أفل

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: أ-ف-ل3 sîga, 17 mücavir kök, 3 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.حببكبرقولضللأفلأَفَلَبزغليلرأيقومالْآفِلِينَكوكبجننبرأشرك

KökSîga 3Ayet 3Sure 1Mücavir 17

▶ Ağı aç (3B)

أفل

أ - ف - ل

KÖK
  • 4 geçiş
  • 3 ayet
  • 3 sîga
  • 11 sözlük

Fani çok yaşlanmış kimse, pirifani. Fena ölmek anlamındadır. Canlılara mevt, diğer varlıkların yok oluşuna da fena denir. Efene kaybolmak anlamında kullanılmaya başlanmış, sonra nun lama dönüşmüştür. Hala aynı manada nun lada kullanılmaktadır. Kaybolan, yokolan, görünmez olan anlamındadır.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءفل · افل

Notlarım

Sözlükler(11)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Fani çok yaşlanmış kimse, pirifani. Fena ölmek anlamındadır. Canlılara mevt, diğer varlıkların yok oluşuna da fena denir. Efene kaybolmak anlamında kullanılmaya başlanmış, sonra nun lama dönüşmüştür. Hala aynı manada nun lada kullanılmaktadır. Kaybolan, yokolan, görünmez olan anlamındadır.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.794 harf
باب اللام والفاء و و أ ي ء معهما ف ل و، ف و ل، و ل ف، ل ي ف، ف ل ي، ف ي ل، ل ف أ، أ ل ف، ف أ ل، أ ف ل مستعملات فلو: الفلاة: المفازة، والجميع: الفَلَوات، والفَلا. والفِلْوُ: الجَحش والمُهْر والجميعُ: الأَفْلاء. وقد فَلَوْناه عن أُمِّه، أي: فَطَمناه.. وافتليناه لأنفسنا، أي: اتّخذناه، وقال: نقودُ جِيادَهُنَّ ونَفْتَـلـيهـا ولا نَغذو التُّيوسَ ولا القِهادا وقال: مُلْمِعٍ لاعةِ الفُؤاد إلى جَح
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR265 harf
أَفَلَ، أي غاب. وقد أَفَلَتِ الشمسُ يَأْفِلُ وتَأْفُلُ أُفُولاً: غابتْ. والإِفالُ والأَفائلُ: صغارُ الإِبِلِ، بناتُ المخاضِ ونحوُها، واحدها أَفيلٌ، والأنثى أَفيلَةٌ. ومنه قول زُهَير: مَغانِمُ شَتَّى من إفالِ مُزَنَّمِ والمَأفولُ، إبدال المَأفونِ، وهو الناقص العقل.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR10.546 harf
ل ف ( وايء ) ليف ، فلا ، فال ، لفا ، ألف ، ولف ، أفل . فلا : الليث : الفَلاةُ : المَفَازة . وجمعها : فَلا ، وفَلَوات . قال : والفَلْو : الجَحش والمُهر . وقد فَلَوْناه عن أُمه : أي فَطَمْناه . وافْتَليناه لأَنفسنا ، أي اتخذناه ؛ وقال الشاعر : نَقُود جِيادَهُنّ ونَفْتَليها ولا نَغْذُو التُّيوسَ ولا القِهَادَا وقال الأَعشى : مُلْمِعٍ لاعةِ الفُؤاد إلى جَحْ شٍ فَلاَه عنها فبِئس الفَالِي أي حال بينها
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR8.510 harf
(باب الهمزة والفاء وما بعدهما في الثلاثي) (أفق) الهمزة والفاء والقاف أصل واحد، يدلّ على تباعُد ما بين أطراف الشيء واتساعِه، وعلى بلوغ النهاية. ومن ذلك الآفاق: النواحي والأطراف ، وآفاق البيت من بيوت الأعراب: نواحيه دون سَمْكِهِ. وأنشد يصف الخِلال: وأقصَمَ سَيَّارٍ مع الناس لم يَدَعْ *** تراوُحُ آفاقِ السّماء لـه صدرَا([1])ولذلك يقال أَفَق الرَّجُل، إذا ذهب في الأرض. وأخبرني أبو بكر أحمد بن محمد
Maddenin bağlantısı

(باب الهمزة والفاء وما بعدهما في الثلاثي) (أفق) الهمزة والفاء والقاف أصل واحد، يدلّ على تباعُد ما بين أطراف الشيء واتساعِه، وعلى بلوغ النهاية. ومن ذلك الآفاق: النواحي والأطراف ، وآفاق البيت من بيوت الأعراب: نواحيه دون سَمْكِهِ. وأنشد يصف الخِلال: وأقصَمَ سَيَّارٍ مع الناس لم يَدَعْ *** تراوُحُ آفاقِ السّماء لـه صدرَا([1])ولذلك يقال أَفَق الرَّجُل، إذا ذهب في الأرض. وأخبرني أبو بكر أحمد بن محمد بن إسحاق الدِّينوريُّ قراءةً عليه، قال: حدَّثني أبو عبد الله الحسين بن مسبِّح قال: سمعت أبا حنيفة يقول: للسّماء آفاقٌ وللأرض آفاق، فأمّا آفاق السماء فما انتهى إليه البصر منها مع وجه الأرض من جميع نواحيها، وهو الحدُّ بين ما بَطَن من الفَلَك وبين ما ظَهَر من الأرض، قال الراجز: * قبلَ دُنُّوِّ الأُفْقِ من جَوْزائِه * يريد: قبل طلوع الجوزاء؛ لأنّ الطلوع والغُروب هما على الأفق. وقال يصف الشمس: * فهي على الأُفْقِ كَعْينِ الأحولِ([2]) * وقال آخر: حتى إذا منظر الغربيِّ حارَ دَماً *** من حُمرة الشّمسِ لمّا اغتالَها الأُفُقُ([3])واغتيالُهُ إيّاها تغييبه لها. قال: وأما آفاق الأرض فأطرافها من حيث أحاطت بك. قال الراجز([4]): تكفيك من بعض ازديارِ الآفاقْ([5]) *** سَمْراءُ ممّا دَرَس ابنُ مِخْرَاقْ([6])ويقال للرّجُل إذا كان من أُفُقٍ من الآفاق أفُقِيٌّ وأَفَقِيٌّ، وكذلك الكوكب إذا كان قريباً مجراه من الأفق لا يكبِّد السماء([7])، فهو أُفُقِيٌّ وَأَفَقِيٌّ. إلى هاهنا كلام أبي حنيفة. ويقال الرّجُل الأفق الذي بلغ النهاية* في الكرم. وامرأة آفِقَةٌ. قال الأعشى: آفِقاً يُجْبَي إليه خَرْجُهُ *** كلُّ ما بين عُمَانٍِ فَمَلَحْ([8]) أبو عمرو: الآفق: مثل الفائق، يقال أفَقَ يأفِق أَفْقاً إذا غَلَب، والأفق الغَلَبة. ويقال فرس أُفُقٌ على فُعُل، أي رائعة. فأمّا قول الأعشى: ولا الملك النُّعمانُ يومَ لقيتُه *** [بغبطته] يُعْطِي القُطُوطَ ويأفِقُ([9])فقال الخليل: معناه أنّه يأخذ من الآفاق. قال: واحد الآفاق أُفُق، وهي الناحية من نواحي الأرض. قال ابن السّكّيت: رجل أَفَقِيٌّ من أهل الآفاق، جاء على غير قياس. وقد قيل أُفقيٌّ. قال ابنُ الأعرابيّ: أفَقُ الطّريقِ مِنهاجُه، يقال قعدت على أَفَق الطّريق ونَهْجه. ومن هذا الباب قول ابن الأعرابي: الأَفَقَةُ الخاصرة، والجماعة الأفَق. قال: * يَشْقَى به صَفْحُ الفَريصِ والأَفَقْ([10]) * ويقال شَرِبْت حتى مَلأت أفَقَتَيَّ([11]). وقال أبو عمرو وغيره: دلوٌ أفِيقٌ، إذا كانت فاضلة على الدِّلاء. قال: * ليستْ بِدَلْوٍ بل هِيَ الأَفِيقُ * ولذلك سمِّي الجِلْد بعد الدَّبغ الأَفيق، وجمعه أَفَقٌ([12])، ويجوز أُفُقٌ([13]). فهذا ما في اللغة واشتقاقها. وأمّا يوم الأُفاقة فمن أيام العرب، وهو يوم العَُظَالى، ويوم أَعْشاشٍ، ويوم مُلَيْحة- وأُفَاقَة موضع- وكان من حديثه أنّ بسطّامَ بنَ قيسٍ أقْبَل في ثلاثمائةِ فارسٍ يتوكّفُ انحدارَ بني يربوعٍ في الحَزْن، فأَوّلُ مَن طَلَع منهم بنو زُبَيْد حَتى حَلُّوا الحديقةَ بالأُفاقة، وأقبل بِسطامٌ يَرْتَبئ، فرأى السَّوادَ بحديقة الأُفاقة، ورأى منهم غلاماً فقال لـه: من هؤلاء؟ فقال: بنو زُبيد. قال: فأين بنو عُبيدٍ وبنو أَزْنَمَ؟ قال: بروضة الثَّمَد. قال بسطامٌ لقومه: أطيعُوني واقبِضوا على هذا الحيّ الحريدِ من زُبيد، فإنّ السّلامة إحدى الغنيمتين. قالوا: انتفَخَ سَحْرك، بل نَتَلَقَّطُ بني زُبيدٍ ثمّ نتلقَّط سائرَهم كما تُتَلقَّط الكَمأَة. قال: إني أخشَى أن يتلقّاكُم غداً طعْنٌ يُنسيكم الغنيمةَ! وأحسَّتْ فرسٌ لأُسيد بن حِنَّاءَة بالخيل، فبحثت بيدها، فركب أُسَيد وتوجّه نحوَ بني يربوعٍ، ونادى: يا صباحاه، يا آل يربوع! فلم يرتفع الضَّحاءُ حتّى تلاحَقُوا بالغَبِيط، وجاء الأُحَيْمِر بنُ عبد الله فرمى بِسطاماً بفرسه الشَّقراء- ويزعمون أنّ الأحيمر لم يطعن برمح قطّ إلا انكسر، فكان يقال لـه "مكسِّر الرِّماح"- فلما أَهْوَى ليطعُنَ بِسطاماً انهزم بسطامٌ ومَن معه بعد قتْل مَن قُتِل منهم، ففي ذلك يقول شاعر([14]): فإنْ يَك في جَيش الغَبِيطِ ملامةٌ *** فجيشُ العَُظَالَى كان أخْزَى وأَلْوَما وفَرَّ أبو الصَّهباءِ إذ حَمِسَ الوَغى *** وألقى بأبدان السّلاح وسَلّما([15])فلو أنَّها عُصفورةٌ لحسبتَها *** مُسوَّمَةً تدعُو عُبَيْداً وأَزْنَما وهذا اليوم هو يوم الإيادِ، الذي يقول فيه جرير: وما شهدَتْ يوم الإيادِ مُجَاشِعٌ *** وذا نَجَبٍ يومَ الأسنّةُ تَرْعَُفُ([16]) (أفك) الهمزة والفاء والكاف أصل واحد، يدلُّ على قلب الشيء وصرْفِه عن جِهَته([17]). يقال أُفِكَ الشَّيءُ. وأَفِكَ الرّجُلُ، إذا كذَب([18]). والإفك الكذِب. وأفكتُ الرّجُلَ عن الشيء، إذا صرفتَه عنه. قال الله تعالى: ﴿قالُوا أَجِئْتَنا لِتأْفِكَنَا عَنْ آلِهَتِنَا﴾ [الأحقاف 22]. وقال شاعر([19]): إن تكُ عن أفضل الخليفةِ مَأْ *** فُوكاً ففي آخَرِينَ قد أُفِكُوا([20])والمؤتفكات: الرياح التي تختلف مَهابُّها. يقولون:"إذا كثُرت المؤتفكات زَكَتِ الأرض([21])". (أفل) الهمزة والفاء واللام أصلان: أحدهما الغيبة، والثاني الصِّغار من الإبل. فأمّا الغَيبة فيقال أفَلت الشّمس غابت، ونجوم أُفَّلٌ. وكلُّ شيءٍ غابَ فهو آفلٌ. قال: فدعْ عنك سُعدَى إنّما تُسعِفُ النَّوى *** قِرانَ الثرَيّا مرّةً ثم تَأْفِلُ([22])قال الخليل: وإذا استقرّ اللِّقاح في قَرار الرّحمِ فقد أفَل. والأصل الثاني الأفيل، وهو الفصيل، والجمع الإفَال، قال الفرزدق: وجاء قرِيعُ الشَّولِ قبلَ إفالِها *** يَزِفُّ* وجاءتْ خَلْفَه وهي زُفَّفُ([23])قال الأصمعي: الأفيل ابنُ المخاض وابن اللبون، الأنثى أفيلة، فإذا ارتفع عن ذلك فليس بأفيل. قال إهاب بن عمير: ظَلَّتْ بمندَحِّ الرَّجا مُثُولُها *** ثامنةً ومُعْوِلاً أفيلُها ثامنة، أي واردة ثمانية أيّام([24]). مُثُولها: قيامها ماثلة. وفي المثل: "إنّما القَرْمُ من الأَفيل([25])"، أي إنّ بدءَ الكبير من الصَّغير. (أفن) الهمزة والفاء والنون يدلّ على خلوّ الشيء وتفريغه. قالوا: الأفَن قلّة العقل، ورجل مأفونٌ. قال: نُبِّئْتُ عُتبةَ خَضَّافاً تَوَعَّدَنِي *** يا رُبَّ آدَرَ مِنْ مَيثاءَ مأفُونِ([26])ويقال إنّ الجَوز المأفُونَ هُو الذي لا شيء في جوفه. وأصل ذلك كلّه من قولهم: أَفَنَ الفَصيلُ ما في ضرع أُمّه، إذا شربَه كلَّه. وأفَنَ الحالبُ النّاقَةَ، إذا لم يَدَع في ضَرْعِها شيئاً. قال: إذا أُفِنَتْ أَرْوَى عِيالَكَ أَفْنُها *** وإنْ حُيِّنَتْ أَرْبَى على الوَطْبِ حِينُها([27])وقال بعضهم: أَفَنت النّاقةُ قلّ لبنها فهي أَفِنَةٌ، مقصورة. (أفد) الهمزة والفاء والدال تدلُّ على دنو الشيء وقُرْبه، يقال أفِدَ الرّحيل: قَرُب. والأَفِدُ المستَعْجِل: قال النّابغة: أَفِدَ الترحُّلُ غير أنَّ رِكابَنا *** لَمّا تَزُلْ برِحَالِنا وكَأَنْ قَدِ وبعثَت أعرابيّةٌ بنتاً