أفل
أ - ف - ل
KÖK- 4 geçiş
- 3 ayet
- 3 sîga
- 11 sözlük
Fani çok yaşlanmış kimse, pirifani. Fena ölmek anlamındadır. Canlılara mevt, diğer varlıkların yok oluşuna da fena denir. Efene kaybolmak anlamında kullanılmaya başlanmış, sonra nun lama dönüşmüştür. Hala aynı manada nun lada kullanılmaktadır. Kaybolan, yokolan, görünmez olan anlamındadır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءفل · افل
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Fani çok yaşlanmış kimse, pirifani. Fena ölmek anlamındadır. Canlılara mevt, diğer varlıkların yok oluşuna da fena denir. Efene kaybolmak anlamında kullanılmaya başlanmış, sonra nun lama dönüşmüştür. Hala aynı manada nun lada kullanılmaktadır. Kaybolan, yokolan, görünmez olan anlamındadır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.794 harfباب اللام والفاء و و أ ي ء معهما
ف ل و، ف و ل، و ل ف، ل ي ف، ف ل ي، ف ي ل، ل ف أ، أ ل ف، ف أ ل، أ ف ل مستعملات
فلو:
الفلاة: المفازة، والجميع: الفَلَوات، والفَلا.
والفِلْوُ: الجَحش والمُهْر والجميعُ: الأَفْلاء. وقد فَلَوْناه عن أُمِّه، أي: فَطَمناه.. وافتليناه لأنفسنا، أي: اتّخذناه، وقال:
نقودُ جِيادَهُنَّ ونَفْتَـلـيهـا ولا نَغذو التُّيوسَ ولا القِهادا
وقال:
مُلْمِعٍ لاعةِ الفُؤاد إلى جَح
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR265 harfأَفَلَ، أي غاب. وقد أَفَلَتِ الشمسُ يَأْفِلُ وتَأْفُلُ أُفُولاً: غابتْ. والإِفالُ والأَفائلُ: صغارُ الإِبِلِ، بناتُ المخاضِ ونحوُها، واحدها أَفيلٌ، والأنثى أَفيلَةٌ. ومنه قول زُهَير:
مَغانِمُ شَتَّى من إفالِ مُزَنَّمِ
والمَأفولُ، إبدال المَأفونِ، وهو الناقص العقل.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.546 harfل ف ( وايء )
ليف ، فلا ، فال ، لفا ، ألف ، ولف ، أفل .
فلا : الليث : الفَلاةُ : المَفَازة .
وجمعها : فَلا ، وفَلَوات .
قال : والفَلْو : الجَحش والمُهر .
وقد فَلَوْناه عن أُمه : أي فَطَمْناه .
وافْتَليناه لأَنفسنا ، أي اتخذناه ؛ وقال
الشاعر :
نَقُود جِيادَهُنّ ونَفْتَليها
ولا نَغْذُو التُّيوسَ ولا القِهَادَا
وقال الأَعشى :
مُلْمِعٍ لاعةِ الفُؤاد إلى جَحْ
شٍ فَلاَه عنها فبِئس الفَالِي
أي حال بينها
ل ف ( وايء ) ليف ، فلا ، فال ، لفا ، ألف ، ولف ، أفل . فلا : الليث : الفَلاةُ : المَفَازة . وجمعها : فَلا ، وفَلَوات . قال : والفَلْو : الجَحش والمُهر . وقد فَلَوْناه عن أُمه : أي فَطَمْناه . وافْتَليناه لأَنفسنا ، أي اتخذناه ؛ وقال الشاعر : نَقُود جِيادَهُنّ ونَفْتَليها ولا نَغْذُو التُّيوسَ ولا القِهَادَا وقال الأَعشى : مُلْمِعٍ لاعةِ الفُؤاد إلى جَحْ شٍ فَلاَه عنها فبِئس الفَالِي أي حال بينها وبين ولدها . والجميع : أَفْلاء . قال : والفِلاَية ، من فَلْي الرأس . والتَّفلّى : التكلُّف . قال : وإذا رأيت الحُمر كأنها تتحاكّ دَفَقاً فإِنها تتفالى ؛ وقال ذو الرُّمّة : ظلَّت تفالى وظلَّ الجَوْنُ مُصْطَخِماً كأنّه عَن سَرارِ الأَرض مَحْجُومُ أبو زيد : فَلَيْت الرجل في عَقْله أَفْليه فَلْياً ، إذا نظرت ما عَقْلُه . ابن الأعرابي : فَلَى : قَطع . وفَلِي : انْقَطع . أبو عُبيد : فلوت رأسَه بالسيف ، وفَلَيْته ، إذا ضَربته ؛ وأَنْشد : أما تَراني رابِطَ الجَنَان أَفْليه بالسَّيْف إذا اسْتَفْلانِي ابن الأعرابي : العربُ تقول : أَتتكم فاليةُ الأفاعي . يُضرب مثلاً لأوّل الشّر يُنْتَظر . وجمعها : الفَوالي ، وهي هناةٌ كالخنافس رُقْطٌ تألف العَقاربَ والحيّات . ويُقال : فَلت فلانةُ رَأْسَه تَفْليه فِلايةً ، إذا بَحثت عن القَمْل والخَطَا . والنِّساء يُقال لهن : الفاليات ، والفَوالي ؛ وقال عَمرو بن مَعدي كَرِب : تَراه كالثَّغام يُعَلُّ مِسْكاً يَسُوء الفاليات إذا فَلَيْنِي أراد : فَلَيْنني ، بنُونين ، فحذَف إحداهما اسْتثقالاً للجمع بينهما . وفَلَيت الشِّعْر ، إذا تدبَّرته واستخرجْت معانيه . وفَليت الأمر ، إذا تأمّلت وُجوهه ونَظرت إلى عَواقبه . ويقال : فلوتُ القومَ ، وفَلَيتهم ، إذا تَخَلَّلتهم . ابن السِّكيت : فلوت المُهر من أُمه أَفْلوه ، وافْتليته ، إذا فَصَلته عنها وقَطعت رَضاعه منها . وقد فَلَيْت رَأْسَه . ويقال للمُهر : فُلوّ . والجميع : أفلاء ؛ ومنه قول أبي كَبير الهُذلي : مُسْتَنّة سَنَن الفُلُوِّ مُرشّةٌ ابن الأعرابي : فَلاَ الرَّجُل ، إذا سافر ؛ وفلا ، إذا عَقل بعد جَهل . وفلا ، إذا قَطع . وفي الحديث عن ابن عباس : امْر الدَّمَ بما كان قاطعاً من لِيطَة فالية ، أي قصبة وشُقّة قاطعة . قال : والسِّكين يقال لها : الفالية . ومَرى دم نَسيكته ، إذا استخرجه . شمر ، عن ابن شميل : الفلاة : التي لا ماء فيها ولا أنيس ، وإن كانت مُكْلئة . يقال : علونا فلاةً من الأَرض . أبو خَيرة : هي التي لا ماء فيها ، فأقلّها للإِبل رِبْع ، وللغَنم والحمير غِبٌّ ، وأكثرها ما بلغت ممّا لا ماءَ فيه . ابن السّكيت : أَفْلَى القومُ : صارُوا إلى الفَلاَة . وسمعت العرب تقول : نزل بنو فلان على ماء كذا ، وهم يَفْتلون الفلاة من ناحِية كذا ، أي يَرْعَون كَلأ البلد ويَرِدُون الماءَ مِن تلك الجِهة . وافْتلاؤها : رَعْيها وطلب ما فيها من لُمَع الكلأ ، كما يُفْلى الرأس . فيل فول : قال ابن السِّكِّيت : رجل فِيلُ الرَّأي ، وفالُ الرّأي ، وفَيِّل الرأي ، وفَيْل الرأي ، وفائل الرأي ، إذا كان ضعيفاً ؛ وقال الكميت : بَنِي رَبِّ الجوَاد فلا تَفِيلوا فما أنتم فنَعْذِرَكُم لِفِيلِ ويقال : ما كنت أحب أن أرى في رأيك فِيَالةً ؛ وقال جرير : رأيتُك يا أُخَيطل إذا جَرَيْنَا وجِرِّبت الفِراسةُ كُنْت فَالا الليث : الفُول : حَبٌّ يقال له : الباقلَّى . الواحدة : فُولة . والفِيل : معروف . والتفيُّل : زيادة الشباب ومُهْكَته ؛ وأَنْشد : حتى إذا ما حَان مِن تَفَيُّله غيره : رجل فَيِّل اللَّحم : كَثِيرُه . وبعضهم يهمزه فيقول : فَيْئل . أبو عبيد : الفائلان : عرقان يَسْتبطنان الفَخذين . وقال الأصمعيّ في قوله : سَليم الشَّظَا عَبْل الشَّوَى شَنِجِ النَّسَا له حَجَبَاتٌ مُشْرِفاتٌ على الفَالِ قيل : أراد : على الفائل ، فقلب ، وهو عِرق في الفخذ يكون في خُرْبة الوَرك يَنْحَدر في الرِّجْل ، وليس بين الخربة والجوف عَظْم إنما هو جلد وعظم ؛ وقال الأَعشى : قد تَخْضب العَيرَ من مَكنون فائله وذلك أن الفارس إذا حَذَق الطَّعن قَصد الخُربة ، لأنه ليس دون الجوف عَظم . ومَكْنُون فائِله : دَمُه الذي قد كُنّ فيه . أبو عبيد ، عن أبي عمرو : الفِيَال : لُعبة للصِّبيان ؛ وأَنشد : كما قَسم التُّرْب المفايلُ باليَدِ الليث : يقال : فِيَال ، وفَيَال . فمن فتح الفاء جعله اسماً ، ومن كسرها جعله مصدراً . وهو أن يُخبأ شيء في التّراب ، ثم يُقْسم قِسْمين ، ثم يقول الخابىء لصاحبه : في أي القِسْمين هو ؟ فإن أخطأ ، قال له : فال رَأْيُك . غيره : يقال لهذه اللّعبة : الطُّيَن ، والسُّدَّر ؛ وأَنْشد ابن الأَعرابيّ : فَبِتْن يَلْعَبْن حوالَيّ الطُّبَنْ أبو عبيد ، عن أبي عمرو : الفائل : اللَّحم الذي على خُرْب الوَرِك . وكان بعضهم يَجعل الفائل عِرْقاً . ابن السِّكيت : الفأل : ضِدّ الطِّيَرة . وقد تفاءلت . قال : والفأل : أن يكون الرجلُ مريضاً فيسمع رجلاً يقول : يا سالم ؛ أو يكون طالبَ ضالّة فيسمع آخر يقول : يا واجد ؛ فيتوجّه له في ظنّه ، لِما سمعه ، أنه يبرأ من مرضه ، أو يجد ضالّته . ورُوي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان يُحِبّ الفأل ويكره الطِّيَرة . والطِّيرة : ضِدّ الفَأل . والطيّرة : فما يُتشاءم به ؛ والفأل : فيما يُسْتَحبّ . قلت : ومن العرب مَن يجعل الفأل فيما يُكره أيضاً . قال أبو زيد الأنصاري : تفاءلت تفاؤلاً ، وذلك أن تَسمع الإنسان وأنت تُريد حاجة يدعو : يا سعيد ، يا أفلح ، أو يدعو باسم قَبِيح . والفأل ، مهموز . وفي ( النَّوادر ) : يُقال : لا فَأْلَ عليك ، بمَعْنى : لا ضَيْر عليك ، ولا طَيْر عليك ، ولا شَرّ عليك . أفل : يُقال : أَفَلت الشمسُ تَأْفِل وتأفُل ، أَفْلاً وأُفُولاً . فهي آفِلة وآفِل . وكذلك القمر يأفِل ، إذا غاب ؛ قال الله تعالى : ( فَلَمَّآ أَفَلَ ) ( الأنعام : 76 ) أي : غاب وغَرَب . الليث : إذا اسْتقرّ اللّقاح في قَرار الرَّحم ، قيل : قد أَفَل . ثم يُقال للحامل : آفِل . ويقولون : لَبُؤة آفِل وآفلة ، إذا حَمَلت . والأفيل : الفصيل ، والجميع الإفال . وفي ( النوادر ) : أفِلَ الرجلُ إذا نشِط ، فهو أفِل . ألف : قال الله تعالى : ( ( ) قُرَيْشٍ ) ( قريش : 1 و 2 ) الآية . قال أبو إسحاق : فيها ثلاثة أَوْجه : ( لإيلاف قُريش ) ، و ( لإلاف قُريش ) ، ولإلْف قُريش . وقد قُرىء بالوَجهين الأوَّلَين . أبو عُبيد : أَلِفتُ الشيءَ ، وآلَفْته . بمعنى واحد ، أي لَزِمْتُه ، فهو مُؤْلَف ، ومألوف . وآلَفَتِ الظِّباءُ الرَّمْلَ ، إذا أَلِفَتْها ؛ وقال ذو الرُّمّة : من المُؤْلفات الرَّمْلِ أَدْماءُ حُرَّةٌ شُعاعُ الضُّحَى في مَتْنها يَتَوضَّحُ أبو زيد : أَلِفْت الشيء : وأَلِفْتُ فلاناً ، إذا أَنِسْتَ به . وأَلَّفْت بينهم تَأليفاً ، إذا جَمعت بينهم بعد تَفرُّق . وأَلَّفْتُ الشيءَ : وَصَلْتُ بعضَه ببعض ؛ ومنه : تَأليفُ الكُتب . وأَلَّفْتُ الشيءَ ، أي وَصَلْتُه . وآلَفت فلاناً الشيءَ ، إذا ألزمْته إِياه ، أُولِفه إيلافاً . وقول الله عزّ وجلّ : ( ( ) قُرَيْشٍ إِيلَافِهِمْ رِحْلَةَ ) ( قريش : 1 و 2 ) المعنى : لِتُؤْلَفَ قُرَيْشٌ الرِّحْلتين فيتَّصلا ولا يَنْقطعا . وقيل : اللام مُتّصلة بالسُّورة التي قبلها ، أي أهلك الله أصحاب الفِيل لِتُؤْلَفَ قُريش رحْلَتِيها آمِنين . وأخبرني المُنْذري ، عن أبي الحَسن الطُّوسِيّ ، عن أبي جعفر الخَرّاز ، عن ابن الأعرابي ، أنه قال : أصحاب الإيلاف أربعة إخوة : هاشم ، وعبد شمس ، والمطَّلب ، ونوفل : بَنُو عبد مناف ؛ فكانوا يُؤَلِّفون الجِوَارَ يُتْبعون بعضَه بعضاً يُجيرون قريشاً