أدي

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: أ-د-ي5 sîga, 54 mücavir kök, 5 ayet, 4 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.قنطرتُؤَدُّواأديأَدُّواأمندنريُؤَدِّهِرهنوَأَدَاءٌقبضكتم

KökSîga 5Ayet 5Sure 4Mücavir 54

▶ Ağı aç (3B)

أدي

أ - د - ي

KÖK
  • 6 geçiş
  • 5 ayet
  • 5 sîga
  • 9 sözlük

İdave matara (su kabı) demektir. Cihaz anlamında kullanılmıştır. Tediye eşyayı yerine koymak fiili ifade eder. Borcu ödeme anlamına gelir.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءدي · أدى

Notlarım

Sözlükler(9)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

İdave matara (su kabı) demektir. Cihaz anlamında kullanılmıştır. Tediye eşyayı yerine koymak fiili ifade eder. Borcu ödeme anlamına gelir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR9.888 harf
باب اللفيف من الدال د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى، ي د ي مستعملات دد: حِكاية الاستنان للطَّرَب، وضَرْبِ الأصابع في ذلك، وإن لم تُضْرَب بعد أن يَجْري في بَطالةٍ فهو دَدٌ، قال الطرمّاح: واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ ويُروَى أيضاً: من داعِبٍ دَدَدِ.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR yok30.897 harf
باب اللفيف من حرف الدّال دد ، دود ، دو ، دوى ، دا ، داى ، آد ، أدا ، واد ، ودا ، أيد ، أدي ، أدا ، ودى ، دوى ، ودي ، ود ، دودي ، أد ، يدي . ددّ : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( مَا أَنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ منّي ) ، وقد مرَّ تفسيره ، وقال أبو عبيد : الدَّد اللهو واللَّعب : قال وقال الأحمر : في الدَّد ثلاثُ لُغاتٍ ، يقال : هذا دَدٌ على مثالي يَدٍ ودمٍ ، وهذا دداً على مثال قفاً
Türkçe çeviri henüz yokMaddenin bağlantısı