لها إلى جارتها فقالت: "تقول لكِ أُمِّي: أعطِيني نَفَساً أو نَفَسين أَمْعَسُ به مَنيئَتِي فإنِّي أَفِدَةٌ([28])". (أفر) الهمزة والفاء والراء يدلُّ على خفّةٍ واختلاط. يقال أفَرَ الرّجُل، إذا خفّ في الخدمة. والمِئْفَرُ: الخادم. والأُفْرة: الاختلاط. --------------ـــــ ([1]) البيت لذي الرمة في ديوانه 181 والأزمنة والأمكنة (2: 4). ([2]) البيت من أرجوزة لأبن النجم، يقال إنها أجود أرجوزة للعرب، قالها يمدح بها هشام بن عبد الملك. انظر الشعراء لابن قتيبة في ترجمة أبي النجم. وفي الأصل: "فهو" تحريف. ([3]) في الأزمنة والأمكنة (2: 8): "حتى إذا المنظر الغربي". ([4]) هو ابن ميادة، كما في اللسان (6: 42/ 7: 382). وانظر الرجز في الأزمنة والأمكنة (2: 8). ([5]) الازديار: الزيارة. ويروى بدله: *هلا اشتريت حنطة بالرستاق *. ([6]) السمراء، يعني بها الحنطة. وقيل السمراء هنا ناقة أدماء، فتكون "درس" معها بمعنى راض. والصواب في تفسيره الوجه الأول ليلتئم مع الرواية التي أشرت إليها. ([7]) يقال كبد النجم السماء تكبيدا: توسطها. ([8]) في شرح الديوان ص160: "والملح من بلاد بني جعدة باليمامة". ([9]) القطوط: كتب الجوائز ، كما فسر بذلك البيت في اللسان (11: 286). وانظر ديوان الأعشى ص146. والتكملة من اللسان وما سيأتي في (قط). وفي الديوان: "بإمته". وقبل البيت: فذاك ولم يعجز من الموت ربه *** ولكن أتاه الموت لا يتأبق ([10]) البيت لرؤبة كما في ديوانه 108 واللسان (11: 287). والفريص: جمع فريصة. وفي الأصل: "الفريض" تحريف. ([11]) في الأصل: (أفقي) والوجه ما أثبت. ([12]) مثل أديم وأدم، فهو اسم جمع وليس بجمع، لأن فعيلا لا يكسر على فعل. ([13]) مثل رغيف ورغف. لكن قال اللحياني: "لا يقال في جمعه أفق البتة". ([14]) هو العوّام بن شوذب الشيباني. انظر معجم المرزباني 300 وحواشي الحيوان (5: 240). ([15]) أبو الصهباء: كنية بسطام، كما في معجم المرزباني. والأبدان: الدروع. ([16]) انظر ديوانه ص375. وانظر يوم العظالى في كامل ابن الأثير والعقد. ([17]) في الأصل: "جبهته". ([18]) يقال أفك من بابي ضرب وعلم. ([19]) هو عروة بن أذينة، كما في الصحاح وتاج العروس. وفي اللسان (12: 270): "عمرو بن أذينة"، تحريف. ([20]) في الصحاح: "عن أحسن الصنيعة"، وفي اللسان والمجمل: "عن أحسن المروءة". ([21]) زكت الأرض، أي زكا نباتها، كما في اللسان (12: 271). وفي الأصل: "ركت"، تحريف صوابه في اللسان والمجمل. ([22]) نسب في (عدد) إلى كثير عزة. ([23]) في ديوان الفرزدق 589: "وراحت خلفه". ([24]) كذا في الأصل، والوجه: "واردة ثمناً". والثمن، بالكسر: ظمء من أظماء الإبل، وهي أن ترد يوماً ثم تحبس عن الماء ستة أيام وترد في الثامن. ([25]) ومنه قول الراجز- وأنشده في الحيوان (1: 8)-: قد يلحق الصغير بالجليل *** وإنما القرم من الأفيل وسحق النخل من الفسيل ([26]) سبق البيت في مادة (أدر) ص71. ([27]) البيت للمخبل، كما في اللسان (16: 158-292) وفي اللسان أن الأفن أن تحلبها أنّى شئت من غير وقت معلوم. والتحيين: أن تحلب كل يوم وليلة مرة واحدة. وسيأتي في (حين). ([28]) الخبر في اللسان (منأ، معس، نفس)، والنفس: قدر دبغة من القرظ الذي يدبغ به. وقد ضبطت في اللسان بسكون الفاء، ولكن ابن فارس ضبطها بالفتح في (نفس). والمعس: تليين الأديم في الدباغ. والمنيئة: الجلد ما كان في الدباغ. وفي الأصل: "منيتي" بالتسهيل. ـ

