برد
ب - ر - د
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 4 sîga
- 13 sözlük
Gocuk demektir. Sonra soğuk anlamında kullanılmıştır. “Bürde” gocuk berd de soğuk demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Gocuk demektir. Sonra soğuk anlamında kullanılmıştır. “Bürde” gocuk berd de soğuk demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR6.677 harfباب الدال والراء والباء معهما
د ر ب، ب ر د، ر ب د، د ب ر، ب د ر مستعملات
درب:
كل مَدْخَلٍ من مَداخِلِ الرُّومِ دَرْبٌ من دُروبها.
والدَّرْبُ باب السِّكَّةِ الواسعة، ورُبَّما كانَ ما بَين.
والدُّربة: عادةٌ وجُرأَةٌ على الحَرْب وكلِّ أمرٍ.
ورجلٌ مُدَرَّبٌ: دَرَّبَته الشَّدائدُ حتى قَوِيَ ومَرَنَ عليها، قال:
ومن يَحْرِصْ على كِبَرٍ فإِنيّ أنا الكَهْلُ المُدَرَّبُ بالكُلُـومِ
والدَّرَبُ: داءٌ في
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR2.340 harfالبَرْدُ: نقيض الحَرّ. والبُرودَةُ: نقيض الحرارة. وقد بَرُدَ الشيء بالضم. وبَرَدْتُهُ أنا فهو مَبْرودٌ. وبَرَّدْتُهُ تَبْريداً. ولا يقال أَبْرَدْتُهُ إلا في لغة رديئة. قال الشاعر مالك بن الريب:
وعَطِّلْ قَلُوصي في الرِّكابِ فإنهاسَتُبْرِدُ أكْباداً وتُبْكـي بَـواكـيا
وسقيته شربةً بَرَدْتْ فؤاده تَبْرُدُهُ بَرْداً. وقولهم: لا تُبَرِّدْ عن فلان، أي إن ظلمك فلا تشتُمه فتنتقِصَ من إثمه.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR19.018 harfد ر ب
درب ، دبر ، ربد ، ردب ، برد ، بدر : مستعملات .
درب : قال الليث : الدَّرْبُ بابُ السِّكةِ الواسعةِ ، والدَّرْب كلُّ مَدخل من مداخل الروم دَرْبٌ من دُوربِها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : التَّدْرِيبُ الصَّبر في الْحَرب وقتَ الفِرار يقال : دَرِبَ فلان وَعَرِدَ عَمْرو .
وفي الحديث عن أبي بكر : لا تزالون تَهزِمون الرومَ فإذا صاروا إلى التَّدْرِيبِ وَقَفَتْ الحربُ ، أرادَ الصَّبْرَ .
أبو عبيد عن
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR yok32.381 harf(باب الباء والراء وما معهما في الثلاثي)
(برز) الباء والراء والزاء أصلٌ واحد، وهو ظهور الشيء وبُدُوُّه، قياسٌ لا يُخْلِفُ. يقال بَرَزَ الشيءُ فهو بارزٌ. وكذلك انفرادُ الشيءِ من أمثاله، نحو: تبارُزِ الفارِسَيْن، وذلك أنَّ كلَّ واحدٍ منهما ينفرد عن جماعته إلى صاحبه. والبَرَاز المتَّسع من الأرض؛ لأنه بادٍ ليس بغائِطٍ ولا دَحْلٍ ولا هُوَّة. ويقال امرأةٌ بَرْزَةٌ أي جليلةٌ تبرُزُ وتجلِسُ بفِنَاء بيتها.
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.778 harf- أصل البرد خلاف الحر، فتارة يعتبر ذاته فيقال: برد كذا، أي: اكتسب بردا، وبرد الماء كذا، أي: أكسبه بردا، نحو:
*ستبرد أكبادا وتبكي بواكيا *
(هذا عجز بيت لمالك بن الريب، وصدره:
*وعطل قلوصي في الركاب فإنها*
وهو في المجمل 1/124؛ واللسان (برد) ؛ وأساس البلاغة ص 19؛ وشمس العلوم 1/152)
ويقال: برده أيضا، وقيل: قد جا أبرد؟؟، وليس بصحيح (قال ابن منظور: ولا يقال أبردته إلا في لغة رديئة)، ومنه البرادة لما
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR2.273 harfب ر د
منع البرد البرد وهو النوم.