بِميرهم ، وكانوا يُسمَّون المُجِيرين ، فأمّا هاشم فإنه أَخذ حَبْلاً من ملك الرُّوم ، وأخذ نوفلٌ حبلاً من كِسرى ، وأخذ عبد شمس حبلاً من النجاشي ، وأخذ المُطّلب حَبْلاً من مُلوك حِمْير ، فكان تجّار قُريش يَختلفون إلى هذه الأَمْصار بحبال هؤلاء الإخوة ، فلا يُتَعَرَّض لهم . ابن الأنباريّ : من قرأ لإلافهم وإلفهم فهما من أَلِف يَألف . ومن قرأ لإيلافهم فهو من آلف يُؤلف . قال : ومعنى : يُؤَلِّفون : يهيِّئون ويُجَهِّزون . وقال ابن الأعرابيّ : يؤلِّفون : يُجيرُون ؛ وأنشد ابن الأنباريّ : زَعمتُم أنّ إخوتكم قُريشاً لهم إلْفٌ وليس لْكم إِلاَفُ وقال الفَرّاء : من قرأ إلْفَهم فقد يكون من يُؤَلِّفون . قال : وأجود من ذلك أن يُجعل من يألفون رحلة الشتاء والصَّيف . قال : والإيلاف من يُؤْلِفون ، أَي يُهيِّئون ويُجَهِّزون . وأخبرني المُنذريّ ، عن أبي العبّاس ، عن ابن الأعرابيّ : كان هاشم يُؤَلِّف إلى الشام ، وعبد شَمس يؤلِّف إلى الحبشة ، والمطلب إلى اليمن ، ونوفل إلى فارس . قال : ويتألّفون ، أي يَسْتجيرون ؛ وأَنشد أبو عُبيد لأبي ذُؤَيْب : تُوصِّل بالرُّكْبان حِيناً وتُؤْلِفُ ال جِوارَ ويُغْشِيها الأَمانَ ذِمامُها يصفُ حُمراً أُجيرت حيال أَقْوام . وقول الله عزّ وجلّ : ( وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ ) ( التوبة : 60 ) هؤلاء قومٌ من سادة العرب أَمر الله جلّ وعزّ نبيَّه في أوَّل الإسلام بتألُّفهم ، أي بمُقاربتهم وإعطائهم من الصَّدقات ليُرغِّبوا مَن وراءهم في الإسلام ، ولئلا تَحْملهم الحميَّة مع ضَعف نيّاتهم على أن يكونوا إلْباً مع الكُفّار على المسلمين ، وقد نَفَّلهم الله يوم حُنَين بمئتين من الإبل تألُّفاً لهم ، منهم : الأَقرع بن حابس التميميّ ، والعبّاس بن مِرداس السُّلميّ ، وعُيَينة بن حِصنْ الفزاريّ ، وأبو سُفيان بن حَرب ، وصفوان بن أُمية . وقال بعضُ أهل العلم : تألّف النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) في وقت بعضَ السادة من العرب بمالٍ أعطاهموه ، فلما دَخل الناسُ في دين الله أفواجاً وأظهر الله دينَه على المِلَل كلها أغنى وله الحمد أن يُتألَّف كافِرٌ اليومَ بمالٍ يُعطاه . ولله الحمد ولا شريك له . والأَلف ، من العدد ، معروف . وثلاثة الآلاف ، إلى العَشرة . ثم أُلوف جمع الجمع ؛ قال الله تعالى : ( وَهُمْ أُلُوفٌ حَذَرَ الْمَوْتِ ) ( البقرة : 243 ) . ويُقال : ألفٌ أَقرع ، لأن العرب تذكِّر الألف . وإن أُنّث على أَنه جمع ، فهو جائز . وأكثر كلام العرب على التَّذكير . أبو عُبيد : يقال : كان القوم تِسعمائة وتسعةً وتسعين فآلَفْتُهم ، ممدود . وقد آلَفُوا هم ، إذا صاروا أَلفْاً . وكذلك أَمْأَيتهم ، فأَمْأَوْا ، إذا صاروا مِئة . ويقال : فلان أَلِيفي وإِلْفي . وهم أُلاّفِي . وقد نَزَع البعير إلى أُلاّفه ؛ وقال ذو الرُّمة : أكُنْ مِثْلَ الأُلاّف لُزَّت كُراعُه إلى أُختها الأُخرى ووَلّى صواحِبُهُ ويجوز الأُلاّف ، وهو جمع آلِف . وقد ائتلف القوم ائتلافاً ، فتآلفوا تآلُفاً . وألّف الله بينهم تَأْلِيفاً . وأَوالف الطَّير : التي قد أَلِفت مكّة . وأَوالف الحَمام : دواجنُها التي تألف البُيوت ؛ وقال العجّاج : أَوَالفاً مكةَ من وُرْق الحِمى أَراد : الحَمام . وقال رُؤبة : بالله لو كنت من الأُلاّف أراد : الذين يأْلَفون