باب اللفيف من حرف الدّال دد ، دود ، دو ، دوى ، دا ، داى ، آد ، أدا ، واد ، ودا ، أيد ، أدي ، أدا ، ودى ، دوى ، ودي ، ود ، دودي ، أد ، يدي . ددّ : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( مَا أَنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ منّي ) ، وقد مرَّ تفسيره ، وقال أبو عبيد : الدَّد اللهو واللَّعب : قال وقال الأحمر : في الدَّد ثلاثُ لُغاتٍ ، يقال : هذا دَدٌ على مثالي يَدٍ ودمٍ ، وهذا دداً على مثال قفاً وعَصاً ، وهذا دَدَنٌ على مِثال حزنٍ . ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : دَدٌ ، ودَدا وديدٌ وديدانٌ وَدَدَنٌ ودَيْدَبون : اللهو ، الحراني عن ابن السكيت : ما أنا من ددي ولا ددي مِنِّيَهْ ، يريد ما أنا من الباطل ولا الباطلُ مني ، قال : ومن العرب من يَحذِفُ الياء فيقول : ما أنا من دَدٍ ولا دَدٌ مني ، وقال الليث : دَدٌ حكاية الاستنان للطَّرب ، وضَرْبِ الأصابع في ذلك ، وإن لم تضرب بعد الجري في بِطالةٍ فهو دَدٌ . وقال الطِّرِمَّاح : واسْتَطْرَبت ظُعْنُهمْ لمَّا احْزَأَل بهم آل الضُّحى ناشِطاً من داعِبات دَدِ أراد بالنَّاشط : شَوْقاً نازِعاً . قال الليث : وأنشده بعضهم : من دَاعبٍ دَدِدِ . قال : لمَّا جعله نَعْتاً للدَّاعبِ كَسَعةُ بدال ثالثة لأن النَّعتَ لا يتمكَّن حتى يتم ثلاثة أحرف فما فوق ذلك فصار دَدِدٍ نَعْتاً للداعب . قال : فإذا أرادوا اشتقاق الفعل منه لم ينقَدْ لكثرةِ الدَّالاتِ ، فيفصلون بين حرفي الصَّدرِ بهمزة فيقولون : دَأَد يُدَأْدِدُ دَأْدَدةً ، وإنما اختاروا الهمزة لأنها أقوى الحروف ونحو ذلك كذلك . دود ديد : أبو عبيد عن الكسائيّ : دَادَ الطعامَ يَدَادُ وأَدَادَ يُدِيدُ . وقال غيره : دَوَّد يُدَوِّد مثله إذا صار فيه الدُّود وأنشد : قَدْ أَطْعَمَتْنِي دَقَلاً حَوْليا مُسَوَّساً مُدَوَّداً حَجَرياً وروى أبو زيد : ديد فهو مَدُود بهذا المعنى . ثعلب عن ابن الأعرابي : الدُّوَّادِي مأخوذ من الدُّوَّاد وهو الخَضْفُ يخرج من الإنسان . وقال غيره : دودةٌ واحدةٌ ودود كثيرٌ ثم ديدان جمع الجمع ، ودودانُ قبيلةٌ من بني أَسَدٍ . دوا : قال شمر فيما قرأت بخطه : قال الأصمعي : الدَّوُّ المستوية من الأرض المنسوبة إلى الدَّوّ . وقال ذو الرمَّة : ودوّ ككف المشترِي غيرَانه بِساطٌ لأخماسِ المراسيلِ واسعُ أي هي مُستوية ككف الذي يصافِق عند صَفْقَةِ البيع . وقال غيره : دَوِّيّة وداوِيَّة إذا كانت بعيدة الأطراف مُستوية واسعة . وقال العَجَّاج : دَوِّيَّةٌ لِهَوْلِها دَوِيٌّ للريح في أَقْرابها هَوِيُّ ويقال : إنما سُمِّيت دَوِيَّةً لِدَوِيّ الصّوتِ الذي يُسمع فيها ، وقيل : سمِّيت دَوِيَّة لأنها تُدَوِّي بِمَن صار فيها ، أي تذهب بهم ، ويقال : قد دَوَّى في الأرض وهو ذهابُه ، وقال رؤبة : دَوّى بها لا يَعْذر العَلائلا وهو يُصادي شزَّنا مَثَائِلا دَوَّى بها مَرَّ بها يعني العَيْر وأنثه ، قال : وقال بعض العلماء : الدَّو أرضٌ مَسيرةُ أربعِ ليالٍ شِبْه تُرْسٍ خَاوِيَةٌ يُسار فيها بالنجوم ، ويُخاف فيها الضَّلالُ ، وهي على طريق البَصرة مُتَياسِرةً إذا أَصْعدت إلى مكة ، وإنما سمِّيت الدَّوَّ ، لأنَّ الفُرس كانت لَطَائمهم تجوز فيها فكانوا إذا سلكوها تَحَاضُّوا فيها بالجِدّ فقالوا بالفارسية : دَوْدَوْ ، قلت : وقد قطعتُ الدَّوَّ مع القرامِطة أبادهم الله وكانت مَطْرَقَهم قافلين مِن الهبير فَسَقَوْا ظهرهم ، واستقوا بحَفَر أبي موسى الذي على طريق البصرة وفَوَّزُوا في الدَّوِّ وَوَرَدُوا صبيحة خامسةٍ ماءً يقالُ له ثبرة ، وعَطَبت فيها بُخْتٌ كثيرة من إبِل الحاجّ لبلوغ العطش منها