أتل
أ - ت - ل
KÖK- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: أَتل
Notlarım
Sözlükler(6)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.131 harfباب التاء واللام ووءي معهما
ت ل و، ت و ل، ل ي ت، ت أ ل، أ ت ل، أ ل ت، ت ل أ مستعملات
تلو:
تَلاَ فلانٌ القرآن يتلُو تِلاوةٌ.
وتَلاَ الشيءَ: تَبِعَه تُلُوّاً.
والأمَّهاتُ هُنَّ المَتالي، تلاهُنَّ أولادُهنَّ: الواحدُ مُتْلٍ.
والتلوُ: وَلَدُ الحمار، وكلُّ شيءٍ تَلاَ يتلُو شيئاً فهو تِلْوُه. والتّليّة الحاجة. وأَتْلَيْتُ فلاناً على فلانً، أي: أَحَلْته.
تول:
التِّوَلةُ، ويقال: التُّوَلة: التعاويذ،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR157 harfأَتَلَ الرجلُ يَأْتِلُ أَتلاناً، إذا مشى وقاربَ خَطْوَهُ كأنّه غضبانُ، وأنشد الفرّاء:
أَرانَي لا آتيكَ إلاَّ كَـأَنَّـمـاأَسأْتُ وإلاَّ أنت غَضْبانُ تَأْتِلُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.340 harfMadde başı: أَتلت ل ( وايء )
تلا ، تول ، ليت ، لتى ، لتا ، ولت ، أَلت ، أَتل ، وتل .
( تلا ) : قال الليث : يقال : تَلا يَتْلُو تِلاوة يعني قَرأَ قِراءة ، وتَلاَ إذا تَبِع فهو تالٍ أي تابعٌ ، والمَتَالِي الأُمهاتُ إذا تلاها الأوْلاد الواحدةُ مُتْلٍ ومُتْلِية .
وقال الباهلي : المتالي الإبلُ التي نُتجَ بعضُها ولم يُنتَجْ بعضٌ وأنشد :
وكُلُّ سِمَارَكيًّ كَأَنَّ رَبَابَهُ
مَتَالِي مُهِيبٍ من بني السِّيد أَوْرَدَا
قال
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.670 harf(باب الهمزة والتاء وما يثلثهما)
(أتل) الهمزة والتاء واللام يدلّ على أصل واحد، وهو البطءُ والتّثاقل. قال أبو عبيد: الأَتَلانُ تقارب الخَطْو في غَضَبٍ، يقال: أَتَلَ يَأْتِلُ، وأَتَنَ يَأْتِنُ: وأنشد:
أرانِيَ لا آتيكَ إلاّ كأنّما *** أَسَأْتُ وإلاّ أنتَ غضبانُ تَأتِلُ([1])وهو أيضاً مشيٌ بتثاقل. وأنشد:
مَالكِ يا ناقة تَأْتِلِينا *** عليَّ بالدَّهناءِ تَأْرَخِينا([2])قال أبو علي الأصفهانيّ: أَتَلَ
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR575 harfالفراء: أَتَلَ الرجلُ يَأُتِلُ أُتُولاً، وفي الصحاح: أَتْلاً، وأَتَنَ يَأْتِنُ أُتُوناً إِذا قارب الخَطْوَ في غضب؛ وأَنشد لثَرْوانَ العُكْلي:
أَرانِيَ لا آتيك إِلا كأَنَّما
أَسَأْتُ، وإِلا أَنت غَضْبانُ تَأْتِلُ
أَردتَ لِكَيْما لا تَرَى لِيَ عَثْرَةً،
ومَنْ ذا الذي يُعْطَى الكَمال فيَكْمُلُ؟
وقال في مصدره: الأَتَلان والأَتَنان؛ قال ابن بري: وأَنشد أَبو زيد في ماضيه:
وقد مَلأْتُ بطنَه حتى أَتَل
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.082 harfأتل يأتل من حد ضرب أتلا بالفتح وأتلانا وأتلالا، محركتين: إذا مشى وقارب الخطو في غضب، وفي العباب: كأنه غضبان، قال عفير ابن المتمرس العكلي يعاتب أخاه:
أرانـي لا آتـيك إلا كـأنـمـا أسأت وإلا أنت غضبان تـأتـل
أردت لكيما لا تـرى لـي زلة ومن ذا الذي يعلى الكمال فيكمل وقيل: هو مشي بتثاقل، قال:
مالك يا ناقة تأتلينا ويقال: ملأت بطنه من
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أتل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ألت, بطأ, ثقل, تأخر |
