ألي
أ - ل - ي
KÖK- 289 geçiş
- 268 ayet
- 13 sîga
- 1 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Onlar
Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır.
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءلي · ألو/ي
Notlarım
Sözlükler(1)
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.803 harfMadde başı: ألو/ي(باب الهمزة واللام وما يثلثهما)
(ألم) الهمزة واللام والميم أصل واحد، وهو الوجع. قال الخليل: الألم: الوجع، يقال وجَع ألِيمٌ، والفعل من الألم ألِمَ. وهو ألِمٌ، والمجاوز ألِيمٌ، فهو على هذا القياس فَعِيل بمعنى مُفْعِل. وكذلك وجِيعٌ بمعنى مُوجِع. قال([1]):
* أمِنْ رَيحانة الدّاعي السميعُ *
فوضع السميع موضع مُسْمِع. قال ابن الأعرابي عذاب أليم أي مؤلم ورجل ألِيمٌ ومُؤْلَمٌ أي موجَعٌ. قال أبو عبيد: يقال
Sîgalar(13)
- أُولَئِكَOnlar(أُولَئِكَ)×133
- فَأُولَئِكَÖyleyse onlar+1 anlam(فَأُولَئِكَ)×46
- هَؤُلَاءِBunlar(هَؤُلَاءِ)×40
- آلَاءِOlgular(أَفْعَالِ)×32
- وَأُولَئِكَVe onlar+1 anlam(وَأُولَئِكَ)×25
- أَهَؤُلَاءِBunlar mı?(أَهَؤُلَاءِ)×4
- آلَاءَOlgular(أَفْعَالَ)×2
- أُولَاءِBunlar(أُفْعَالِ)×2
- أُولَئِكُمْOnlar(أُولَئِكُمْ)×1
- لِهَؤُلَاءِBunlar için(لِهَؤُلَاءِ)×1
Mücavir kökler221 mücavir (526 toplam)
- كذب
47 ortak ayet · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
- صحب
23 ortak ayet · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
- أيي
63 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir
- خلد
22 ortak ayet · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
- فلح
13 ortak ayet · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
- خسر
15 ortak ayet · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
- حبط
8 ortak ayet · Habte suyu kurumuş kuyu demektir
- نور
25 ortak ayet · Ateş demektir
- أمن
60 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- هجر
9 ortak ayet · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
- شري
8 ortak ayet · Satın aldılar
- عمل
32 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
Geçtiği ayetler(268)
أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
Onlarİşte onlar, rablarından bir hidayet üzeredirler ve işte onlar, felaha erenlerdir.
أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى فَمَا رَبِحَتْ تِجَارَتُهُمْ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ
OnlarOnlar; hidayet karşılığı sapıklığı satın almış kimselerdir. Ticaretleri kendilerine kar sağlamamıştır. Ve onlar hidayete ermişlerden değildirler.
الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ
OnlarAllah’ın ahdini pekiştirdikten sonra bozanlar, birleştirilmesini emrettiği şeyi koparanlar, yeryüzünde fesad çıkaranlar, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.
وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
OnlarKüfredenler, ayetlerimizi yalanlamış olanlar, işte onlar cehennemliklerdir. Ve onlar ateşte temelli kalıcıdırlar.
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ
Onlarİman edip, salih ameller işleyenler; işte onlar cennetliklerdir. Onlar orada temelli kalıcıdırlar.
أُولَئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ فَلَا يُخَفَّفُ عَنْهُمُ الْعَذَابُ وَلَا هُمْ يُنْصَرُونَ
Onlarİşte onlar, ahirete karşı dünya hayatını satın almış olanlardır. Bu yüzden kendilerinden azab kaldırılıp, hafifletilmeyecek, yardım da yapılmayacaktır.
… اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ لَهُمْ …
OnlarAllah’ın mescidlerinde; O’nun isminin anılmasını men’eden, onların harab olmasına çalışandan daha zalim kim vardır? Onların oralara korka korka girmekten başka hakkı yoktur. Dünyada rüsvaylık onlarındır. Ahirette ise onlara büyük bir azab vardır.
الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ أُولَئِكَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمَنْ يَكْفُرْ بِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ
OnlarKendilerine kitab verdiğimiz kimseler onu hakkıyla tilavet ederler. İşte buna onlar inanırlar. Kim ona küfrederse, hüsrana uğrayanlar da işte onlardır.