والكلال وأنشد شمر : بالدَّوِّ أَوْ صَحْرائِه القَمُوصِ قال : ويقال : داويَّة وداوَيةٌ بالتخفيف وأنشد لكثير : أَجْواز داويَةٍ خِلال دِماثِها جُدَدٌ صحاصحُ بينهن هُزُومُ أبو عبيد عن الأصمعي : دوّى الفَحْل إذا سمعتَ لهديره دَويّاً ، ودَوَّى اللبنُ والمَرَقُ إذا صارت عليه دوَاية . وقال الليث : دوَّى الصوتُ يُدَوِّي تَدْوِيَةً . الأصمعي : صَدْر فلان دوٍ على فلان مَقصور ، ومثله أَرض دوِيَةٌ أي ذات أدواء . قال : ورجل دَوًى ودوٍ أي مريض . وجمع الداءِ أَدواء ، وجمع الدواء أدوية ، وجمع الدَّواة دُوِيٌّ . قال الأزهري : الدَّوَى جمع دَوَاةٍ مقصور يكتب بالياء ، والدّوَى الداء مصدر يكتب بالياء وأنشد : إلاَّ المقيمَ على الدّوَى المتأفِّنِ والدّوَى الضَّنَى مَقصور يكتب بالياء وقال : يُغْضِي كإغضَاءِ الدَّوَى الزَّمِينِ والدَّوى الرجل الأحمق تكتب بالياء . والدَّواءُ الذي يُتدَاوى بِهِ مَمدُود ، وأنشد : وأَهْلك مُهْرَ أَبيك الدواءُ فليس له مِنْ طعامٍ نصيبْ أي أهلكه ترك الدواء . وأَمْرٌ مُدَوَ إذا كان مُغَطًى ، وأنشد ابن الأعرابي : وَلاَ أَرْكَبُ الأمْرَ المُدَوِّي سادراً بِعَمْياء حتى أَسْتَبِينَ وأُبصرا ابن شميل عن أبي خَيْرة قال : الدَّويّة الأرْضُ الوَافِرَةُ الكلأ التي لم يُؤْكل منها شيء . وقال الأصمعي : ماءٌ مُدَوَ وداوٍ إذا عَلَتْه قُشَيرةٌ ، وكذلك دوَّى اللَّبن إذا عَلَتْه قُشَيْرة ، ويقال للذي يأخذ تلك القُشَيْرَة : مُدَّوٍ بتشديد الدال وهو مفتعل والأول مُفَعِّل . أبو عبيد عن الكسائي : داء الرجلُ فهو يَدَاءُ على مِثال شاء يشاء إذا صار في جَوْفِه الداء وإذا أَدْوَى . وقال شمر : رجلٌ داءٌ ورجلان داءان ورجال أدواء . قال : ورجلٌ دوًى مقصور مثل ضَنًى قال : دَاءَ الرجل إذا أصابه الداء ، وأَداء يُدِيءُ إداءةً إذا اتهمته ، وأَدْوَى بمعناه . وقال أبو زيد : داء يَدَاء ، وأداءَ يُديء إذا صار ذا داء ويقال : فلان مَيِّتُ الدّاء : إذا كان لا يَحْقِد على من يسيء إليه ، والدَّوَي الرجل الأحمق مقصورٌ وأنشد شمر : وقد أَقُود بالدّوَي المزَمَّلِ أَخْرسَ في السَّفْرِ بَقَاق المنزلِ وقال الأصمعي : خَلاَ بَطني من الطعام حتى سمِعْت دوِيّاً لمسامعي ، وسمعت دوِيَّ المطر والرَّعْد إذا سمعتَ صوتهما من بعيد . وقال الليث : الدَّوَى داءٌ باطنٌ في الصَّدر وإنه لَدَوِي الصدر وأنشد : وَعَيْنُك تُبْدِي أن صدرَك لِي دوِي قال : والدِّواءُ ممدود هو الشِّفَاء ، يقال : دَاوَيته مُداواةً ، ولو قلتَ : دِواء كان جائزاً ، ويقال : دُووِيَ فلانٌ يُداوَى فَتُظهر الواوين ولا تدغم إحداهما في الأخرى ، لأن الأولى هي مَدَّة الألف التي في دَاوَاه فكرِهوا أن يُدْغموا المدَّةَ في الواو ، فيلتبس فُوَعَلِ يفُعِّل . قال : والدَّاءُ اسم جامعٌ لكل مَرض وعَيبٍ ظاهرٍ وباطن حتى يقال : داءُ الشُّحِ أشدّ الأدواء ومنه قول المرأَةِ : كلُّ داءٍ له داءٌ ، أَرادتْ كلَّ عَيْبٍ في الرجال فهو فيه ، وَرجلٌ داءٌ وامرأة داءة ، وفي لغة أخرى : رجلٌ دَيِّيءٌ وامرأةٌ ديِّئة على فَيْعَلٍ وفَيْعِلَة ، وقد داءَ يَدَاءُ دوْءاً كل ذلك يقال ، قال : ودَوْءاً أصوب لأنه يُحْمَل على المصدر . وقال أبو زيد : يقال للرجل إذا اتهمتَه : قد أَدْوأتَ إدْواءً وَأَدَأتَ إداءَةً ، سمعتُها من العرب . ويقال : داوَى فلان فرسَه دِواء بكسر الدال إذا سمَّنه وعَلَفه عَلَفاً ناجِعاً فيه ، وقال الشاعر : وَدَاوَيْتُها حتى شَتَتْ حَبَشِيَّةً كأَن عليها سُنْدُساً وسُدُوساً دأي : قال أبو زيد : دَأيتُ له دَأْياً إذا خَتَلْتَه ، والذِّئْبُ يَدْأى لِلغَزَال وَيَدأَلُ ، وهي مِشْيَةٌ شَبيهةٌ بالختْل .

