أفل
أ - ف - ل
KÖK- 4 geçiş
- 3 ayet
- 3 sîga
- 11 sözlük
Fani çok yaşlanmış kimse, pirifani. Fena ölmek anlamındadır. Canlılara mevt, diğer varlıkların yok oluşuna da fena denir. Efene kaybolmak anlamında kullanılmaya başlanmış, sonra nun lama dönüşmüştür. Hala aynı manada nun lada kullanılmaktadır. Kaybolan, yokolan, görünmez olan anlamındadır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءفل · افل
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Fani çok yaşlanmış kimse, pirifani. Fena ölmek anlamındadır. Canlılara mevt, diğer varlıkların yok oluşuna da fena denir. Efene kaybolmak anlamında kullanılmaya başlanmış, sonra nun lama dönüşmüştür. Hala aynı manada nun lada kullanılmaktadır. Kaybolan, yokolan, görünmez olan anlamındadır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.794 harfباب اللام والفاء و و أ ي ء معهما
ف ل و، ف و ل، و ل ف، ل ي ف، ف ل ي، ف ي ل، ل ف أ، أ ل ف، ف أ ل، أ ف ل مستعملات
فلو:
الفلاة: المفازة، والجميع: الفَلَوات، والفَلا.
والفِلْوُ: الجَحش والمُهْر والجميعُ: الأَفْلاء. وقد فَلَوْناه عن أُمِّه، أي: فَطَمناه.. وافتليناه لأنفسنا، أي: اتّخذناه، وقال:
نقودُ جِيادَهُنَّ ونَفْتَـلـيهـا ولا نَغذو التُّيوسَ ولا القِهادا
وقال:
مُلْمِعٍ لاعةِ الفُؤاد إلى جَح
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR265 harfأَفَلَ، أي غاب. وقد أَفَلَتِ الشمسُ يَأْفِلُ وتَأْفُلُ أُفُولاً: غابتْ. والإِفالُ والأَفائلُ: صغارُ الإِبِلِ، بناتُ المخاضِ ونحوُها، واحدها أَفيلٌ، والأنثى أَفيلَةٌ. ومنه قول زُهَير:
مَغانِمُ شَتَّى من إفالِ مُزَنَّمِ
والمَأفولُ، إبدال المَأفونِ، وهو الناقص العقل.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.546 harfل ف ( وايء )
ليف ، فلا ، فال ، لفا ، ألف ، ولف ، أفل .
فلا : الليث : الفَلاةُ : المَفَازة .
وجمعها : فَلا ، وفَلَوات .
قال : والفَلْو : الجَحش والمُهر .
وقد فَلَوْناه عن أُمه : أي فَطَمْناه .
وافْتَليناه لأَنفسنا ، أي اتخذناه ؛ وقال
الشاعر :
نَقُود جِيادَهُنّ ونَفْتَليها
ولا نَغْذُو التُّيوسَ ولا القِهَادَا
وقال الأَعشى :
مُلْمِعٍ لاعةِ الفُؤاد إلى جَحْ
شٍ فَلاَه عنها فبِئس الفَالِي
أي حال بينها
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.510 harf(باب الهمزة والفاء وما بعدهما في الثلاثي)
(أفق) الهمزة والفاء والقاف أصل واحد، يدلّ على تباعُد ما بين أطراف الشيء واتساعِه، وعلى بلوغ النهاية. ومن ذلك الآفاق: النواحي والأطراف ، وآفاق البيت من بيوت الأعراب: نواحيه دون سَمْكِهِ. وأنشد يصف الخِلال:
وأقصَمَ سَيَّارٍ مع الناس لم يَدَعْ *** تراوُحُ آفاقِ السّماء لـه صدرَا([1])ولذلك يقال أَفَق الرَّجُل، إذا ذهب في الأرض. وأخبرني أبو بكر أحمد بن محمد