الأمصار . واحدهم : آلف . ولف : الباهليّ ، عن الأصمعيّ ، إذا تتابع لَمَعان البَرْق ، فهو وَلِيف ووِلاَف . وقد ولَف يَلِف وَلِيفاً ، وهو مُخيلٌ للمَطو لا يكاد يُخلف إذا وَلَف . وقال بعضهم : الوليف : أن يَلمع مرَّتين مرَّتين ؛ وقال صَخر الغَيّ : لِشَمّاء بَعد شَتَات النَّوى وقد بِتُّ أَخْيَلْتُ بَرقاً وَلِيفَا أي : رأيتُه مُخِيلاً . الليث : الوَلْف ، والوِلاَف ، والوَلِيف : ضَربٌ من العَدْو ، وهو أن تقع القوائمُ معاً ، وكذلك أن تجيء القوائم معاً . والفِعل : وَلَف الفَرسُ يَلِف وَلْفاً ، ووليفاً ؛ وقال رُؤبة : ويومَ رَكْض الغارة الوِلاَفِ قال ابن الأعرابيّ : أراد ب ( الولاف ) : الاعتزاء والاتّصال . قلت : كأنه أراد الإلاف فصيَّر الهمزةَ واواً . وكل شيء غَطَّى شيئاً وأَلبسه ، فهو مُولِفُ له ؛ وقال العجّاج : وصار رَقْراق السّارب مُولِفَا لأنه غطّى الأَرض . ليف : اللِّيف : لِيف النَّخْل ، مَعروف . والقِطعة : لِيفة . وقد ليّفه المُلَيِّف تَلْييفاً . ابن السِّكيت : فلان يَلأف الطّعام لأْفاً ، إذا أَكله أَكْلاً جَيِّداً . لفا : أبو زيد : لَفَأْتُ اللّحْم عن العَظْم لَفْئاً : جَلَفْتُهُ عنه . قال : واللَّفِيئَةُ : البَضْعة التي لا عَظْم فيها ، نحو النَّحْضة ، والهَبْرة ، والوَذْرة . ويقال : فلان لا يَرْضى باللّفاء من الوفاء ، أي لا يَرضى بدُون وفاء حقِّه . أبو الهيثم : يقال : لفأت الرَّجُلَ ، إذا نقصتَه حَقّه فأعطَيته دون الوَفاء . يقال : رَضِي من الوَفاء باللّفَاء . قال : وجَمع اللّفيئة من اللحم : لَفَايَا ، مثل خَطيئة وخَطَايَا . أبو عمرو : لَفأه بالعَصا ولَكَأه ، إذا ضَربه بها . ولفأه حَقَّه ، إذا أَعطاه كلَّه . قال : ولَفأه حقّه ، إذا أَعطاه أَقلَّ من حَقِّه . قال أبو سعيد : قال أبو تُراب : أَحْسب هذا الحرف من الأَضداد .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.510 harf(باب الهمزة والفاء وما بعدهما في الثلاثي)
(أفق) الهمزة والفاء والقاف أصل واحد، يدلّ على تباعُد ما بين أطراف الشيء واتساعِه، وعلى بلوغ النهاية. ومن ذلك الآفاق: النواحي والأطراف ، وآفاق البيت من بيوت الأعراب: نواحيه دون سَمْكِهِ. وأنشد يصف الخِلال:
وأقصَمَ سَيَّارٍ مع الناس لم يَدَعْ *** تراوُحُ آفاقِ السّماء لـه صدرَا([1])ولذلك يقال أَفَق الرَّجُل، إذا ذهب في الأرض. وأخبرني أبو بكر أحمد بن محمد
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR230 harf- الأفول: غيبوبة النيرات كالقمر والنجوم، قال تعالى: ﴿فلماا أفل قال لا أحب الآفلين﴾ [الأنعام/78]، وقال: ﴿فلما أفلت﴾ [الأنعام/76]، والإفال (الإفال: صغار الإبل، انظر: اللسان (أفل) ؛ والمجمل 1/99) : صغار الغنم، والأفيل: الفصيل الضئيل.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR149 harfأ ف ل
نجوم أفل وأفول.
وفلان كعبه سافل ونجمه آفل.
والقرم من الأفيـل أي الكبيـر مـن الصغيـر.
وتقول: ما الشيوخ كالأطفال ولا البزل كالإفال.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.246 harfMadde başı: افلأَفَلَ أَي غاب. وأَفَلَت الشمسُ تأْفِل وتأْفُل أَفْلاً وأُفولاً: غَرَبت، وفي التهذيب: إِذا غابت فهي آفلة وآفل، وكذلك القمر يأْفِلُ إِذا غاب، وكذلك سائر الكواكب. قال افيفي تعالى: فلما أَفل قال لا أُحب الآفلين.