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR5.359 harf
(باب الهمزة والدال وما معهما في الثلاثي) (أدر) الهمزة والدال والراء كلمةٌ واحدة، فهي الأَدْرَةُ والأَدَرَةُ، يقال أَدِرَ يَأْدَرُ، وهو آدَرُ. قال: نُبِّئتُ عتْبةَ خَضّافَاً تَوَعَّدَنِي *** يا رُبَّ آدَرَ من مَيْثاءَ مَأْفُونِ (أدل) الهمزة والدال واللام أصلٌ واحدٌ يتفرّع منه كلمتان متقاربتان في المعنى، متباعدتان في الظَّاهر. فالإدْلُ اللّبَنُ الحامض. والعرب تقول: جاء بِإدْلَةٍ ما تُطاقُ [حَمَضاً
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR523 harf
Madde başı: أدى- الأداء: دفع الحق دفعة وتوفيته، كأداء الخراج والجزية وأداء الأمانة، قال الله تعالى: ﴿فليؤد الذي أوتمن أمانته﴾ [البقرة/283]، ﴿إن الله يأمركم أن تؤدوا الأمانات إلى أهلها﴾ [النساء/58]، وقال: ﴿وأداء إليه بإحسان﴾ [البقرة/178]، وأصل ذلك من الأداة، تقول: أدوت بفعل كذا، أي: احتلت، وأصله: تناولت الأداة التي بها يتوصل إليه، واستأديت على فلان نحو: استعديت (انظر: المجمل 1/90. وقال الأزهري: أهل الحجاز
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR183 harf
أ د ي أخذ للحرب أداته حتى قهر عداته‏.‏ وفلان مؤد على هذا الأمر أي قوي عليه من قولهم‏:‏ ومن المجاز قول الراعي‏:‏ غدت برعال من قطا في حلوقه أداوي لطاف الطي موثقة العقد أراد الحواصل‏.‏
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR5.887 harf
Madde başı: أدى: ( ي *!أَدَّاهُ *!تَأْدِيَةً : أَوْصَلَهُ . ( وفي الصِّحاح : *!أَدَّى دَيْنَه تَأْدِيَةً : ( قَضاهُ ؛ والاسمُ *!الأَداءُ ، كسَحابٍ . ( ويقالُ : ( هو *!آدَى للأَمانَةِ من غيرِهِ ، بمدِّ الألفِ ؛ وفي الصِّحاحِ : منْكَ ، وهو أَخْصَرُ . وقالَ ابنُ سِيدَه : وقد لَهِجَ العامَّةُ بالخَطَأِ فقالوا : فلانٌ *!أَدَّى للأَمانَةِ ، بتَشْديدِ الدالِ ، وهو لَحْنٌ غيرُ جائِزٍ . وقالَ الأَزْهرِيُّ : ما
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR796 harf
Madde başı: ءديأَدِيَ أَدِيَ I ( n. ac. أُدِيّ ), a. see II (a) . b. Fulfilled. c. Was abundant. d. [ La ], Laid snares for. أَدَّيَ أَدَّيَ II , a. Brought, delivered; conveyed. b. Paid. آدَيَ آدَيَ IV , a. Was strong. b. [ La ], Prepared for ( journey ). c. [ acc. & 'Ala ], Helped, aided against. اِسْتَأْدَيَ اِسْتَأْدَيَ X , a. Demanded payment. b. [ acc. & 'Ala ], Asked for help
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok17.808 harf
Madde başı: ءديءدي أَدَى - يَأْدِي - أداء - أدّى - يُؤَدّي أَدَى - يَأْدِي - أداء أدّى - يُؤَدّي أَدَى - يَأْدِي + الشيء + إلى كائن أو مكان: يعود الشيء إلى مالكه وصاحبه الأصلي أداء: على وزن " فـَعال" اسم فعل مبالغة من " أَدَى - يَأْدِي ": رجوع وعودة الشيء إلى مالكه الأصلي أدَّى - يُؤََدّي - أدوا: على وزن " فَعَّلَ " من أَدَى - يَأْدِي " يجعله " يأ ْدي " على
Tamamını oku

