern hak veya itibar eksiltmesini, verkürzen ise pay kısıntısını çok iyi yansıtır. | Güçlü |
| Fransızca | diminuer, léser, retrancher | Azaltmak, zarara uğratmak, eksiltmek | Retrancher bir bütünden pay kesmeyi, léser ise haktan eksiltip mağdur etmeyi ifade eder. | Güçlü |
Kaynak Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary ve Cassell’s German/English Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mâzî fiil formu (أَلَتْنَا) | Amel karşılığından hiçbir eksiltme yapmama | İman edenlerin soylarının kendilerine katılacağını ve ana babaların amellerinden zerre kadar eksiltilmeyeceğini bildiren uhrevî mükâfat bağlamı: Tûr 52:21. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Adalet ve va‘d-va‘îd prensibi | Allah'ın kulların iyi amellerinin sevabından kısıntı yapıp yapmayacağı; ilahi adalet gereği hiçbir sevabın eksiltilmeyeceği güvencesi. | İlahi adaletin amelleri eksiksiz karşılama garantisi olarak tecelli etmesi. |
| Fıkıh | Hakların tastamam ödenmesi | İşçinin veya hak sahibinin ücret ve alacaklarından keyfi kesinti yapılmasının haram oluşu prensibiyle dolaylı irtibat. | Haktan kısıntı yapmama ve eksiksiz teslim etme ilkesi. |
| Tefsir | Tûr 52:21 tefsiri | Zürriyetin babaların derecesine yükseltilmesinin, babaların kendi sevaplarından kesilerek mi yoksa lütuf olarak mı gerçekleştiği tahlili. | Eksiltmeksizin katma ve lütuf ile adaletin birleşimi. |
| Hadis | Rivayet dili ve yemin bağlamı | Erken dönem metinlerinde bir kimseyi zorlayıcı yeminle sınırlama veya değerini eksiltme anlamındaki kullanımı. | Kısıtlama, sorgulama ve hakkı daraltma anlamında kullanımı. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevî adalet ve mükâfat | Karşılığın dokunulmazlığı | Sevapların eksilmeden korunması | İman eden kimsenin ameli, başka bir lütuf veya tasarruf gerekçesiyle noksanlaştırılamaz. | Kesin |
| İlmi | Veri ve değer korunumu | Sistematik korunum | Çıktının girdi aleyhine kayba uğramaması | Bilgi veya değer aktarımında temel kütlenin haksız kayba uğramaması prensibidir. | Muhtemel |
| Siyasi | Kamu yönetimi ve tebaa hakları | Kazanılmış hakların korunması | Keyfi kesintilerin önlenmesi | Yöneticinin, tebaanın emek ve liyakat payından kısıntı yapma yetkisinin bulunmamasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Emek ve ücret dengesi | Ücret kesintisi yasağı | Emek karşılığının tam ifası | Üretilen değerden veya sözleşmeye bağlı alacaktan hiçbir eksiltme yapılmaması kuralıdır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kütle ve enerjinin korunumu | Kapalı bir sistemde hiçbir büyüklüğün yoktan kaybolmaması, toplam değerden kendiliğinden eksilme gerçekleşmemesi yapısıyla denktir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kazanılmış haklara saygı ilkesi | Hukukta bir öznenin meşru yoldan elde ettiği hak ve yetkilerin sonradan kısıntıya uğratılamaması ve eksiltilememesi normudur. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir çıkarma veya matematiksel eksiltme gibi düşünerek, arkasındaki ahit, adalet ve hak kısıntısı boyutunu ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir hak edişin, başka birine fayda sağlama bahanesiyle dahi olsa asla zedelenmeyeceği; lütfun başkasının hakkından kısılarak üretilmeyeceği ilahi adaleti. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennette alt derecedeki zürriyetin üst derecedeki ebeveyne kavuşturulmasının, ebeveynin amel havuzundan eksiltilerek yapıldığı zannına kapılmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İlahi adaletin hiçbir şart altında hak edilmiş sevabı ve değeri kısıntıya uğratmayacağını, fazl ve lütfun bir başkasının hak kaybı pahasına gerçekleşmeyeceğini açıkça ortaya koyduğu için vazgeçilmezdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiret halleri, cennet mükâfatları, zürriyetin ebeveyne ilhakı ve amellerin karşılıksız kalmayacağını bildiren ceza-mükâfat ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şefaatin veya aile fertlerinin birbirine katılmasının, hak sahibinin amelinden bir bedel ödenerek veya onun derecesi düşürülerek yapılacağı şeklindeki hatalı telakkileri kökten düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir bütünden pay kesmek, bir kimsenin alacağını kısmak, vermesi gerekeni eksiltmek veya yönünden alıkoymaktır.
- Soyut anlamHak edilmiş bir değerin, emeğin veya sevabın hiçbir dış müdahale veya ilave lütufla noksanlaştırılmaması, mutlak adaletle korunmasıdır.
- Sistematik karşılıkAdaletin sıfır kayıp ilkesi; fazilet ve ihsan tasarruflarının mevcut hak edişlerin aleyhine işlemediği korunum mekanizmasıdır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde başlangıçtaki amel veya hak ediş değerini, ise ilave lütuflar ve ilişkilerden sonraki nihai değeri temsil eder; ifadesi hak edilen değerde hiçbir eksilmenin (لت / ألت) gerçekleşmediğini, sistemin sıfır kayıpla korunduğunu gösterir.