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR230 harf
- الأفول: غيبوبة النيرات كالقمر والنجوم، قال تعالى: ﴿فلماا أفل قال لا أحب الآفلين﴾ [الأنعام/78]، وقال: ﴿فلما أفلت﴾ [الأنعام/76]، والإفال (الإفال: صغار الإبل، انظر: اللسان (أفل) ؛ والمجمل 1/99) : صغار الغنم، والأفيل: الفصيل الضئيل.
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR149 harf
أ ف ل نجوم أفل وأفول‏.‏ وفلان كعبه سافل ونجمه آفل‏.‏ والقرم من الأفيـل أي الكبيـر مـن الصغيـر‏.‏ وتقول‏:‏ ما الشيوخ كالأطفال ولا البزل كالإفال‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR1.246 harf
Madde başı: افلأَفَلَ أَي غاب. وأَفَلَت الشمسُ تأْفِل وتأْفُل أَفْلاً وأُفولاً: غَرَبت، وفي التهذيب: إِذا غابت فهي آفلة وآفل، وكذلك القمر يأْفِلُ إِذا غاب، وكذلك سائر الكواكب. قال افيفي تعالى: فلما أَفل قال لا أُحب الآفلين. والإِفَال والأَفَائِل: صِغار الإِبل بَنَاتُ المخَاض ونحوُها. ابن سيده: والأَفِيل ابن المخَاض فما فوقه، والأَفِيل الفَصِيل؛ والجمع إِفَال لأَن حقيقته الوصف، هذا هو القياس وأَما سيبويه فقال
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR39 harf
* أ ف ل * * أَفَلَ * غاب وبابه دخل وجلس
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR1.744 harf
Madde başı: افلأَفَلَ 1 أَفَلَ ذ , (T, S, Msb, K,) said of a thing, (Msb,) or of the moon, (T,) and أَفَلَتْ, said of the sun, (T, S, M,) and of the stars, (M,) aor. اَفِلَ and اَفُلَ , inf. n. أُفُولٌ (T, S, M, Msb, K) and أفْلٌ, (M, Msb,) It was, or became, absent, or hidden, or concealed; (T, S, Msb, K;) it set; (T, S, M, &c.;) and so أَفِلَ, aor. اَفَلَ . (K.) ― -b2- Hence, أَفَلَ فُلَانٌ عَنِ البَلَدِ Such
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR163 harf
Madde başı: ءفلأَفَلَ أَفَلَ I , U أَفِلَ A ( n. ac. أُفُوْل 27 ), a. Set ( sun ). أَفَّلَ أَفَّلَ II , a. Economised, saved. تَأَفَّلَ تَأَفَّلَ V , a. Was proud, haughty.
Tamamını oku