Sîgalar(5)

Mücavir kökler54 mücavir (71 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. أمن

    5 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

  2. دنر

    1 ortak ayet · دِينَارٍ kelimesinin aslı دِنَّارٍ dir

  3. كتب

    3 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir

  4. رهن

    1 ortak ayet · “Rihl” güneşli havada gökyüzünde beliren parçalı bulut…

  5. قنطر

    1 ortak ayet · Bir kantar malı

  6. أهل

    2 ortak ayet · Hilal yeni ay demektir

  7. قبض

    1 ortak ayet · Ve avuçlarlar

  8. دوم

    1 ortak ayet · Devam : Kışın yaprak dökmeyen ağaç, katran ağacı demektir

  9. حرر

    1 ortak ayet · Harir, ipek demektir

  10. سفر

    1 ortak ayet · “Sufur” süpürgedir

  11. خفف

    1 ortak ayet · Huff : Devenin kopmuş toynağı demektir

  12. كتم

    1 ortak ayet · Su sızdırmayan sağlam tulumdur

Geçtiği ayetler(5)

  1. وَمِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطَارٍ يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ …

    Onu eda ederEhl-i Kitab’dan öylesi vardır ki; kantarla emanet bıraksan; onu sana öder. Öylesi de vardır ki; bir tek altın emanet etsen; tepesine dikilmedikçe onu sana ödemez. Bu, onların: Ümmiler hakkında bize karşı sorumluluk yoktur, demelerindendir. Onlar, bile bile Allah’a karşı yalan söylemektedirler.

  2. … يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِينَارٍ لَا يُؤَدِّهِ إِلَيْكَ إِلَّا مَا دُمْتَ عَلَيْهِ قَائِمًا ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ …

    Onu eda ederEhl-i Kitab’dan öylesi vardır ki; kantarla emanet bıraksan; onu sana öder. Öylesi de vardır ki; bir tek altın emanet etsen; tepesine dikilmedikçe onu sana ödemez. Bu, onların: Ümmiler hakkında bize karşı sorumluluk yoktur, demelerindendir. Onlar, bile bile Allah’a karşı yalan söylemektedirler.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökأدي
YapıÜçlü kök (sülâsî)
Özel Durumİlletli (nâkıs ve mehmûzülfâ)
Bağlamsal Yakın Köklerبلغ, وفى, سلم, قضى
Zıt Kökخون
Çekirdek Özet 1Bir şeyi hedefine eksiksiz ulaştırmak, teslim etmek veya bir şeyin kendi olgunluk kıvamına erişmesi
Çekirdek Özet 2Emanet, hak, borç veya ilahi mesajı hak sahibine noksansız tevdi ve teslim etme yükümlülüğü
Çekirdek Özet 3Emanetin ve sorumluluğun meşru sahibine iadesiyle hukuki ve ahlaki dengenin kurulması
Kritik Hata RiskiKökü sadece dar anlamda maddi borç ödemeye indirgemek ve ahlaki, akdi, risalet boyutundaki teslimiyet ve intikal boyutunu yok saymak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
أدBir şeyi diğerine bitiştirme, toplama, kıvama getirme ve ağırlık yükleme; nitekim أدد kökünde büyük ve ağır bir hadisenin vuku bulması, أدم kökünde ise iki şeyin birbirine kaynaşıp uyum sağlaması ve karışması anlamı esastır.يİki nesne arasındaki irtibat ve kıvam hareketini dinamik bir intikal, hedefe ulaştırma, teslim etme ve hak sahibine tevdi etme yönünde özelleştirmiştir.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
أÖküz başı; güç, öncülük, başlangıçİntikal hareketini başlatan irade, sorumluluğun ve hak talebinin başlangıç noktası
دKapı; giriş, geçiş, hareketBir mülkiyet veya sorumluluk alanından diğerine geçiş, eşiği aşma ve intikal yolu
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaHak veya emanet nesnesini fiilen tutma, uzatma, teslim etme ve devretme eylemi
أديGüç ve iradeyle başlayan intikal nesnesinin, belirlenmiş bir kapı veya kanaldan geçirilerek elle hedefine ulaştırılması ve teslim edilmesiSorumluluğun veya hakkın başlangıç noktasından alınıp doğrudan hak sahibinin eline noksansız biçimde ulaştırılması eylemi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamSütün mayalanıp pıhtılaşması ve kıvamını bulması (أدى اللبن يأدي أديا); bir nesneyi bir yerden diğerine taşıyıp ulaştırmak; yolculuk ve savaş için gerekli araç-gereç ve teçhizatı eksiksiz kuşanmak (الأداة).
Cahiliye şiiri kullanımıCahiliye ve erken dönem kullanımında bir emanetin veya selamın muhatabına ulaştırılması anlamında şahittir: أدّى إلى هِنْدٍ تَحيَّاتِها / وقال هذا من وَدَاعي بِكِرْ
Erken Arapça kullanımErken dönem bedevi Arapçasında su kabına ve yol azığı aletine إداوة denmesi, çöl şartlarında hayatta kalmak için gereken suyu muhafaza edip menzile ulaştıran temel araç olmasından ileri gelir.

Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Arapça أدي kökü, Sami dillerinde bir şeyi taşımak, nakletmek, bir kanaldan veya alet vasıtasıyla hedefine sevk etmek ve yerine getirmekle ilgili köklerle anlamsal örtüşme gösterir. İbranicede benzer fonetik ve semantik yapılarda bir aracılık vasıtasıyla iletme ve tanıklık/bildirimde bulunma anlam alanı görülürken, Süryanicede yönelme, ulaştırma ve ifa etme izleri takip edilebilir. Akatçada eşyayı taşımak ve teslim etmek bağlamındaki kimi sözcüklerle kavramsal paralellik taşır. Arapçada kök, hem nesnenin kendi içinde nihai kıvamına ulaşması (sütün koyulaşması) hem de failin bir hakkı veya aleti muhatabına noksansız iletmesi (edâ, tediye) şeklinde iki yönlü bir semantik genişleme kazanmıştır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönSütün kıvama gelmesi ve aletin iş görmesi kökünden hak ve emaneti yerine ulaştırmaya geçişSomut düzlemde kıvama erişme ve iletme aracı olma, soyut düzlemde ahlaki ve hukuki ifaya dönüşmüştür.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ve Süryanice iletme, bildirme ve ifa kökleriyle kavramsal akrabalıkVasıtalı intikal ve borcun yerine getirilmesi nosyonu ortak Sami mirasın işlevsel boyutudur.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik çerçevenin dışındaki dil ailelerinde doğrudan soydaşlık tespit edilmedi.Veri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Gesenius, Payne Smith.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
أديAnlamlıUlaştırmak, teslim etmek, kıvama ermekBir hakkı veya emaneti sahibine noksansız vermek, alet kuşanmakHedef kök; Kur'an'da geçer
أيدAnlamlıGüç, kuvvet, desteklemekVarlığa dayanma gücü vermek, kuvvetlendirmekHedef kökle ortak güç ve sevk rabıtası; Kur'an'da geçer
دأيAnlamlıSırt ve boyun omurları, hileyle yaklaşmakOmurga kemikleri (الدأيات), gizlice sokulup avlamaKur'an'da geçmez
ديأKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıSözlüklerde mühmel kabul edilir
يأدKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıSözlüklerde mühmel kabul edilir
يدأKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıSözlüklerde mühmel kabul edilir