(باب الهمزة والفاء وما بعدهما في الثلاثي) (أفق) الهمزة والفاء والقاف أصل واحد، يدلّ على تباعُد ما بين أطراف الشيء واتساعِه، وعلى بلوغ النهاية. ومن ذلك الآفاق: النواحي والأطراف ، وآفاق البيت من بيوت الأعراب: نواحيه دون سَمْكِهِ. وأنشد يصف الخِلال: وأقصَمَ سَيَّارٍ مع الناس لم يَدَعْ *** تراوُحُ آفاقِ السّماء لـه صدرَا([1])ولذلك يقال أَفَق الرَّجُل، إذا ذهب في الأرض. وأخبرني أبو بكر أحمد بن محمد بن إسحاق الدِّينوريُّ قراءةً عليه، قال: حدَّثني أبو عبد الله الحسين بن مسبِّح قال: سمعت أبا حنيفة يقول: للسّماء آفاقٌ وللأرض آفاق، فأمّا آفاق السماء فما انتهى إليه البصر منها مع وجه الأرض من جميع نواحيها، وهو الحدُّ بين ما بَطَن من الفَلَك وبين ما ظَهَر من الأرض، قال الراجز: * قبلَ دُنُّوِّ الأُفْقِ من جَوْزائِه * يريد: قبل طلوع الجوزاء؛ لأنّ الطلوع والغُروب هما على الأفق. وقال يصف الشمس: * فهي على الأُفْقِ كَعْينِ الأحولِ([2]) * وقال آخر: حتى إذا منظر الغربيِّ حارَ دَماً *** من حُمرة الشّمسِ لمّا اغتالَها الأُفُقُ([3])واغتيالُهُ إيّاها تغييبه لها. قال: وأما آفاق الأرض فأطرافها من حيث أحاطت بك. قال الراجز([4]): تكفيك من بعض ازديارِ الآفاقْ([5]) *** سَمْراءُ ممّا دَرَس ابنُ مِخْرَاقْ([6])ويقال للرّجُل إذا كان من أُفُقٍ من الآفاق أفُقِيٌّ وأَفَقِيٌّ، وكذلك الكوكب إذا كان قريباً مجراه من الأفق لا يكبِّد السماء([7])، فهو أُفُقِيٌّ وَأَفَقِيٌّ. إلى هاهنا كلام أبي حنيفة. ويقال الرّجُل الأفق الذي بلغ النهاية* في الكرم. وامرأة آفِقَةٌ. قال الأعشى: آفِقاً يُجْبَي إليه خَرْجُهُ *** كلُّ ما بين عُمَانٍِ فَمَلَحْ([8]) أبو عمرو: الآفق: مثل الفائق، يقال أفَقَ يأفِق أَفْقاً إذا غَلَب، والأفق الغَلَبة. ويقال فرس أُفُقٌ على فُعُل، أي رائعة. فأمّا قول الأعشى: ولا الملك النُّعمانُ يومَ لقيتُه *** [بغبطته] يُعْطِي القُطُوطَ ويأفِقُ([9])فقال الخليل: معناه أنّه يأخذ من الآفاق. قال: واحد الآفاق أُفُق، وهي الناحية من نواحي الأرض. قال ابن السّكّيت: رجل أَفَقِيٌّ من أهل الآفاق، جاء على غير قياس. وقد قيل أُفقيٌّ. قال ابنُ الأعرابيّ: أفَقُ الطّريقِ مِنهاجُه، يقال قعدت على أَفَق الطّريق ونَهْجه. ومن هذا الباب قول ابن الأعرابي: الأَفَقَةُ الخاصرة، والجماعة الأفَق. قال: * يَشْقَى به صَفْحُ الفَريصِ والأَفَقْ([10]) * ويقال شَرِبْت حتى مَلأت أفَقَتَيَّ([11]). وقال أبو عمرو وغيره: دلوٌ أفِيقٌ، إذا كانت فاضلة على الدِّلاء. قال: * ليستْ بِدَلْوٍ بل هِيَ الأَفِيقُ * ولذلك سمِّي الجِلْد بعد الدَّبغ الأَفيق، وجمعه أَفَقٌ([12])، ويجوز أُفُقٌ([13]). فهذا ما في اللغة واشتقاقها. وأمّا يوم الأُفاقة فمن أيام العرب، وهو يوم العَُظَالى، ويوم أَعْشاشٍ، ويوم مُلَيْحة- وأُفَاقَة موضع- وكان من حديثه أنّ بسطّامَ بنَ قيسٍ أقْبَل في ثلاثمائةِ فارسٍ يتوكّفُ انحدارَ بني يربوعٍ في الحَزْن، فأَوّلُ مَن طَلَع منهم بنو زُبَيْد حَتى حَلُّوا الحديقةَ بالأُفاقة، وأقبل بِسطامٌ يَرْتَبئ، فرأى السَّوادَ بحديقة الأُفاقة، ورأى منهم غلاماً فقال لـه: من هؤلاء؟ فقال: بنو زُبيد. قال: فأين بنو عُبيدٍ وبنو أَزْنَمَ؟ قال: بروضة الثَّمَد. قال بسطامٌ لقومه: أطيعُوني واقبِضوا على هذا الحيّ الحريدِ من زُبيد، فإنّ السّلامة إحدى الغنيمتين. قالوا: انتفَخَ سَحْرك، بل نَتَلَقَّطُ بني زُبيدٍ ثمّ نتلقَّط سائرَهم كما تُتَلقَّط الكَمأَة. قال: إني أخشَى أن يتلقّاكُم غداً طعْنٌ يُنسيكم الغنيمةَ! وأحسَّتْ فرسٌ لأُسيد بن حِنَّاءَة بالخيل، فبحثت بيدها، فركب أُسَيد وتوجّه نحوَ بني يربوعٍ، ونادى: يا صباحاه، يا آل يربوع! فلم يرتفع الضَّحاءُ حتّى تلاحَقُوا بالغَبِيط، وجاء الأُحَيْمِر بنُ عبد الله فرمى بِسطاماً بفرسه الشَّقراء- ويزعمون أنّ الأحيمر لم يطعن برمح قطّ إلا انكسر، فكان يقال لـه "مكسِّر الرِّماح"- فلما أَهْوَى ليطعُنَ بِسطاماً انهزم بسطامٌ ومَن معه بعد قتْل مَن قُتِل منهم، ففي ذلك يقول شاعر([14]): فإنْ يَك في جَيش الغَبِيطِ ملامةٌ *** فجيشُ العَُظَالَى كان أخْزَى وأَلْوَما وفَرَّ أبو الصَّهباءِ إذ حَمِسَ الوَغى *** وألقى بأبدان السّلاح وسَلّما([15])فلو أنَّها عُصفورةٌ لحسبتَها *** مُسوَّمَةً تدعُو عُبَيْداً وأَزْنَما وهذا اليوم هو يوم الإيادِ، الذي يقول فيه جرير: وما شهدَتْ يوم الإيادِ مُجَاشِعٌ *** وذا نَجَبٍ يومَ الأسنّةُ تَرْعَُفُ([16]) (أفك) الهمزة والفاء والكاف أصل واحد، يدلُّ على قلب الشيء وصرْفِه عن جِهَته([17]). يقال أُفِكَ الشَّيءُ. وأَفِكَ الرّجُلُ، إذا كذَب([18]). والإفك الكذِب. وأفكتُ الرّجُلَ عن الشيء، إذا صرفتَه عنه. قال الله تعالى: ﴿قالُوا أَجِئْتَنا لِتأْفِكَنَا عَنْ آلِهَتِنَا﴾ [الأحقاف 22]. وقال شاعر([19]): إن تكُ عن أفضل الخليفةِ مَأْ *** فُوكاً ففي آخَرِينَ قد أُفِكُوا([20])والمؤتفكات: الرياح التي تختلف مَهابُّها. يقولون:"إذا كثُرت المؤتفكات زَكَتِ الأرض([21])". (أفل) الهمزة والفاء واللام أصلان: أحدهما الغيبة، والثاني الصِّغار من الإبل. فأمّا الغَيبة فيقال أفَلت الشّمس غابت، ونجوم أُفَّلٌ. وكلُّ شيءٍ غابَ فهو آفلٌ. قال: فدعْ عنك سُعدَى إنّما تُسعِفُ النَّوى *** قِرانَ الثرَيّا مرّةً ثم تَأْفِلُ([22])قال الخليل: وإذا استقرّ اللِّقاح في قَرار الرّحمِ فقد أفَل. والأصل الثاني الأفيل، وهو الفصيل، والجمع الإفَال، قال الفرزدق: وجاء قرِيعُ الشَّولِ قبلَ إفالِها *** يَزِفُّ* وجاءتْ خَلْفَه وهي زُفَّفُ([23])قال الأصمعي: الأفيل ابنُ المخاض وابن اللبون، الأنثى أفيلة، فإذا ارتفع عن ذلك فليس بأفيل. قال إهاب بن عمير: ظَلَّتْ بمندَحِّ الرَّجا مُثُولُها *** ثامنةً ومُعْوِلاً أفيلُها ثامنة، أي واردة ثمانية أيّام([24]). مُثُولها: قيامها ماثلة. وفي المثل: "إنّما القَرْمُ من الأَفيل([25])"، أي إنّ بدءَ الكبير من الصَّغير. (أفن) الهمزة والفاء والنون يدلّ على خلوّ الشيء وتفريغه. قالوا: الأفَن قلّة العقل، ورجل مأفونٌ. قال: نُبِّئْتُ عُتبةَ خَضَّافاً تَوَعَّدَنِي *** يا رُبَّ آدَرَ مِنْ مَيثاءَ مأفُونِ([26])ويقال إنّ الجَوز المأفُونَ هُو الذي لا شيء في جوفه. وأصل ذلك كلّه من قولهم: أَفَنَ الفَصيلُ ما في ضرع أُمّه، إذا شربَه كلَّه. وأفَنَ الحالبُ النّاقَةَ، إذا لم يَدَع في ضَرْعِها شيئاً. قال: إذا أُفِنَتْ أَرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإنْ حُيِّنَتْ أَرْبَى على الوَطْبِ حِينُها([27])وقال بعضهم: أَفَنت النّاقةُ قلّ لبنها فهي أَفِنَةٌ، مقصورة. (أفد) الهمزة والفاء والدال تدلُّ على دنو الشيء وقُرْبه، يقال أفِدَ الرّحيل: قَرُب. والأَفِدُ المستَعْجِل: قال النّابغة: أَفِدَ الترحُّلُ غير أنَّ رِكابَنا *** لَمّا تَزُلْ برِحَالِنا وكَأَنْ قَدِ وبعثَت أعرابيّةٌ بنتاً لها إلى جارتها فقالت: "تقول لكِ أُمِّي: أعطِيني نَفَساً أو نَفَسين أَمْعَسُ به مَنيئَتِي فإنِّي أَفِدَةٌ([28])". (أفر) الهمزة والفاء والراء يدلُّ على خفّةٍ واختلاط. يقال أفَرَ الرّجُل، إذا خفّ في الخدمة. والمِئْفَرُ: الخادم. والأُفْرة: الاختلاط. --------------ـــــ ([1]) البيت لذي الرمة في ديوانه 181 والأزمنة والأمكنة (2: 4). ([2]) البيت من أرجوزة لأبن النجم، يقال إنها أجود أرجوزة للعرب، قالها يمدح بها هشام بن عبد الملك. انظر الشعراء لابن قتيبة في ترجمة أبي النجم. وفي الأصل: "فهو" تحريف. ([3]) في الأزمنة والأمكنة (2: 8): "حتى إذا المنظر الغربي". ([4]) هو ابن ميادة، كما في اللسان (6: 42/ 7: 382). وانظر الرجز في الأزمنة والأمكنة (2: 8). ([5]) الازديار: الزيارة. ويروى بدله: *هلا اشتريت حنطة بالرستاق *. ([6]) السمراء، يعني بها الحنطة. وقيل السمراء هنا ناقة أدماء، فتكون "درس" معها بمعنى راض. والصواب في تفسيره الوجه الأول ليلتئم مع الرواية التي أشرت إليها. ([7]) يقال كبد النجم السماء تكبيدا: توسطها. ([8]) في شرح الديوان ص160: "والملح من بلاد بني جعدة باليمامة". ([9]) القطوط: كتب الجوائز ، كما فسر بذلك البيت في اللسان (11: 286). وانظر ديوان الأعشى ص146. والتكملة من اللسان وما سيأتي في (قط). وفي الديوان: "بإمته". وقبل البيت: فذاك ولم يعجز من الموت ربه *** ولكن أتاه الموت لا يتأبق ([10]) البيت لرؤبة كما في ديوانه 108 واللسان (11: 287). والفريص: جمع فريصة. وفي الأصل: "الفريض" تحريف. ([11]) في الأصل: (أفقي) والوجه ما أثبت. ([12]) مثل أديم وأدم، فهو اسم جمع وليس بجمع، لأن فعيلا لا يكسر على فعل. ([13]) مثل رغيف ورغف. لكن قال اللحياني: "لا يقال في جمعه أفق البتة". ([14]) هو العوّام بن شوذب الشيباني. انظر معجم المرزباني 300 وحواشي الحيوان (5: 240). ([15]) أبو الصهباء: كنية بسطام، كما في معجم المرزباني. والأبدان: الدروع. ([16]) انظر ديوانه ص375. وانظر يوم العظالى في كامل ابن الأثير والعقد. ([17]) في الأصل: "جبهته". ([18]) يقال أفك من بابي ضرب وعلم. ([19]) هو عروة بن أذينة، كما في الصحاح وتاج العروس. وفي اللسان (12: 270): "عمرو بن أذينة"، تحريف. ([20]) في الصحاح: "عن أحسن الصنيعة"، وفي اللسان والمجمل: "عن أحسن المروءة". ([21]) زكت الأرض، أي زكا نباتها، كما في اللسان (12: 271). وفي الأصل: "ركت"، تحريف صوابه في اللسان والمجمل. ([22]) نسب