| Zıt Kök | سرع |
| Çekirdek Özet 1 | Öfke, tokluk veya ağırlıktan ötürü adımları kısaltarak yavaş ve hantal yürümek |
| Çekirdek Özet 2 | İçsel bir hoşnutsuzluk veya ağırlık sebebiyle geride kalma ve eylemi ağırdan alma eğilimi |
| Çekirdek Özet 3 | Birikmiş bir direnç veya yük neticesinde hareketin ritminin bozulması ve ataletin ortaya çıkması |
| Kritik Hata Riski | Kökün taşıdığı öfkeli veya yüklü yavaşlama karakterinin mutlak hareketsizlik ya da sıradan tembellik sanılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أت | Adım atarak yönelme, gelme ve bir noktaya doğru harekete geçme; nitekim أتي kökünde serbestçe gelme ve yönelme esastır | ل | Hareketi bir engele bağlayıp ağırlaştırmış, adımları kısaltarak öfke veya hantallıkla gecikmeli ilerleme nüansı katmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Hareketi başlatan ilk iradeyi, gücü ve yönelimi simgeler. |
| ت | işaret, çarpı; im, sınır, antlaşma, son | Harekete sınır koyan, adımı daraltan ve eşik oluşturan direnci temsil eder. |
| ل | çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Hareketi geriye çeken, askıda tutan ve ağırlık vererek bağlayan unsurdur. |
| أتل | Başlatılan adım atma iradesinin bir sınır ve bağlayıcı ağırlıkla daraltılması, adımların kısılarak gecikmeli ve hantal bir yürüyüşe dönüşmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Karın tokluğundan ya da öfkeden dolayı adımları birbirine yaklaştırıp kısaltarak ağır ve hantal yürümek; geride kalıp gecikmek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şair Servân el-Uklî beytinde öfkeli ve ağır adımlarla gelme anlamında kullanılmıştır: أَرانيَ لا آتيكَ إلاّ كـأنَّـمـا / أسَأّتُ، وإلاّ أنتَ غَضبانُ تَأْتِلُ |
| Erken Arapça kullanım | Ebû Zeyd'in naklettiği beyitte karnın doyması veya öfkeyle dolup hantallaşması anlamında yer alır: وقد مَلأْتُ بطنَه حتى أَتَل / غَيْظاً، فأَمْسَى ضِغْنُه قد اعْتَدَل |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Kök Sami dilleri zemininde incelendiğinde, أتل yapısının Afro-Asyatik ana gövdeden ziyade Batı Sami dillerindeki adım atma ve yaklaşma bildiren أت / *ʔ-t tabanına (İbranice אָתָה ve Aramice אֲתָא "gelmek" fiilleriyle akraba hareket çekirdeğine) yönelme ve sınırlama bildiren bir son konsonun eklenmesiyle teşekkül ettiği görülür. Arapçada fâü'l-fiili hemze olan bu türev, çöl hayatında canlının tokluk, öfke veya yorgunluk sebebiyle adımlarını sıklaştırarak hızını kaybetmesi durumunu niteleyen özgül bir morfolojik özelleşmedir. Klasik İbranice ve Süryanicede birebir aynı ses dizilişiyle müstakil bir yavaş yürüyüş fiili tespit edilmemekle birlikte, hareketin daraltılması ve ağırlaşması semantik matrisi Arap dilinin yürüyüş biçimlerini detaylandırma gücünü yansıtır.