Sîgalar(3)

Mücavir kökler17 mücavir (24 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. بزغ

    2 ortak ayet · Neşter demektir

  2. رأي

    3 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…

  3. ربب

    3 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir

  4. كوكب

    1 ortak ayet · “Necm” gezegen, “kevkeb” sabit yıldız demektir

  5. قول

    3 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

  6. قمر

    1 ortak ayet · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir

  7. برأ

    1 ortak ayet · Berr kara parçası demektir

  8. شمس

    1 ortak ayet · Güneş demektir

  9. قوم

    2 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir

  10. ليل

    1 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…

  11. حبب

    1 ortak ayet · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)

  12. شرك

    1 ortak ayet · Tasma kayış demektir

Geçtiği ayetler(3)

  1. فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ

    BattıGece bastırınca; bir yıldız görmüş: Bu mu benim Rabbım? demiş. O, batınca da: Ben, batanları sevmem, demişti.

  2. فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ

    BattıSonra ayı doğarken görünce: Bu mu benim Rabbım? demiş. O da batınca: Eğer Rabbım beni hidayete erdirmeseydi; muhakkak sapanlar güruhundan olurdum, demişti.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökأفل
YapıÜçlü
Özel DurumHemzeli
Bağlamsal Yakın Köklerغرب, غيب, خفي
Zıt Kökبزغ
Çekirdek Özet 1Işık saçan gök cisimlerinin batıp gözden kaybolması, ufkun altına inmesi ve gizlenmesi
Çekirdek Özet 2Varlığı geçici, dönemsel ve batışa mahkûm olan nesnelerin ilahlık vasfı taşıyamayacağının delillendirilmesi
Çekirdek Özet 3Değişime, zevale ve batmaya tâbi olan her varlığın ontolojik olarak bağımlı ve sonlu olduğu ilkesi
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca sıradan bir görünmezlik veya yok oluş gibi anlayıp, dönemsel parlaklığın ardından gelen zorunlu batışı ve ontolojik zevali gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
أفAni çıkış, nefes verme, hafifleme, tükeniş veya sınır çizgisine ulaşma; nitekim أفف bıkkınlık ve iç çekişi, أفق gök ile yerin birleştiği son sınırı, أفك ise yönün hakikatten kopup tersine çevrilmesini ifade ederلTemel tükeniş ve sınır hareketini, gök cisminin ufuk çizgisine doğru alçalarak gözden kaybolması ve ışığının örtülerek batması biçiminde yönlendirmiştir

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
أÖküz başı; güç, öncülük, başlangıçBirincil ışık kaynağının, parlaklığın veya kudret iddiasının çıkış noktasını temsil eder
فAğız; açıklık, kenar, boşalmaParlaklığın genişleyip saçılmasını ve aynı zamanda bir sınır veya boşluk hattına doğru yönelmesini simgeler
لÇoban değneği; yöneltme, bağlama, sınırlamaHareketi belirli bir döngüsel hatta veya kaçınılmaz bir düşüş ve batış sınırına sevk eder
أفلParlayan ve yükselen bir gücün sınıra dayanarak zorunlu bir hat üzerinden batıp görünmezliğe çekilmesiIşık saçan gök cisminin ufuk çizgisine yönelip batması, döngüsel zeval hareketini tamamlaması hareketini kurar

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamGüneş, ay ve yıldızlar gibi parlak gök cisimlerinin ufukta batarak gözden kaybolması; ayrıca dişi devenin döllenip aşıyı rahmine gizlemesi ve devenin yavrusu
Cahiliye şiiri kullanımıCahiliye ve erken dönem kullanımında yıldızın batışı anlamında şahittir: فدعْ عنك سُعدَى إنّما تُسعِفُ النَّوى / قِرانَ الثرَيّا مرّةً ثم تَأْفِلُ
Erken Arapça kullanımDevenin yavrusuna ve küçüğüne أفيل denilmiş, büyüğün küçükten yetiştiğini anlatan darbımeselde şöyle yer almıştır: إنّما القَرْمُ من الأَفيل