في (عدد) إلى كثير عزة. ([23]) في ديوان الفرزدق 589: "وراحت خلفه". ([24]) كذا في الأصل، والوجه: "واردة ثمناً". والثمن، بالكسر: ظمء من أظماء الإبل، وهي أن ترد يوماً ثم تحبس عن الماء ستة أيام وترد في الثامن. ([25]) ومنه قول الراجز- وأنشده في الحيوان (1: 8)-: قد يلحق الصغير بالجليل *** وإنما القرم من الأفيل وسحق النخل من الفسيل ([26]) سبق البيت في مادة (أدر) ص71. ([27]) البيت للمخبل، كما في اللسان (16: 158-292) وفي اللسان أن الأفن أن تحلبها أنّى شئت من غير وقت معلوم. والتحيين: أن تحلب كل يوم وليلة مرة واحدة. وسيأتي في (حين). ([28]) الخبر في اللسان (منأ، معس، نفس)، والنفس: قدر دبغة من القرظ الذي يدبغ به. وقد ضبطت في اللسان بسكون الفاء، ولكن ابن فارس ضبطها بالفتح في (نفس). والمعس: تليين الأديم في الدباغ. والمنيئة: الجلد ما كان في الدباغ. وفي الأصل: "منيتي" بالتسهيل. ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR230 harf- الأفول: غيبوبة النيرات كالقمر والنجوم، قال تعالى: ﴿فلماا أفل قال لا أحب الآفلين﴾ [الأنعام/78]، وقال: ﴿فلما أفلت﴾ [الأنعام/76]، والإفال (الإفال: صغار الإبل، انظر: اللسان (أفل) ؛ والمجمل 1/99) : صغار الغنم، والأفيل: الفصيل الضئيل.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR149 harfأ ف ل
نجوم أفل وأفول.
وفلان كعبه سافل ونجمه آفل.
والقرم من الأفيـل أي الكبيـر مـن الصغيـر.
وتقول: ما الشيوخ كالأطفال ولا البزل كالإفال.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.246 harfMadde başı: افلأَفَلَ أَي غاب. وأَفَلَت الشمسُ تأْفِل وتأْفُل أَفْلاً وأُفولاً: غَرَبت، وفي التهذيب: إِذا غابت فهي آفلة وآفل، وكذلك القمر يأْفِلُ إِذا غاب، وكذلك سائر الكواكب. قال افيفي تعالى: فلما أَفل قال لا أُحب الآفلين.
والإِفَال والأَفَائِل: صِغار الإِبل بَنَاتُ المخَاض ونحوُها. ابن سيده: والأَفِيل ابن المخَاض فما فوقه، والأَفِيل الفَصِيل؛ والجمع إِفَال لأَن حقيقته الوصف، هذا هو القياس وأَما سيبويه فقال
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR39 harf* أ ف ل * * أَفَلَ * غاب وبابه دخل وجلس
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.744 harfMadde başı: افلأَفَلَ
1 أَفَلَ ذ , (T, S, Msb, K,) said of a thing, (Msb,) or of the moon, (T,) and أَفَلَتْ, said of the sun, (T, S, M,) and of the stars, (M,) aor. اَفِلَ and اَفُلَ , inf. n. أُفُولٌ (T, S, M, Msb, K) and أفْلٌ, (M, Msb,) It was, or became, absent, or hidden, or concealed; (T, S, Msb, K;) it set; (T, S, M, &c.;) and so أَفِلَ, aor. اَفَلَ . (K.) ― -b2- Hence, أَفَلَ فُلَانٌ عَنِ البَلَدِ Such
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR163 harfMadde başı: ءفلأَفَلَ
أَفَلَ I , U أَفِلَ A ( n. ac. أُفُوْل 27 ),
a. Set ( sun ).
أَفَّلَ
أَفَّلَ II ,
a. Economised, saved.
تَأَفَّلَ
تَأَفَّلَ V ,
a. Was proud, haughty.