Güven Muhtemel
Kaynak David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أت kökünden türeyen adım ve yönelme tabanı | Son konsonun katılmasıyla adımın boyu kısalmış, öfke ve tokluk kaynaklı hantal yürüyüşe tahsis edilmiştir. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami *ʔ-t (adım atmak, gelmek) kök ailesi | Adım atma ve intikal eyleminin sınırlayıcı bir harfle ağırlaşması ilişkisi muhtemeldir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Sami dışı soydaşlık veya doğrudan ödünçleme tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أتل | Anlamlı | Ağır ve hantal yürümek | Öfke veya ağırlıkla adımları kısaltarak geride kalmak | Hedef köktür; Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'meldir. |
| ألت | Anlamlı | Eksiltmek ve alıkoymak | Bir haktan veya amelden pay eksiltmek, kısmak | Kur'an'da geçer; payı ve hareketi daraltma yönüyle ortak çekirdeği paylaşır. |
| تأل | Anlamlı | Biriktirmek ve hazırlamak | Bir şeyi toplayıp düzene koymak veya hazırlık yapmak | Kur'an'da geçmez; Arapçada müsta'meldir. |
| تلأ | Anlamlı | Pay ve işaret koymak | Ok üzerine ortaklık veya aidiyet işareti yazmak, borcu ertelemek | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'meldir. |
| لات | Anlamlı | Yokluk ve men etme | Bir şeyin olumsuzlanması veya yönünden çevrilmesi | Kur'an'da edat formunda geçer. |
| لتأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أتل | Merkez | Ağırlaşarak ilerleme | İçsel öfke veya toklukla adımları kısaltıp hantallaşma | Duygusal ya da fiziksel ağırlığın adım boyunu daraltmasıdır. |
| ألت | Komşu | Eksiltme ve alıkoyma | İlerlemeden veya karşılıktan kesinti yaparak geri bırakma | Hareketi yavaşlatmaktan ziyade hakkı ve payı kısmaktır. |
| بطأ | Komşu | Yavaşlık ve gecikme | Eylemin genel süratinin düşmesi ve ağırdan alınması | Öfke veya adım sıklığı şartı olmaksızın hızın zıddıdır. |
| ثقل | Komşu | Ağırlık ve yük taşıma | Maddi veya manevi yükün çekimiyle hareket etmekte zorlanma | Yükün doğrudan oluşturduğu kütlesel baskıdır. |
| تأخر | Komşu | Geri kalma ve sonraya kalma | Zaman veya mekân bakımından öndekinin gerisine düşme | Adım ritminden ziyade göreli konumu ve zamanı niteler. |
| سرع | Zıt | Hız ve çabukluk | Bir yöne doğru adımları açarak ivedilikle ilerleme | Gecikmenin ve hantallığın tamamen ortadan kalkmasıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أتل | Ağır adımlarla yürümek | Öfke veya ağırlıkla adımları kısaltarak gecikmeli ilerlemeyi ifade eder. | Kesin |
| Latince | tardare, cunctari | Yavaşlatmak, oyalanmak | Eylemin hızını düşürmeyi karşılar; öfkeden kaynaklanan adım kısalığını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to plod, to trudge, to lag | Hantal yürümek, geride kalmak | Yük ve ağırlıkla sürüklenerek yürüme yönünü verir; öfkeli iç hali tam yansıtmaz. | Güçlü |
| Almanca | trotten, zögern | Ağır adımlarla gitmek, duraksamak | Fiziksel hantallığı ve gecikmeyi karşılar; duygusal direnç boyutunu eksik bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | traîner les pas, lambiner | Adımlarını sürümek, ağırdan almak | İlerlemedeki gecikme ve sürtünmeyi içerir; adım sıklaştırma nüansını karşılamaz. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أتل | Belirgin anlam ayrışması tespit edilmedi | Kök Kur'an metninde doğrudan yalın üçlü formlarıyla yer almamaktadır; müstakil Kur'an içi vücûh farkı oluşmamıştır (Veri bulunamadı). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Veri bulunamadı | Doğrudan bir itikadî terim oluşturmamış; irade zayıflığı ve atalet bahsinde dolaylı kalmıştır. | Veri bulunamadı |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Hukuki mükellefiyetler alanında teknik bir terimleşme tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Lügavî tahliller ve kardeş kök karşılaştırmaları | Kardeş kök ألت lafzının geçtiği ayetlerde (Tûr 52:21) eksiltme ve geciktirme anlamlarının tahlili. | Ameli eksiltme ve geride bırakma |