وبردت فؤادك بشربة واسقني ما أبرد به كبدي.
قال: وعطل قلوصى في الركاب فإنها ستبـرد أكبـاداً وتبكي بواكيا وبـرد عنـي بالبرود وهو الدواء الذي يبرد العين.
وخبر مبرود: مبلول بالماء البارد واسمه البريد تطعمه المرأة للسمنة.
تقول: نفخ فيها الثريد والبريد حتى آضت كما تريد.
وباتت كيزانهـم على البرادة.
وهم يتبردون بالماء ويبتردون.
قال الراهب
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok16.807 harfالبَرْدُ: ضدُّ الحرّ. والبُرودة: نقيض الحرارة؛ بَرَدَ الشيءُ يبرُدُ بُرودة وماء بَرْدٌ وبارد وبَرُودٌ وبِرادٌ، وقد بَرَدَه يَبرُدُه بَرْداً وبَرَّدَه: جعله بارداً. قال ابن سيده: فأَما من قال بَرَّدَه سَخَّنه لقول الشاعر:
عافَتِ الماءَ في الشتاء، فقلنا:
بَرِّديه تُصادفيه سَخِينا
فغالط، إِنما هو: بَلْ رِدِيه، فأَدغم على أَن قُطْرباً قد قاله. الجوهري: بَرُدَ الشيءُ، بالضم، وبَرَدْتُه أَنا فهو
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.464 harf* ب ر د * * البَرْدُ * ضد الحر و * البُرُدةُ * ضد الحرارة وقد * بَرُدَ * الشيء من باب سهل و * بَرَدَهُ * غيره من باب نصر فهو * مَبْرُودٌ * و * بَرَّدهُ * أيضا * تبريداً * ولا يقال أبرده إلا في لغة رديئة وقولهم لا * تُبَرِّدْ * عن فلان أي إن ظلمك فلا تشتمه فتنتقص من إثمه وهذا * مَبْرَدَةٌ * للبدن بوزن متربة قال الأصمعي قلت لأعرابي ما يحملكم على نومة الضحى قال إنها مبردة في الصيف مسخنة في الشتاء و
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR20.998 harfالبرد، بفتح فسكون: ضد الحر، وهو م معروف. يقال برد الشيء كنصر وكرم بردا وبرودة، الأخير مصدر الباب الثاني. ويقال ماء برد بفتح فسكون، وبارد وبرود، كصبور صيغة مبالغة، وكذلك براد، كغراب، ومبرود، على صيغة اسم المفعول فإنه من برده إذا صيره باردا، وقد برده بردا وبرده تبريدا: جعله باردا وفي المصباح: وأما برد بردا من باب قتل فيستعمل لازما ومتعديا، يقال: برد الماء وبردته فهو بارد ومبرود، وبردته، بالتثقيل،
البرد، بفتح فسكون: ضد الحر، وهو م معروف. يقال برد الشيء كنصر وكرم بردا وبرودة، الأخير مصدر الباب الثاني. ويقال ماء برد بفتح فسكون، وبارد وبرود، كصبور صيغة مبالغة، وكذلك براد، كغراب، ومبرود، على صيغة اسم المفعول فإنه من برده إذا صيره باردا، وقد برده بردا وبرده تبريدا: جعله باردا وفي المصباح: وأما برد بردا من باب قتل فيستعمل لازما ومتعديا، يقال: برد الماء وبردته فهو بارد ومبرود، وبردته، بالتثقيل، مبالغة، انتهى. وفي. الأساس: فلان يشرب المبرد بالمبرت: الماء البارد بالطبرزذ. قال الجوهري: ولا يقال أبردته إلا في لغة رديئة. أو برده يبرده، إذا خلطه بالثلج وغيره. وأبرده: جاء به باردا. وأبرد له: سقاه باردا، يقال سقيته فأبردت له إبرادا، إذا سقيته باردا. والبرد: النوم، ومنه قوله عز وجل: لا يذوقون فيها بردا، ولا شرابا يريد نوما. وإن النوم ليبرد صاحبه، وإن العطشان لينام فيبدد بالنوم. وروي عن ابن عباس رضي الله عنهما أنه قال: أي برد الشراب ولا الشراب. وأنشد الأزهري قول العرجي: وإن شئت لم أطعم نقاخا ولا بردا قال ثعلب: البرد هنا: الريق. والنقاخ: الماء العذب. والبرد بالتحريك: حب الغمام. وعبره الليث فقال: مطر جامد. والبرد. ع، وضبطه البكري بكسر الراء وقال: هو جبل في أرض غطفان يلي الجناب. وسحاب برد، ككتف وأبرد: ذو قر وبرد. وسحابة بردة، على النسب، ولم يقولوا برداء. وقد برد القوم، كعني: أصابهم البرد. والأرض مبردة، وهذه عن الزجاج، ومبرودة: أصابها البرد والبرد، بالضم: ثوب مخطط، وخص بعضهم به الوشي، قاله ابن سيده. ج أبراد وأبدد وبرود وبرد، كصرد، عن ابن الأعرابي، وبراد كبرمة وبرام، أو كقرط وقراط، قاله ابن سيده في شرح قول يزيد بن المفرغ.
طوال الدهر نشتمل البراد والبرد - نظرا إلى أنه اسم جنءس جمعي -: أكسية يلتحف بها، الواحدة بهاء. وقيل: إذا جعل الصوف شقة وله هدب فهي بردة. قال شمر: رأيت أعرابيا وعليه شبه منديل من صوف قد اتزر به، فقلت: ما تسميه? فقال: بردة. وقال الليث: البرد معروف، من برود العصب والوشي. قال: وأما البردة فكساء مربع أسود فيه صغر تلبسه الأعراب. والبرادة، كجبانة: إناء يبرد الماء، بني على أبرد. زقال الليث: البرادة كوارة يبرد عليها الماء. قلت: ومنه قولهم: باتت كيزانهم على البرادة. وقال الأزهري: لا أدري هي من كلام العرب أم كلام المولدين. وفي الحديث إن البطيخ يقطع: الإبردة، وهي بالكسر، أي للهمزة والراء: برد في الجوف ورطوبة غالبتان، منهما يفتر عن الجماع، وهمزتها زائدة. ويقال رجل به إبردة، وهو تقطير البول ولا ينبسط إلى النساء. وفي حديث ابن مسعود: كل داء أصله البردة، بفتح فسكون، ويحرك: التخمة وإنما سميت التخمة بردة لأن التخمة تبرد المعدة فلا تستمريء الطعام ولا تنضجه. ويقال: ابترد الماء، إذا صبه عليه، أي على رأسه بالردا. قال: إذا وجدت أوار الحب في كبدي أقبلت نحو سقاء القوم أبتـرد هذا بردت ببرد الماء ظاهـره فمن لحر على الأحشاء يتقـد أو ابترده، إذا شربه ليبرد كبده به. قال الراجز.
فطالما حلاتماها ترد فخلياها والسجال تبترد من حر أيام ومن ليل ومد وتبرد فيه، أي الماء: استنقع. وابترد: اغتسل بالماء البارد، كتبرد. وفي الحديث: من صلى البردين دخل الجنة، وفي حديث ابن الزبير: كان يسير بنا الأبردين، الأبردان هما الغداة والعشي، أو العصران كالبردين، بفتح فسكون. والأبردان أيضا: الظل والفيء، سميا بذلك لبردهما. قال الشماخ بن ضرار: إذا الأرطي توسـد أبـرديه خدود جوازيء بالرمل عين وأبرد الرجل: دخل في آخر النهار. ويقال: جئناك مبردين، إذا جاءوا وقد باخ الحر. وقال محمد ابن كعب: الإبراد: أن تزيغ الشمس. قال: والركب في السفر يقولون إذا زاغت الشمس: قد أبردتم فروحوا. قال ابن أحمر.