والإِفَال والأَفَائِل: صِغار الإِبل بَنَاتُ المخَاض ونحوُها. ابن سيده: والأَفِيل ابن المخَاض فما فوقه، والأَفِيل الفَصِيل؛ والجمع إِفَال لأَن حقيقته الوصف، هذا هو القياس وأَما سيبويه فقال
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR39 harf* أ ف ل * * أَفَلَ * غاب وبابه دخل وجلس
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.744 harfMadde başı: افلأَفَلَ
1 أَفَلَ ذ , (T, S, Msb, K,) said of a thing, (Msb,) or of the moon, (T,) and أَفَلَتْ, said of the sun, (T, S, M,) and of the stars, (M,) aor. اَفِلَ and اَفُلَ , inf. n. أُفُولٌ (T, S, M, Msb, K) and أفْلٌ, (M, Msb,) It was, or became, absent, or hidden, or concealed; (T, S, Msb, K;) it set; (T, S, M, &c.;) and so أَفِلَ, aor. اَفَلَ . (K.) ― -b2- Hence, أَفَلَ فُلَانٌ عَنِ البَلَدِ Such
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR163 harfMadde başı: ءفلأَفَلَ
أَفَلَ I , U أَفِلَ A ( n. ac. أُفُوْل 27 ),
a. Set ( sun ).
أَفَّلَ
أَفَّلَ II ,
a. Economised, saved.
تَأَفَّلَ
تَأَفَّلَ V ,
a. Was proud, haughty.
Mücavir kökler17 mücavir (24 toplam)
- بزغ
2 ortak ayet · Neşter demektir
- رأي
3 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- ربب
3 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
- كوكب
1 ortak ayet · “Necm” gezegen, “kevkeb” sabit yıldız demektir
- قول
3 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- قمر
1 ortak ayet · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
- برأ
1 ortak ayet · Berr kara parçası demektir
- شمس
1 ortak ayet · Güneş demektir
- قوم
2 ortak ayet · Hayvanların ön ayaklarına denir
- ليل
1 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- حبب
1 ortak ayet · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
- شرك
1 ortak ayet · Tasma kayış demektir
Geçtiği ayetler(3)
فَلَمَّا جَنَّ عَلَيْهِ اللَّيْلُ رَأَى كَوْكَبًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَا أُحِبُّ الْآفِلِينَ
BattıGece bastırınca; bir yıldız görmüş: Bu mu benim Rabbım? demiş. O, batınca da: Ben, batanları sevmem, demişti.
فَلَمَّا رَأَى الْقَمَرَ بَازِغًا قَالَ هَذَا رَبِّي فَلَمَّا أَفَلَ قَالَ لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لَأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ
BattıSonra ayı doğarken görünce: Bu mu benim Rabbım? demiş. O da batınca: Eğer Rabbım beni hidayete erdirmeseydi; muhakkak sapanlar güruhundan olurdum, demişti.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أفل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | غرب, غيب, خفي |
| Zıt Kök | بزغ |
| Çekirdek Özet 1 | Işık saçan gök cisimlerinin batıp gözden kaybolması, ufkun altına inmesi ve gizlenmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığı geçici, dönemsel ve batışa mahkûm olan nesnelerin ilahlık vasfı taşıyamayacağının delillendirilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Değişime, zevale ve batmaya tâbi olan her varlığın ontolojik olarak bağımlı ve sonlu olduğu ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir görünmezlik veya yok oluş gibi anlayıp, dönemsel parlaklığın ardından gelen zorunlu batışı ve ontolojik zevali gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أف | Ani çıkış, nefes verme, hafifleme, tükeniş veya sınır çizgisine ulaşma; nitekim أفف bıkkınlık ve iç çekişi, أفق gök ile yerin birleştiği son sınırı, أفك ise yönün hakikatten kopup tersine çevrilmesini ifade eder | ل | Temel tükeniş ve sınır hareketini, gök cisminin ufuk çizgisine doğru alçalarak gözden kaybolması ve ışığının örtülerek batması biçiminde yönlendirmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Birincil ışık kaynağının, parlaklığın veya kudret iddiasının çıkış noktasını temsil eder |
| ف | Ağız; açıklık, kenar, boşalma | Parlaklığın genişleyip saçılmasını ve aynı zamanda bir sınır veya boşluk hattına doğru yönelmesini simgeler |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, bağlama, sınırlama | Hareketi belirli bir döngüsel hatta veya kaçınılmaz bir düşüş ve batış sınırına sevk eder |
| أفل | Parlayan ve yükselen bir gücün sınıra dayanarak zorunlu bir hat üzerinden batıp görünmezliğe çekilmesi | Işık saçan gök cisminin ufuk çizgisine yönelip batması, döngüsel zeval hareketini tamamlaması hareketini kurar |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Güneş, ay ve yıldızlar gibi parlak gök cisimlerinin ufukta batarak gözden kaybolması; ayrıca dişi devenin döllenip aşıyı rahmine gizlemesi ve devenin yavrusu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem kullanımında yıldızın batışı anlamında şahittir: فدعْ عنك سُعدَى إنّما تُسعِفُ النَّوى / قِرانَ الثرَيّا مرّةً ثم تَأْفِلُ |