Mücavir kökler17 mücavir (24 toplam)
- بزغ
2 ortak ayet · Neşter demektir
- رأي
3 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- ربب
3 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
- كوكب
1 ortak ayet · “Necm” gezegen, “kevkeb” sabit yıldız demektir
- قول
3 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- قمر
1 ortak ayet · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
- برأ
1 ortak ayet · Berr kara parçası demektir
- شمس
1 ortak ayet · Güneş demektir
- قوم
2 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir
- ليل
1 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- حبب
1 ortak ayet · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
- شرك
1 ortak ayet · Tasma kayış demektir
Geçtiği ayetler(3)
فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ
BattıGece bastırınca; bir yıldız görmüş: Bu mu benim Rabbım? demiş. O, batınca da: Ben, batanları sevmem, demişti.
فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ
BattıSonra ayı doğarken görünce: Bu mu benim Rabbım? demiş. O da batınca: Eğer Rabbım beni hidayete erdirmeseydi; muhakkak sapanlar güruhundan olurdum, demişti.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أفل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | غرب, غيب, خفي |
| Zıt Kök | بزغ |
| Çekirdek Özet 1 | Işık saçan gök cisimlerinin batıp gözden kaybolması, ufkun altına inmesi ve gizlenmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığı geçici, dönemsel ve batışa mahkûm olan nesnelerin ilahlık vasfı taşıyamayacağının delillendirilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Değişime, zevale ve batmaya tâbi olan her varlığın ontolojik olarak bağımlı ve sonlu olduğu ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir görünmezlik veya yok oluş gibi anlayıp, dönemsel parlaklığın ardından gelen zorunlu batışı ve ontolojik zevali gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أف | Ani çıkış, nefes verme, hafifleme, tükeniş veya sınır çizgisine ulaşma; nitekim أفف bıkkınlık ve iç çekişi, أفق gök ile yerin birleştiği son sınırı, أفك ise yönün hakikatten kopup tersine çevrilmesini ifade eder | ل | Temel tükeniş ve sınır hareketini, gök cisminin ufuk çizgisine doğru alçalarak gözden kaybolması ve ışığının örtülerek batması biçiminde yönlendirmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Birincil ışık kaynağının, parlaklığın veya kudret iddiasının çıkış noktasını temsil eder |
| ف | Ağız; açıklık, kenar, boşalma | Parlaklığın genişleyip saçılmasını ve aynı zamanda bir sınır veya boşluk hattına doğru yönelmesini simgeler |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, bağlama, sınırlama | Hareketi belirli bir döngüsel hatta veya kaçınılmaz bir düşüş ve batış sınırına sevk eder |
| أفل | Parlayan ve yükselen bir gücün sınıra dayanarak zorunlu bir hat üzerinden batıp görünmezliğe çekilmesi | Işık saçan gök cisminin ufuk çizgisine yönelip batması, döngüsel zeval hareketini tamamlaması hareketini kurar |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Güneş, ay ve yıldızlar gibi parlak gök cisimlerinin ufukta batarak gözden kaybolması; ayrıca dişi devenin döllenip aşıyı rahmine gizlemesi ve devenin yavrusu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem kullanımında yıldızın batışı anlamında şahittir: فدعْ عنك سُعدَى إنّما تُسعِفُ النَّوى / قِرانَ الثرَيّا مرّةً ثم تَأْفِلُ |
| Erken Arapça kullanım | Devenin yavrusuna ve küçüğüne أفيل denilmiş, büyüğün küçükten yetiştiğini anlatan darbımeselde şöyle yer almıştır: إنّما القَرْمُ من الأَفيل |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça أفل kökü, Sami dilleri havzasında göksel cisimlerin batışı, kararma, zeval bulma ve karanlığa gömülme semantik alanıyla ilişkilidir. İbranicede aynı kök ailesine bağlanan ve karanlık, koyu karanlık, kasvetli gölge anlamlarına gelen אפל (ʾ-p-l / afel) kökü ve bundan türeyen isimler doğrudan ışığın çekilmesi ve kör edici karanlığın çökmesi durumunu gösterir. Benzer biçimde Akadcada apālu veya aplu formlarıyla bağlantılı karanlık ve örtünme tasvirleri semantik