في موكب زجل الهواجر مبرد قال الأزهري: لاأعرف محمد ابن كعب هذا، غير أن الذي قاله صحيح من كلام العرب، وذلك أنهم ينزلون للتغوير في شدة الحر ويقيلون، فإذا زالت الشمس ثاروا إلى ركابهم فغيروا عليها أقتابها ورحالها ونادى مناديهم: ألا قد أبردتم فاركبوا. وبردنا الليل يبردنا بردا. وبرد علينا: أصابنا برده، وليلة باردة العيش وبردته: هنئة. قال نصيب: فيالـك ذا ود ويالـك لـــيلة بخلت وكانت بردة العيش ناعمه وعيش بارد: هنىء طيب. قال: قليلة لحم النـاظـرين يزينـهـا شباب ومخفوض من العيش بارد
أي طاب لها عيشها. قال: ومثله قولهم: نسألك الجنة وبردها. أي طيبها ونعيمها. ومن المجاز في حديث عمر فهبره بالسيف حتى برد: مات قال ابن منظور: وهو صحيح في الاشتقاق، لأنه عدم حرارة الروح. وقال شيخنا نقلا عن بعض الشيوخ: هو كناية للزوم انطفاء حرارته الغريزية، أو لسكون حركته، لأن البرد استعمل بمعنى السكون. ومنه أيضا: برد لي حقي على فلان: وجب ولزم وثبت. ولي عليه ألف بارد، أي ثابت. ومنه حديث ابن عمر في الصحيح وددت أنه برد لنا عملنا. ومنه أيضا: برد مخه يبرد بردا هزل، وكذلك العظام. وجاء فلان باردا مخه، وبارد العظام وحارها، للهزيل والسمين. وبرد الحديد بالمبرد ونحوه من الجواهر يبدده بردا: سحله. وبرد العين بالبرود يبردها بردا: كحلها به. وبردت عينه: سكن ألمها. والبرود: كحل يبرد العين من الحر. وفي حديث الأسود أنه كان يكتحل بالبرود وهو محرم. وبرد الخبز: صب عليه الماء فبله، فهو برود، كصبور ومبرود، وهو خبز يبرد في الماء تطعمه النساء للسمنة. وبرد زيد يبرد بردا ضعف، وفي التكملة ضعفت قوائمه، كبرد كعني، وهذه عن الصاغاني. وبرد، إذا فتر، عن هزال أو مرض - وفي حديث عمر أنه شرب النبيذ بعد ما برد، أي سكن وفتر. ويقال: جد في الأمر ثم برد، أي فتر، وفي الحديث لما تلقاه: بريدة الأسلمي قال له: من أنت? قال? أنا بريدة. قال لأبي بكر: برد أمرنا وصلح أي سهل - برادا، كغراب، وبرودا، كقعود. قال ابن بزرج: البراد: ضعف القوائم من جوع أو إعياء، يقال: به براد، وقد برد فلان إذا ضعفت قوائمه. وبرده، أي الشيء تبريدا، وأبرده: فتره وأضعفه، وأنشد ابن الأعرابي: الأسودان أبردا عظامـي الماء والفث ذوا أسقامي والبرادة بالضم: السحالة، وفي الصحاح: البرادة: ما سقط منه. والمبرد، كمنبر: ما برد به وهو السهان، بالفارسية. والبرد: النحت يقال: بردت الخشبة بالمبرد بردا، إذا نحتها. والبردي، بالفتح: نبات، وفي نسخة: نبت م أي معروف، واحدته بردية. قال الأعشي: كبردية الغيل وسـط الـغـري ف قد خالط الماء منها السريرا
وفي الحديث أنه: أمر أن يؤخذ البردي في الصدقة. البردي بالضم: تمر جيد يشبه البرني، عن أبي حنيفة، وقيل: هو ضرب من تمر الحجاز. والبردي: لقب محمد ابن أحمد بن سعيد الجياني الأندلسي للحدث نزيل بغداد، سمع محمد ابن طرخان التركي والبريد: المرتب، كما في الصحاح. وفي الحديث: لا أخيس بالعهد، ولا أحبس البرد أي لا أحبس الرسل الواردين علي. قال الزمخشري: البرد ساكنا: جمع بريد، وهو الرسول، فخفف عن برد كرسل ورسل، وإنما خففه هنا ليزاوج العهد. وفي المصباح: ومنه قول بعض العرب الحمى بريد الموت، أ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR27.079 harfبَرُدَ