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Arapça أفل kökü, Sami dilleri havzasında göksel cisimlerin batışı, kararma, zeval bulma ve karanlığa gömülme semantik alanıyla ilişkilidir. İbranicede aynı kök ailesine bağlanan ve karanlık, koyu karanlık, kasvetli gölge anlamlarına gelen אפל (ʾ-p-l / afel) kökü ve bundan türeyen isimler doğrudan ışığın çekilmesi ve kör edici karanlığın çökmesi durumunu gösterir. Benzer biçimde Akadcada apālu veya aplu formlarıyla bağlantılı karanlık ve örtünme tasvirleri semantik olarak bu hatta yaklaşır. Arapçada ise kök, genel bir karanlıktan ziyade doğrudan parlak bir cismin ufkun ardına kayarak gizlenmesi, batması ve böylece görünürlük sahasını terk etmesi şeklinde özelleşmiştir. İbn Fâris’in işaret ettiği rahimde gizlenen döl veya küçük yavru anlamı da ana bünyede veya ufukta örtülme, henüz kemale ermemiş olma veya gözden çekilme mantığıyla aynı anlamsal matriste birleşir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönأفلIşık saçan gök cisimlerinin batışı, gözden kayboluşu ve küçük deve yavrusu anlamları; görünürlükten gizlenmeye geçiş ortak paydasında birleşirKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice אפלİbranicede karanlık, alacakaranlık ve ışığın batıp yok olması anlamıyla ses ve anlam açısından birebir örtüşürGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik katmanGüvenilir ve doğrudan bir dış akrabalık verisi tespit edilememiştirVeri bulunamadı

Kaynak HALOT, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
أفلAnlamlıBatmak, kaybolmakYıldız ve gök cisimlerinin ufukta batıp gizlenmesiHedef köktür; Kur'an'da geçer
ألفAnlamlıBirleşmek, alışmak, kaynaşmakDağınık unsurların bir araya gelerek ünsiyet ve uyum oluşturmasıKur'an'da geçer; zıt yönde bir araya geliş ve süreklilik bildirir
فألAnlamlıİyiliğe yormak, uğurKarşılaşılan bir söz veya durumdan hayır ummak ve iyilik hissetmekKur'an'da geçmez
فلأKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de müstamel sayılmamıştır
لأفKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız kök olarak işlenmez
لفأAnlamlıSıyırmak, soymak, hakkını eksiltmekBir şeyin üzerindeki eti veya kabuğu soyup çıkarmakKur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
أفلMerkezBatış ve zevalParlak bir gök cisminin döngüsel hareketle ufuk altına inip görünmez olmasıVarlığın geçiciliğini ve bağımlılığını gösteren batış
غربKomşuYönelme ve batmaMekânsal olarak batı tarafına geçiş ve gözden uzaklaşmaGüneşin ve günün batı yönünde son bulması
غيبKomşuGörünmezlikDuyulardan veya algı alanından tamamen gizlenmeBir şeyin batması şart olmaksızın örtülü veya hazır olmaması
خفيKomşuÖrtülme ve gizlilikBir perdenin, örtünün veya belirsizliğin ardında kalarak idrak edilememeİncelik veya örtü sebebiyle algılanamama hali
بزغZıtDoğuş ve yarılmaGök cisminin ufukta belirip ışığını saçarak ilk defa ortaya çıkmasıKaranlığı yararak görünürlük sahasına çıkış

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaأفلBatmak, zeval bulmakParlak gök cisimlerinin batıp görünmez olmasıKesin
Latinceoccidere, evanescereBatmak, düşmek, silinip gitmekGök cisminin ufukta alçalıp batışını ve görünürlükten çıkışını karşılarGüçlü
İngilizceto set, to sink below the horizon, to waneUfukta batmak, batıp kaybolmakAstronomik batış hareketini tam karşılar ancak teolojik zeval çağrışımı bağlama bağlıdırGüçlü
Almancauntergehen, verblassenBatmak, batıp gözden kaybolmakGüneş ve yıldızların ufkun ardında batması hareketini tam verirGüçlü
Fransızcase coucher, disparaîtreBatmak, ufukta kaybolmakGöksel cismin batışını karşılar, ontolojik yetersizlik anlamını tali olarak taşırGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
أفل mazi fiilGök cisimlerinin ufukta batıp kaybolmasıHz. İbrahim'in yıldız, ay ve güneşin batışını gözlemleyerek onların geçiciliğini saptaması bağlamında (En'âm 6:76, 6:77, 6:78)
آفل ism-i fail / آفلين cemiVarlığı zevale ve batışa mahkûm olan geçici varlıklarİlahlık iddiasına veya tapınmaya layık olmayan, değişken ve sonlu varlıkların nitelenmesi bağlamında (En'âm 6:76)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamHudûs delili ve imkân deliliDeğişime, harekete, doğuş ve batışa tâbi olan varlıkların kadim ve ilah olamayacağı ilkesiOntolojik sonluluk, zeval, hudûs ve başkasına muhtaçlık
FıkıhVakit tayiniNamaz ve oruç vakitlerinin başlangıç ve bitişinde gök cisimlerinin batışının tespitiŞer'i sınırların belirlenmesinde astronomik batış eylemi
Tefsirİbrahim kıssası tahliliHz. İbrahim'in kavmine karşı yürüttüğü akli delillendirme ve rububiyet tartışmasıParlaklığın aldatıcılığına karşı batışın kaçınılmaz bir zaaf göstergesi olması
HadisKıyamet alametleri ve zamanGüneşin batışının fıtri döngüsü ve ahir zamanda batıdan doğması bahisleriTabiat nizamının döngüsel batış hareketi ve bunun inkıtaa uğraması