| Erken Arapça kullanım | Devenin yavrusuna ve küçüğüne أفيل denilmiş, büyüğün küçükten yetiştiğini anlatan darbımeselde şöyle yer almıştır: إنّما القَرْمُ من الأَفيل |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça أفل kökü, Sami dilleri havzasında göksel cisimlerin batışı, kararma, zeval bulma ve karanlığa gömülme semantik alanıyla ilişkilidir. İbranicede aynı kök ailesine bağlanan ve karanlık, koyu karanlık, kasvetli gölge anlamlarına gelen אפל (ʾ-p-l / afel) kökü ve bundan türeyen isimler doğrudan ışığın çekilmesi ve kör edici karanlığın çökmesi durumunu gösterir. Benzer biçimde Akadcada apālu veya aplu formlarıyla bağlantılı karanlık ve örtünme tasvirleri semantik olarak bu hatta yaklaşır. Arapçada ise kök, genel bir karanlıktan ziyade doğrudan parlak bir cismin ufkun ardına kayarak gizlenmesi, batması ve böylece görünürlük sahasını terk etmesi şeklinde özelleşmiştir. İbn Fâris’in işaret ettiği rahimde gizlenen döl veya küçük yavru anlamı da ana bünyede veya ufukta örtülme, henüz kemale ermemiş olma veya gözden çekilme mantığıyla aynı anlamsal matriste birleşir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أفل | Işık saçan gök cisimlerinin batışı, gözden kayboluşu ve küçük deve yavrusu anlamları; görünürlükten gizlenmeye geçiş ortak paydasında birleşir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice אפל | İbranicede karanlık, alacakaranlık ve ışığın batıp yok olması anlamıyla ses ve anlam açısından birebir örtüşür | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman | Güvenilir ve doğrudan bir dış akrabalık verisi tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak HALOT, Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أفل | Anlamlı | Batmak, kaybolmak | Yıldız ve gök cisimlerinin ufukta batıp gizlenmesi | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| ألف | Anlamlı | Birleşmek, alışmak, kaynaşmak | Dağınık unsurların bir araya gelerek ünsiyet ve uyum oluşturması | Kur'an'da geçer; zıt yönde bir araya geliş ve süreklilik bildirir |
| فأل | Anlamlı | İyiliğe yormak, uğur | Karşılaşılan bir söz veya durumdan hayır ummak ve iyilik hissetmek | Kur'an'da geçmez |
| فلأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de müstamel sayılmamıştır |
| لأف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kök olarak işlenmez |
| لفأ | Anlamlı | Sıyırmak, soymak, hakkını eksiltmek | Bir şeyin üzerindeki eti veya kabuğu soyup çıkarmak | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أفل | Merkez | Batış ve zeval | Parlak bir gök cisminin döngüsel hareketle ufuk altına inip görünmez olması | Varlığın geçiciliğini ve bağımlılığını gösteren batış |
| غرب | Komşu | Yönelme ve batma | Mekânsal olarak batı tarafına geçiş ve gözden uzaklaşma | Güneşin ve günün batı yönünde son bulması |
| غيب | Komşu | Görünmezlik | Duyulardan veya algı alanından tamamen gizlenme | Bir şeyin batması şart olmaksızın örtülü veya hazır olmaması |
| خفي | Komşu | Örtülme ve gizlilik | Bir perdenin, örtünün veya belirsizliğin ardında kalarak idrak edilememe | İncelik veya örtü sebebiyle algılanamama hali |
| بزغ | Zıt | Doğuş ve yarılma | Gök cisminin ufukta belirip ışığını saçarak ilk defa ortaya çıkması | Karanlığı yararak görünürlük sahasına çıkış |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أفل | Batmak, zeval bulmak | Parlak gök cisimlerinin batıp görünmez olması | Kesin |
| Latince | occidere, evanescere | Batmak, düşmek, silinip gitmek | Gök cisminin ufukta alçalıp batışını ve görünürlükten çıkışını karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to set, to sink below the horizon, to wane | Ufukta batmak, batıp kaybolmak | Astronomik batış hareketini tam karşılar ancak teolojik zeval çağrışımı bağlama bağlıdır | Güçlü |
| Almanca | untergehen, verblassen | Batmak, batıp gözden kaybolmak | Güneş ve yıldızların ufkun ardında batması hareketini tam verir | Güçlü |
| Fransızca | se coucher, disparaître | Batmak, ufukta kaybolmak | Göksel cismin batışını karşılar, ontolojik yetersizlik anlamını tali olarak taşır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أفل mazi fiil | Gök cisimlerinin ufukta batıp kaybolması | Hz. İbrahim'in yıldız, ay ve güneşin batışını gözlemleyerek onların geçiciliğini saptaması bağlamında (En'âm 6:76, 6:77, 6:78) |