أُولَئِكَ عَلَيْهِمْ صَلَوَاتٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَرَحْمَةٌ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُهْتَدُونَ
Onlarİşte onlar için Rabbları tarafından mağfiret ve rahmet vardır. Hidayete erenler de onlardır.
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ
Onlarİndirdiğimiz, açık delilleri ve hidayeti, kitabda insanlara açıkça beyan ettikten sonra gizleyenlere; muhakkak ki onlara, Allah la’net eder ve la’net etmek şanından olanlar da la’net eder.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ألي |
| Yapı | Üçlü (nakıs / lefif ve işlevsel türevleri barındıran kök yapısı) |
| Özel Durum | İlletli (lâmul-fiil ي / و dönüşümlü) ve mehmûzül-fâ |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حلف, قسم, قصر |
| Zıt Kök | برر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir işi yapmaya veya yapmamaya kesin sınır koyarak bağlanmak, yemin etmek; geri durmak veya aksatmak |
| Çekirdek Özet 2 | Yeminle bağlanma (îlâ), sorumluluktan kaçınmama veya nîmet bilinci ekseninde bağlayıcılık üretme |
| Çekirdek Özet 3 | İradenin kendi üzerine bağlayıcı bir sınır çekmesi ve bu sınırın hukukî ya da ahlâkî netice doğurması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yemin ve bağlayıcılık yönünün yalnızca şeklî bir lafız sayılması veya nîmet/işlevsel bağlamlardan koparılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أل | Bir noktaya yönelme, parlama, toplanma, belirginleşme ve işaret etme; أله, ألو, ألف, ألت köklerinde görüldüğü üzere yöneliş, sığınma, bağlanma ve sınır koyma | ي | Çekirdeğin yöneliş ve bağlanma anlamını şahsî iradeye, yemine (îlâ), işi durdurup sınırlandırmaya ve nimetin kişiye yönelen lütfuna tahsis etmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | İradeyi başlatan ana güç, hüküm koyucu ilk yönelim ve başlangıç kararlılığı |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | İradeyi belirli bir hedefe doğru sevk etme, sınır çizme ve kontrol altına alarak bağlama |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Yönelimi fiiliyata dökme, elle işaret etme, akdi ve yemini bizzat yürürlüğe koyma |
| ألي | Gücün değnekle sınırlanıp el ile yürürlüğe konması | İradenin kendi kendini bağlayıcı bir ahit veya yeminle sınırlaması, belirli bir fiilden geri durması veya nimeti muhataba yöneltmesi hareketidir |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir sınır çizgisi çekerek durmak, hayvanı gütmede gevşemek veya bir fiili yapmaktan geri durup çekilmek; kişinin iradesini kesin bir bağla bağlaması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi Züheyr b. Ebî Sülmâ muallakasında yemini ve ahdi ifade ederken kökün türevi olan yemini şu mısrada zikreder: فَتُقْسِمُوا / فَلَا تَكْتُمُنَّ اللَّهَ مَا فِي نُفُوسِكُمْ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi kullanımında kişinin hanımına yaklaşmamaya yemin etmesi durumu آلى fiiliyle ve yemin anlamındaki ألية lafzıyla yerleşik bir hukuki-örfi terim halini almıştır |
Kaynak Kitâbü’l-ʿAyn, Lisânü’l-Arab, Dîvânu Züheyr b. Ebî Sülmâ.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde ألي veya ألو kök biçimleri yönelme, işaret etme, ilahî/bağlayıcı kudrete dayanma ve yemin etme alanlarıyla semantik kesişim gösterir. İbranicede yemin ve lanetleşme bildiren ālāh (אָלָה) kökü ile Süryanicede benzer şekilde ahit ve yeminle bağlanmayı bildiren formlar fonetik ve anlamsal açıdan doğrudan akrabadır. Bu dilsel katmanda kök, salt bir söz söyleme eylemi olmayıp, ilahî bir şahidi araya koyarak iradeyi bağlama veya aksi halde cezayı kabul etme anlamını taşır. Arapçada nakıs yapı üzerinden gelişen ألي kökü hem yemin ve ilâ (bir işi terk etmeye and içme) hem de taksîr (geri durma, eksik bırakma) anlamlarını muhafaza etmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Lisânü’l-Arab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ألي / ألو | Yemin etmek (آلى / ائتلى), geri durmak ve gevşemek (ألا / يألو) anlamlarında nakıs kök gelişimi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ālāh (אָלָה), Süryanice alyā / alā | Yemin etme, iradeyi ilahî otoriteye bağlama ve ahitleşme ile doğrudan soydaş | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik işaret ve yönelme kökleri | Uzak işaretleme ve yönelme fonksiyonu taşıyan ilksel işaret parçacıklarıyla temas | Muhtemel |