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid akidesi ve ilahlık tasavvuruZevale uğramayan yegâne yaratıcıya yönelişSahte ve geçici ilah tasavvurlarını geçersiz kılmaBatan, tükenen ve yok olan varlıkların ilah olamayacağını kanıtlarKesin
İlmiKozmoloji ve gök mekaniğiGöksel cisimlerin yörünge ve periyodik batış hareketiGözlem yoluyla fiziksel kanunları ve hudûsu anlamaMaddi evrenin döngüsel ve tabi bir nizama bağlı olduğunu gösterirGüçlü
Siyasiİktidar ve güç döngüsüSiyasi otoritelerin ve hegemonyaların kaçınılmaz zevaliMutlaklaştırılan güç odaklarının geçiciliğini hatırlatmaHiçbir dünyevi iktidarın ebedi olmadığını ve zevale mahkûm olduğunu bildirirMuhtemel
İktisadiPiyasa, sermaye ve metalarDönemsel parlayan servet ve emtianın değer yitirmesiGeçici sermaye araçlarına mutlak güven bağlanmasını önlemeMaddi kazanımların dönemsel olduğunu ve tükenme riski taşıdığını açıklarMuhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerFonksiyonun yerel tepe noktasından sonra sıfır noktasına veya asimptota inmesi (sönümlenme)Fizik ve matematikte bir dalganın, ışık akısının veya enerjinin maksimum değere ulaştıktan sonra azalarak eşik altına düşmesi sürecine karşılık gelirGüçlü
Beşeri bilimlerKarizmatik otoritenin veya toplumsal meşruiyetin sönümlenmesi (zeval)Sosyolojide yükselişe geçen bir hareketin, ideolojinin veya gücün tepe noktasına vardıktan sonra kaçınılmaz olarak etkisini yitirip silinmesi sürecini modellerGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca sıradan bir optik batış veya akşam vaktinin girişiyle sınırlı fiziksel bir olay saymak
Kur'an içi daha geniş anlamParlaklık ve kudret iddiası taşıyan her türlü yaratılmış unsurun kaçınılmaz ontolojik yetersizliğini ve zevalini kapsayan ilke
Yanlış anlamanın doğuracağı hataHz. İbrahim'in gök cisimlerini gözlemlemesini sıradan bir gökbilim merakı veya anlık bir şaşkınlık zannedip, tevhidi temellendiren en köklü kelami argümanı görmezden gelmek

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'da aklın ve gözlemin sahte ilahları reddetmede nasıl kullanılacağını, değişime uğrayan nesnelerin ibadete layık olmadığını gösteren temel kelami anahtardır
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?En'âm suresinde yer alan Hz. İbrahim'in kavmiyle münazarası ve tevhid inancını gök cisimleri üzerinden delillendirdiği ayetlerde belirleyicidir
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Varlığın parlaklığına, büyüklüğüne ve ihtişamına aldanarak onu kutsallaştırma yanılgısını düzeltir; parlaklığın değil, baki kalmanın ilahlık şartı olduğunu ortaya koyar

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamParlak gök cisimlerinin ufuk hattının altına inerek batması, gözden kaybolması ve ışığının örtülmesi.
  • Soyut anlamVarlığın zamana, mekâna ve değişime bağımlı olması sebebiyle mutlak mükemmellikten yoksun oluşu ve kaçınılmaz zevale mahkûmiyeti.
  • Sistematik karşılıkDeğişen ve batan hiçbir varlığın mabud olamayacağını, mutlak varlığın ise zevalden münezzeh olduğunu vazeden tevhid ve tenzih ilkesi.
  • LaTeX modeliV(t)→t→tc0  ⟹  ¬I(V)
  • LaTeX açıklamasıFormülde V(t), zamana bağlı olarak görünürlük, güç veya parlaklık sergileyen yaratılmış sonlu bir varlığı temsil eder. Zaman kritik bir eşiğe (tc) ulaştığında varlığın bu değeri sıfıra yaklaşarak batmakta ve sönümlenmektedir (V(t)→0). Bu batış ve zeval hali, mantıksal bir zorunlulukla o varlığın mutlak ilahlık vasfına sahip olamayacağını (¬I(V)) kesin olarak gerektirir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ا