| آفل ism-i fail / آفلين cemi | Varlığı zevale ve batışa mahkûm olan geçici varlıklar | İlahlık iddiasına veya tapınmaya layık olmayan, değişken ve sonlu varlıkların nitelenmesi bağlamında (En'âm 6:76) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hudûs delili ve imkân delili | Değişime, harekete, doğuş ve batışa tâbi olan varlıkların kadim ve ilah olamayacağı ilkesi | Ontolojik sonluluk, zeval, hudûs ve başkasına muhtaçlık |
| Fıkıh | Vakit tayini | Namaz ve oruç vakitlerinin başlangıç ve bitişinde gök cisimlerinin batışının tespiti | Şer'i sınırların belirlenmesinde astronomik batış eylemi |
| Tefsir | İbrahim kıssası tahlili | Hz. İbrahim'in kavmine karşı yürüttüğü akli delillendirme ve rububiyet tartışması | Parlaklığın aldatıcılığına karşı batışın kaçınılmaz bir zaaf göstergesi olması |
| Hadis | Kıyamet alametleri ve zaman | Güneşin batışının fıtri döngüsü ve ahir zamanda batıdan doğması bahisleri | Tabiat nizamının döngüsel batış hareketi ve bunun inkıtaa uğraması |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid akidesi ve ilahlık tasavvuru | Zevale uğramayan yegâne yaratıcıya yöneliş | Sahte ve geçici ilah tasavvurlarını geçersiz kılma | Batan, tükenen ve yok olan varlıkların ilah olamayacağını kanıtlar | Kesin |
| İlmi | Kozmoloji ve gök mekaniği | Göksel cisimlerin yörünge ve periyodik batış hareketi | Gözlem yoluyla fiziksel kanunları ve hudûsu anlama | Maddi evrenin döngüsel ve tabi bir nizama bağlı olduğunu gösterir | Güçlü |
| Siyasi | İktidar ve güç döngüsü | Siyasi otoritelerin ve hegemonyaların kaçınılmaz zevali | Mutlaklaştırılan güç odaklarının geçiciliğini hatırlatma | Hiçbir dünyevi iktidarın ebedi olmadığını ve zevale mahkûm olduğunu bildirir | Muhtemel |
| İktisadi | Piyasa, sermaye ve metalar | Dönemsel parlayan servet ve emtianın değer yitirmesi | Geçici sermaye araçlarına mutlak güven bağlanmasını önleme | Maddi kazanımların dönemsel olduğunu ve tükenme riski taşıdığını açıklar | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonun yerel tepe noktasından sonra sıfır noktasına veya asimptota inmesi (sönümlenme) | Fizik ve matematikte bir dalganın, ışık akısının veya enerjinin maksimum değere ulaştıktan sonra azalarak eşik altına düşmesi sürecine karşılık gelir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karizmatik otoritenin veya toplumsal meşruiyetin sönümlenmesi (zeval) | Sosyolojide yükselişe geçen bir hareketin, ideolojinin veya gücün tepe noktasına vardıktan sonra kaçınılmaz olarak etkisini yitirip silinmesi sürecini modeller | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir optik batış veya akşam vaktinin girişiyle sınırlı fiziksel bir olay saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Parlaklık ve kudret iddiası taşıyan her türlü yaratılmış unsurun kaçınılmaz ontolojik yetersizliğini ve zevalini kapsayan ilke |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. İbrahim'in gök cisimlerini gözlemlemesini sıradan bir gökbilim merakı veya anlık bir şaşkınlık zannedip, tevhidi temellendiren en köklü kelami argümanı görmezden gelmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da aklın ve gözlemin sahte ilahları reddetmede nasıl kullanılacağını, değişime uğrayan nesnelerin ibadete layık olmadığını gösteren temel kelami anahtardır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | En'âm suresinde yer alan Hz. İbrahim'in kavmiyle münazarası ve tevhid inancını gök cisimleri üzerinden delillendirdiği ayetlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Varlığın parlaklığına, büyüklüğüne ve ihtişamına aldanarak onu kutsallaştırma yanılgısını düzeltir; parlaklığın değil, baki kalmanın ilahlık şartı olduğunu ortaya koyar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamParlak gök cisimlerinin ufuk hattının altına inerek batması, gözden kaybolması ve ışığının örtülmesi.
- Soyut anlamVarlığın zamana, mekâna ve değişime bağımlı olması sebebiyle mutlak mükemmellikten yoksun oluşu ve kaçınılmaz zevale mahkûmiyeti.
- Sistematik karşılıkDeğişen ve batan hiçbir varlığın mabud olamayacağını, mutlak varlığın ise zevalden münezzeh olduğunu vazeden tevhid ve tenzih ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , zamana bağlı olarak görünürlük, güç veya parlaklık sergileyen yaratılmış sonlu bir varlığı temsil eder. Zaman kritik bir eşiğe () ulaştığında varlığın bu değeri sıfıra yaklaşarak batmakta ve sönümlenmektedir (). Bu batış ve zeval hali, mantıksal bir zorunlulukla o varlığın mutlak ilahlık vasfına sahip olamayacağını () kesin olarak gerektirir.