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
أديMerkezHak veya emaneti yerine ulaştırmaSorumluluğu noksansız devredip teslim ederek berî olmaEmanetin sahibine doğrudan teslimi ve intikali
بلغKomşuErişme ve ulaştırmaBir mesafeyi veya son sınırı katetme yönü baskındırHedefe vasıl olmayı anlatır, teslimat şartı içermeyebilir
وفىKomşuTamamlama ve tastamam vermeÖlçüyü, sözü veya hakkı eksiksiz denk getirme yönü öne çıkarHacimsel veya sayısal tamlığı bildirir
سلمKomşuGüvenliğe erdirme ve bırakmaBir şeyi çekişmesiz, kusursuz teslim etme ve barış kılmaZiyansızlık ve ihtilafsız teslim öne çıkar
قضىKomşuHükme bağlama ve bitirmeBir işi kesin kararla sonuçlandırıp tamamlamayı ifade ederHukuki ve fiili sonlandırma vurgulanır
خونZıtHıyanet ve hakkı gasp etmeEmanete vefa göstermeyip gizlice eksiltme ve sahibine ulaştırmamaHak sahibini mahrum bırakıp bağı koparma

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
Arapçaأديİletmek, ödemek, ifa etmekEmaneti hak sahibine ulaştırma, kıvamına erdirmeKesin
Latincereddere, persolvereGeri vermek, ifa etmekBorcun ve emanetin sahibine iadesini tam karşılar, kıvam boyutunu içermezGüçlü
İngilizceto deliver, to discharge, to renderTeslim etmek, ifa etmekHukuki ifa ve fiziksel teslimatı kapsar, ontolojik olgunlaşmayı dışarıda bırakırGüçlü
Almancaabliefern, entrichten, erfüllenTeslim etmek, ödemek, yerine getirmekBorcun ödenmesi ve nesnenin tevdiini karşılarGüçlü
Fransızcarestituer, acquitterİade etmek, borcu ödemekHak sahibine teslim ve borçtan arınmayı karşılarGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
أدى / Emanetin iadesiEmaneti sahibine tastamam teslim etmekHukuki ve ahlaki emanetlerin ehline iadesi bağlamı; Nisâ 4:58
يؤدي / Borcu ve hakkı ödemeMaddi emanet ve borcun noksansız geri verilmesiEhlikitap ile ticari ve ahlaki emanet ilişkisi; Âl-i İmrân 3:75
أداء / Diyet ve hakkın güzellikle ödenmesiHaksızlığın telafisi olarak bedelin nezaketle takdimiKısas ve diyet bağlamında meşru hakkın ifası; Bakara 2:178
أدوا / Risalet ve kulluk hakkının tevdi edilmesiAllah'ın kullarının serbest bırakılması veya hakkın ifasıFiravun'a karşı tebliğ ve İsrailoğullarının teslimi; Duhân 44:18

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİlahi hitabın tebliği ve tekliflerin ifasıPeygamberlerin risaleti eksiksiz ulaştırması (tebliğ ve edâ) ve mükellefin kulluk sorumluluğuİlahi emanetin eksiksiz aktarımı ve mesuliyet
Fıkıhİbadet ve borçlar hukukuİbadetin vaktinde yerine getirilmesi (edâ) ile kaza ayrımı; borcun ödenmesi (tediye)Zamanında, yerinde ve tam olarak ifa edilme şartı
TefsirEmanet ve adalet ayetleriNisâ 58 ve Âl-i İmrân 75'te emanetlerin sahibine tevdi edilmesinin mutlak gerekliliğiMaslahatın ve hukukun hak sahibine intikali
HadisEmanete riayet ve borç ahlakıBorcunu güzelce ödeyenlerin övülmesi, emaneti ehline vermeyenin uyarılmasıİfada zarafet, geciktirmeme ve dürüstlük