Kaynak David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Gesenius Hebrew Grammar.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ألي | Anlamlı | Yemin etmek, geri durmak, bağlamak | Hedef köktür; yemine bağlanma, fiili kısıtlama ve nimet anlamlarını içerir | Kur'an'da geçer |
| أيل | Anlamlı | Öne geçmek, yönetmek, dönmek | Geri dönme, aslına rücu etme ve yönetme anlamı taşır | Kur'an'da geçmez |
| لأي | Anlamlı | Yavaşlamak, güçlük çekmek | Bir işte zorlanma, ağırlık ve meşakkat anlamı taşır | Kur'an'da geçmez |
| ليأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız müsta'mel kök olarak tescil edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| يأل | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügat geleneğinde terk edilmiş (mühmel) dizilişlerdendir | Kur'an'da geçmez |
| يلأ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Kullanımı bulunmayan permütasyondur | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ألي | Merkez | Yeminle bağlanma ve sınır koyma | Kişinin iradesini belirli bir eylemi terk etmeye veya yapmamaya kesin olarak kilitlemesidir | Merkez köktür |
| حلف | Komşu | Yemin ve bağlaşma | İki taraf arasında dostluk, sadakat ve bağlılık yeminiyle bir araya gelmeyi öne çıkarır | Karşılıklı ittifak vurgusu taşır |
| قسم | Komşu | Paylaşım ve and içme | Varlığı parçalara ayırarak paylaştırma ve kesin ayrım üzerinden yemin etme nüansı içerir | Hükmün kesinliğini vurgular |
| قصر | Komşu | Kısaltma ve kusur etme | Bir şeyin sınırını daraltarak eksik bırakma yönüyle kökün geri durma anlamına yaklaşır | Eylemi eksiltme nüansıdır |
| برر | Zıt | Sözünde durma, iyilik ve genişlik | Yeminin kısıtlayıcı veya engelleyici baskısını aşarak hayırda ve taahhütte tam vefa göstermektir | Kısıtlamanın zıddı olan vefadır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ألي | Yemin etmek, geri durmak | İradeye sınır koyarak taahhüt altına girme veya bir fiili yapmaktan imtina etme | Kesin |
| Latince | iurare, devovere | Yemin etmek, adanmak | Hukuki ve dini olarak kendini bir yasak veya bağla sınırlandırma eylemini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to swear, to abstain by oath | Yeminle bağlanmak, geri durmak | Yemin yoluyla bir şeyi terk etmeyi veya sorumluluk sınırını belirlemeyi ifade eder | Güçlü |
| Almanca | schwören, sich beeidigen | Yemin etmek, ahdetmek | Resmi veya ahlaki bir taahhüt altına girerek iradeyi bağlama boyutunu karşılar | Güçlü |
| Fransızca | jurer, faire serment | Yemin etmek, ant içmek | Kendi eylemini sınırlayacak biçimde söz verme ve bağlanma fiilini anlatır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُؤْلُونَ | Eşine yaklaşmamaya yemin etmek (îlâ) | Hukukî-ailevî bağlamda evlilik ilişkisine yeminle sınır koyma durumu (Bakara 2:226) |
| وَلَا يَأْتَلِ | Yemin edip geri durmamak, yardımı kesmemek | Ahlâkî-ictimâî bağlamda infak ve yardımdan el çekmeme ikazı (Nûr 24:22) |
| لَا يَأْلُونَكُمْ | Çaba ve kötülükten geri durmamak, kusur etmemek | Düşmanlık ve toplumsal ilişki bağlamında zararı esirgememe tavrı (Âl-i İmrân 3:118) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi irade ve ahit | Kulun kendi üzerine koyduğu yeminlerin ilahi kudret ve kader karşısındaki bağlayıcılığı | İradenin kendi kendini kısıtlama gücü |