olarak bu hatta yaklaşır. Arapçada ise kök, genel bir karanlıktan ziyade doğrudan parlak bir cismin ufkun ardına kayarak gizlenmesi, batması ve böylece görünürlük sahasını terk etmesi şeklinde özelleşmiştir. İbn Fâris’in işaret ettiği rahimde gizlenen döl veya küçük yavru anlamı da ana bünyede veya ufukta örtülme, henüz kemale ermemiş olma veya gözden çekilme mantığıyla aynı anlamsal matriste birleşir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أفل | Işık saçan gök cisimlerinin batışı, gözden kayboluşu ve küçük deve yavrusu anlamları; görünürlükten gizlenmeye geçiş ortak paydasında birleşir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice אפל | İbranicede karanlık, alacakaranlık ve ışığın batıp yok olması anlamıyla ses ve anlam açısından birebir örtüşür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman | Güvenilir ve doğrudan bir dış akrabalık verisi tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak HALOT, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أفل | Anlamlı | Batmak, kaybolmak | Yıldız ve gök cisimlerinin ufukta batıp gizlenmesi | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| ألف | Anlamlı | Birleşmek, alışmak, kaynaşmak | Dağınık unsurların bir araya gelerek ünsiyet ve uyum oluşturması | Kur'an'da geçer; zıt yönde bir araya geliş ve süreklilik bildirir |
| فأل | Anlamlı | İyiliğe yormak, uğur | Karşılaşılan bir söz veya durumdan hayır ummak ve iyilik hissetmek | Kur'an'da geçmez |
| فلأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de müstamel sayılmamıştır |
| لأف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kök olarak işlenmez |
| لفأ | Anlamlı | Sıyırmak, soymak, hakkını eksiltmek | Bir şeyin üzerindeki eti veya kabuğu soyup çıkarmak | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أفل | Merkez | Batış ve zeval | Parlak bir gök cisminin döngüsel hareketle ufuk altına inip görünmez olması | Varlığın geçiciliğini ve bağımlılığını gösteren batış |
| غرب | Komşu | Yönelme ve batma | Mekânsal olarak batı tarafına geçiş ve gözden uzaklaşma | Güneşin ve günün batı yönünde son bulması |
| غيب | Komşu | Görünmezlik | Duyulardan veya algı alanından tamamen gizlenme | Bir şeyin batması şart olmaksızın örtülü veya hazır olmaması |
| خفي | Komşu | Örtülme ve gizlilik | Bir perdenin, örtünün veya belirsizliğin ardında kalarak idrak edilememe | İncelik veya örtü sebebiyle algılanamama hali |
| بزغ | Zıt | Doğuş ve yarılma | Gök cisminin ufukta belirip ışığını saçarak ilk defa ortaya çıkması | Karanlığı yararak görünürlük sahasına çıkış |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أفل | Batmak, zeval bulmak | Parlak gök cisimlerinin batıp görünmez olması | Kesin |
| Latince | occidere, evanescere | Batmak, düşmek, silinip gitmek | Gök cisminin ufukta alçalıp batışını ve görünürlükten çıkışını karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to set, to sink below the horizon, to wane | Ufukta batmak, batıp kaybolmak | Astronomik batış hareketini tam karşılar ancak teolojik zeval çağrışımı bağlama bağlıdır | Güçlü |
| Almanca | untergehen, verblassen | Batmak, batıp gözden kaybolmak | Güneş ve yıldızların ufkun ardında batması hareketini tam verir | Güçlü |
| Fransızca | se coucher, disparaître | Batmak, ufukta kaybolmak | Göksel cismin batışını karşılar, ontolojik yetersizlik anlamını tali olarak taşır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أفل mazi fiil | Gök cisimlerinin ufukta batıp kaybolması | Hz. İbrahim'in yıldız, ay ve güneşin batışını gözlemleyerek onların geçiciliğini saptaması bağlamında (En'âm 6:76, 6:77, 6:78) |
| آفل ism-i fail / آفلين cemi | Varlığı zevale ve batışa mahkûm olan geçici varlıklar | İlahlık iddiasına veya tapınmaya layık olmayan, değişken ve sonlu varlıkların nitelenmesi bağlamında (En'âm 6:76) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hudûs delili ve imkân delili | Değişime, harekete, doğuş ve batışa tâbi olan varlıkların kadim ve ilah olamayacağı ilkesi | Ontolojik sonluluk, zeval, hudûs ve başkasına muhtaçlık |