| Hadis | Yürüyüş tarzı ve edep tavsifleri | Vakarlı ve akıcı yürüyüşün teşvik edilmesi; öfke, kibir veya toklukla adımları kısaltarak hantallaşmanın yerilmesi. | Öfke ve ağırlığa bağlı kusurlu yürüyüş |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve salih ameller | Atalet ve isteksizlik | Taatte yavaşlama ve gecikme | Kalpteki bir hoşnutsuzluk veya ağırlık sebebiyle hayırda yarışmaktan geri kalma halidir. | Güçlü |
| İlmi | Bilgi üretimi ve düşünce | Düşünsel duraksama | Fikrî hareketin daralması | Önyargı veya taassup sebebiyle araştırmada adımların küçülmesi ve ilerlemenin aksamasıdır. | Muhtemel |
| Siyasi | Yönetim ve bürokrasi | Bürokratik hantallık | Kararların icrasında gecikme | Kurum içi gizli dirençler sebebiyle siyasal eylemin ve kamu hizmetinin yavaşlamasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve piyasa | Durgunluk ve sürtünme | İktisadi tedavülün yavaşlaması | Güvensizlik ve iç tıkanıklıklar sebebiyle mal ve sermaye dolaşımının ağırlaşmasıdır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sürtünme direnci ve viskozite | Bir akışkanın veya cismin iç sürtünme katsayısı sebebiyle ivmesini kaybetmesi ve adım aralığının daralması olgusuyla yapısal olarak örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pasif agresif direnç ve örgütsel atalet | Bireyin veya grubun açık isyan yerine içsel öfkesini işi yavaşlatıp adımları küçülterek eyleme yansıtması durumudur. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece bedensel bir yorgunluktan ötürü yavaş yürüme şeklinde anlaşılıp içsel öfke ve yük boyutunun dışlanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Eylemin yavaşlamasının arkasında yatan ruhsal hoşnutsuzluk, öfke veya ağırlık kaynaklı gizli direnç hali. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bir süreçteki yavaşlamanın sadece teknik veya fiziki yetersizlikten kaynaklandığının sanılması; niyet ve öfkeden doğan ataletin ıskalanması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın amellerde hız, gayret ve samimiyet talebinin karşıtını kavramaya yardımcı olur; eylemin ritmi ile kalpteki rıza ve öfke durumu arasındaki ilişkiyi aydınlatır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların namaza veya cihada yönelirken sergiledikleri hantal ve isteksiz tavırları niteleyen bağlamlarda ve amellerin eksiltilmeyeceğini bildiren ayet tahlillerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Eylemsizliğin ve gecikmenin sadece irade dışı engellerden doğduğu fikrini tashih eder; adımların küçülmesinin çoğu zaman içsel bir öfke ve ağırlıktan beslendiğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamTokluk, ağırlık veya öfke sebebiyle adımları birbirine yaklaştırarak ağır, hantal ve gecikmeli yürümek.
- Soyut anlamİçsel bir hoşnutsuzluk, gizli öfke veya taşınan yük yüzünden eylemin ritmini kaybetmesi, adımların kısılarak sürecin atalete uğraması.
- Sistematik karşılıkSistemin ilerlemesini sekteye uğratan iç sürtünme, pasif agresif direnç ve kurumsal/bireysel yavaşlama dinamiği.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde eylemin net ilerleme hızını, birim zamandaki potansiyel adım genişliğini ve yönelim hızını, içsel öfke ve hoşnutsuzluk katsayısını, ise sisteme binen dışsal ve fiziksel ağırlık yükünü temsil eder. Paydadaki iç direnç unsurları arttıkça net adım genişliği ve hız sıfıra yaklaşarak hareket hantal bir gecikmeye dönüşür.