| Fıkıh | Îlâ ve eymân bahsi | Kocanın hanımına dört aydan fazla yaklaşmayacağına yemin etmesinin evlilik bağına etkisi | Hukukî ayrılık doğuran süre kısıtlaması |
| Tefsir | İnfaktan el çekmeme uyarıları | Hz. Ebû Bekir'in akrabasına yardımı kesmeme yemini üzerinden ayetin nüzul ortamı | Hayırdan alıkoyan yeminin bozulması gereği |
| Hadis | Yemin ve keffaret hükümleri | Bir hayır gördüğünde yeminini bozup keffaret verme prensibinin hadislerle tespiti | Hayrın yemine feda edilmemesi ilkesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlâkî taahhüt | Yemin ve adak | İradeyi ilahi denetim altına sokma | Kişi yemin ederek nefsine meşru sınırlar çizer veya taahhütte bulunur | Güçlü |
| İlmi | Metodolojik kısıtlama | Kapsam daraltma | Araştırma sahasına sınır koyma | Bilimsel araştırmada metodun kendi sınırlarını belirleyip dışına taşmaması | Muhtemel |
| Siyasi | Hukukî sınırlılık | Anayasal tahdit | İktidarın yetkilerini sınırlaması | Yöneticinin keyfi tasarruflardan kendi iradesiyle el çekmesi ve ahde uyması | Güçlü |
| İktisadi | Pazar kısıtlaması | Boykot veya infaktan çekilme | Kaynak akışını iradi olarak durdurma | Piyasa aktörlerinin sermaye veya yardımı belirli bir alandan kasten geri çekmesi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kısıt fonksiyonu (constraint function) | Bir sistemin alabileceği değer kümesini dışarıdan veya içeriden bir sınırla kısıtlayarak serbestiyeti daraltma | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kendini bağlama teorisi (self-binding / precommitment) | Bireyin veya kurumun gelecekteki irrasyonel veya zararlı eylemlerini önlemek için bugünden kendi iradesine yasal/ahlaki pranga vurması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün केवल eski fıkıhtaki dört aylık "îlâ" meselesine hapsedilerek genel irade kısıtlama ve ahlaki sorumluluktan geri durmama boyutunun göz ardı edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yalnızca evlilik hukuku değil; kişinin yakınlarına, yoksullara yaptığı iyilikleri yemin bahanesiyle durdurmasını yasaklayan kuşatıcı bir ahlak nizamı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yeminin meşru bir mazeret sayılarak hayır faaliyetlerinden çekilmeye alet edilmesi ve hukuki şekilciliğin adaletin önüne geçirilmesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın kendi iradesiyle kurduğu sözsel bağların (yeminlerin) mutlak olmadığını, hayır ve adaletin şahsi yeminlerden daima üstün tutulduğunu öğretir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile hukukunda kadının mağdur edilmesini engelleyen ayetlerde ve infak ahlakını zedeleyen yeminlerin geçersizliğini bildiren uyarılarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | "Yemin ettim, artık yardım edemem" şeklindeki dindarlık kisvesine bürünmüş bireysel bencillikleri ve eşi askıda bırakma zulmünü kökten tasfiye eder |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir sınır çizgisi çekerek durmak, hayvanı sürmede veya bir fiili yapmada gevşeklik gösterip geri durmak, iradeyi bağlamak.
- Soyut anlamÖznenin kendi iradesine sınırlayıcı bir kural koyarak bir fiil alanını kapatması ve bu kısıtın ahlaki/hukuki sonuç üretmesi.
- Sistematik karşılıkİradenin kendi serbestiyet alanını dışsal veya içsel bir taahhüt katsayısıyla daraltması; ancak bu daralmanın mutlak hayır ilkesi karşısında feshedilebilir olması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde öznenin potansiyel eylem alanını, yemin veya kısıtlama neticesinde daraltılmış izinli eylem kümesini, ise iradenin kendi üzerine koyduğu kısıt sınırını simgeler. durumu bir eylemden geri durmayı (kusur etmeyi / infakı kesmeyi) temsil ederken, bu kısıtlamanın gerektirdiği ahlaki-hukuki keffaret veya sorumluluk fonksiyonunu ifade eder.