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVahiy ve ibadetİfa ve kulluk borcuİbadetlerin vaktinde yerine getirilmesi ve risaletin tebliğiAllah'a karşı üstlenilen ahdin ve vazifelerin fiilen icra edilmesiKesin
İlmiBilgi ve aktarımİlmi emanetBilginin tahrif edilmeden muhataba ve nesillere ulaştırılmasıHakikatin vasıtalı veya vasıtasız aktarımında doğruluğun korunmasıGüçlü
SiyasiKamu yönetimi ve ehliyetEmanetin ehline verilmesiYönetim erkini ve makamları layık olana teslim etmeİktidar yetkisinin bir ayrıcalık değil, hak sahibine iade edilecek emanet olmasıGüçlü
İktisadiBorçlar ve finansTediye ve ödemeBorcun, emanetin ve malın sahibine eksiksiz iade edilmesiPiyasa güveninin ve mülkiyet intikalinin pürüzsüz işlemesiKesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerSinyal iletimi ve enerji aktarımı (transmission)Bir kaynaktan çıkan bilginin veya yükün kayıp olmaksızın alıcı terminale ulaştırılmasıGüçlü
Beşeri bilimlerHukuki ifa (performance / restitution)Borçlunun alacaklıya karşı üstlendiği edimi yerine getirerek borç ilişkisini sona erdirmesiKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü sadece paranın nakit olarak ödenmesine veya salt namaz gibi ibadetlerin şekli ifasına hapsetmek.
Kur'an içi daha geniş anlamEmanetin, yöneticilik liyakatinin, ilahi kelamın, can diyetinin ve her türlü hak sahibinin hakkının eksiksiz teslimi.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataNisâ 58 gibi temel yönetim ayetlerini sadece bireysel emanetlere indirgemek; toplumsal adaletin ve kamusal liyakatin dinî bir edâ ve teslimat meselesi olduğunu gözden kaçırmak.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın ontolojik ve ahlaki düzeni emanet ve teslimiyet üzerine kuruludur; kök, yükümlülüklerin yerine getirilmesini bir lütuf değil, sahibine iadesi zorunlu bir intikal olarak konumlandırır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Emanetlerin ehline verilmesini emreden siyasi ve idari ayetlerde, kısas ve diyet bağlamındaki ceza hukuku ayetlerinde, borç ve ticari ilişkileri düzenleyen muamelat ayetlerinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Hak sahibine hakkını vermeyi bir hayırseverlik veya isteğe bağlı tercih sayan anlayışı yıkar; hakkın intikalini ilahi adaletin zorunlu bir ifası kılar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir nesneyi alet veya vasıta yardımıyla menziline taşımak, sütün mayalanıp kıvama ermesi gibi bir şeyin nihai olgunluk noktasına ulaşması.
  • Soyut anlamBir mükellefin üzerinde bulunan ahlaki, hukuki veya itikadi sorumluluğu (emaneti) hak sahibine noksansız devrederek borcundan kurtulması.
  • Sistematik karşılıkEmanetin kaynak noktadan hedef noktaya kayıpsız intikaliyle adalet ve denge halinin korunması mekanizması.
  • LaTeX modeliE ⁣:A→fB  ⟹  ΔR=0
  • LaTeX açıklamasıFormülde A emanet veya borç yüklenen mükellefi, B meşru hak sahibini, E emanet veya hak nesnesini temsil eder. f fonksiyonu emanetin eksiksiz ve yerinde ulaştırılmasını (edâ fiilini) simgeler. ΔR=0 ifadesi ise intikalin tamamlanmasıyla mükellef üzerindeki yükümlülüğün ve hukuki-ahlaki borç baskısının sıfırlandığını, dengenin kurulduğunu gösterir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ا