| Fıkıh | Vakit tayini | Namaz ve oruç vakitlerinin başlangıç ve bitişinde gök cisimlerinin batışının tespiti | Şer'i sınırların belirlenmesinde astronomik batış eylemi |
| Tefsir | İbrahim kıssası tahlili | Hz. İbrahim'in kavmine karşı yürüttüğü akli delillendirme ve rububiyet tartışması | Parlaklığın aldatıcılığına karşı batışın kaçınılmaz bir zaaf göstergesi olması |
| Hadis | Kıyamet alametleri ve zaman | Güneşin batışının fıtri döngüsü ve ahir zamanda batıdan doğması bahisleri | Tabiat nizamının döngüsel batış hareketi ve bunun inkıtaa uğraması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid akidesi ve ilahlık tasavvuru | Zevale uğramayan yegâne yaratıcıya yöneliş | Sahte ve geçici ilah tasavvurlarını geçersiz kılma | Batan, tükenen ve yok olan varlıkların ilah olamayacağını kanıtlar | Kesin |
| İlmi | Kozmoloji ve gök mekaniği | Göksel cisimlerin yörünge ve periyodik batış hareketi | Gözlem yoluyla fiziksel kanunları ve hudûsu anlama | Maddi evrenin döngüsel ve tabi bir nizama bağlı olduğunu gösterir | Güçlü |
| Siyasi | İktidar ve güç döngüsü | Siyasi otoritelerin ve hegemonyaların kaçınılmaz zevali | Mutlaklaştırılan güç odaklarının geçiciliğini hatırlatma | Hiçbir dünyevi iktidarın ebedi olmadığını ve zevale mahkûm olduğunu bildirir | Muhtemel |
| İktisadi | Piyasa, sermaye ve metalar | Dönemsel parlayan servet ve emtianın değer yitirmesi | Geçici sermaye araçlarına mutlak güven bağlanmasını önleme | Maddi kazanımların dönemsel olduğunu ve tükenme riski taşıdığını açıklar | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonun yerel tepe noktasından sonra sıfır noktasına veya asimptota inmesi (sönümlenme) | Fizik ve matematikte bir dalganın, ışık akısının veya enerjinin maksimum değere ulaştıktan sonra azalarak eşik altına düşmesi sürecine karşılık gelir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karizmatik otoritenin veya toplumsal meşruiyetin sönümlenmesi (zeval) | Sosyolojide yükselişe geçen bir hareketin, ideolojinin veya gücün tepe noktasına vardıktan sonra kaçınılmaz olarak etkisini yitirip silinmesi sürecini modeller | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir optik batış veya akşam vaktinin girişiyle sınırlı fiziksel bir olay saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Parlaklık ve kudret iddiası taşıyan her türlü yaratılmış unsurun kaçınılmaz ontolojik yetersizliğini ve zevalini kapsayan ilke |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. İbrahim'in gök cisimlerini gözlemlemesini sıradan bir gökbilim merakı veya anlık bir şaşkınlık zannedip, tevhidi temellendiren en köklü kelami argümanı görmezden gelmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da aklın ve gözlemin sahte ilahları reddetmede nasıl kullanılacağını, değişime uğrayan nesnelerin ibadete layık olmadığını gösteren temel kelami anahtardır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | En'âm suresinde yer alan Hz. İbrahim'in kavmiyle münazarası ve tevhid inancını gök cisimleri üzerinden delillendirdiği ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Varlığın parlaklığına, büyüklüğüne ve ihtişamına aldanarak onu kutsallaştırma yanılgısını düzeltir; parlaklığın değil, baki kalmanın ilahlık şartı olduğunu ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamParlak gök cisimlerinin ufuk hattının altına inerek batması, gözden kaybolması ve ışığının örtülmesi.
- Soyut anlamVarlığın zamana, mekâna ve değişime bağımlı olması sebebiyle mutlak mükemmellikten yoksun oluşu ve kaçınılmaz zevale mahkûmiyeti.
- Sistematik karşılıkDeğişen ve batan hiçbir varlığın mabud olamayacağını, mutlak varlığın ise zevalden münezzeh olduğunu vazeden tevhid ve tenzih ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , zamana bağlı olarak görünürlük, güç veya parlaklık sergileyen yaratılmış sonlu bir varlığı temsil eder. Zaman kritik bir eşiğe () ulaştığında varlığın bu değeri sıfıra yaklaşarak batmakta ve sönümlenmektedir (). Bu batış ve zeval hali, mantıksal bir zorunlulukla o varlığın mutlak ilahlık vasfına sahip olamayacağını () kesin olarak gerektirir.