1 بَرُدَ برد رد , aor. بَرُدَ , inf. n. بُرُودَةٌ; (S, M, Mgh, Msb, K;) and بَرَدَ, aor. بَرُدَ , (M, Msb, K,) inf. n. بَرْدٌ; (M, Msb;) It (a thing, S, Msb, and the latter said of water, Msb) was, or became, cold, chill, or cool; [see بَرْدٌ below;] (S, M;) its heat became allayed. (Msb.) The latter verb is also used transitively, as will be shown below. (Msb.) ― -b2- [Hence,] بَرُدَ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.790 harfبَرَدَ
بَرَدَ U ( n. ac. بُرُوْدَة 27t ),
a. Became cold.
b. ( n. ac. بَرْد 1 ), Was cooled; was cold, chilled.
c. Became weak.
d. Hailed.
e. Filed.
f. ( n. ac. بُرَاْد 24 , بُرُوْد 27 ) [ 'Ala ], Was proved, incontestable ( right ).
بَرَّدَ
بَرَّدَ II ,
a. Cooled, iced.
b. Weakened.
c. Neglected.
d. Proved.
e. [ 'Ala ], Made obligatory, binding upon.
أَبْرَدَ
أَبْرَدَ IV
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR60.146 harfبرد
بَرَدَ - يَبْرُدُ - بَرْد - بَارِد - بَرَد
بَرَدَ - يَبْرُدُ + الكائن : يفقد من حرارته بشكل كبير فيصبح أقل من درجة حارة الجو الوسطية
بَرْد: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل " بَرَدَ - يَبْرُدُ ": البرودة: وهي كذلك اسم آلة منه: الشيء الذي "يُبْرِد": الثلج أو الهواء البارد أو المكيف أو ما شابه
بَارِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " بَرَدَ - يَبْرُدُ
Mücavir kökler31 mücavir (44 toplam)
- سني
1 ortak ayet · Parıltı
- شرب
2 ortak ayet · İçecek
- ودق
1 ortak ayet · Sicim gibi yağmurdur
- ركض
1 ortak ayet · Rekud (Dat) sert yay demektir
- ركم
1 ortak ayet · “Rükbe” diz demektir
- زجو
1 ortak ayet · İter
- غسل
1 ortak ayet · Su bitkisi
- برق
1 ortak ayet · Berg parlak taş demektir
- سحب
1 ortak ayet · Fışkıran sudur
- خلل
1 ortak ayet · Hilale (Hı) diş aralarındaki kalıntıları çıkarmak için…
- ألف
1 ortak ayet · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
- كود
1 ortak ayet · Neredeyse o
Geçtiği ayetler(5)
قُلْنَا يَانَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ
SoğukBiz de: Ey ateş; İbrahim’e serin ve selamet ol, dedik.
لَا يَذُوقُونَ فِيهَا بَرْدًا وَلَا شَرَابًا
SoğukOrada serinlik ve içecekler tadamayacaklardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | برد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ثلج, قرر, سكن |
| Zıt Kök | حرر |
| Çekirdek Özet 1 | Hararetin dinmesi, ısının çekilmesi, maddenin katılaşıp sükûnete ermesi ve donukluk |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi iradeyle yakıcılığın nötrlenmesi, serinletici şifa, azapta ferahlıktan mahrumiyet ve dolu yağışı |
| Çekirdek Özet 3 | Isıl ve enerjetik taşkınlığın dengelenmesi, sükûnet hâline dönüş ve dinamizmin kontrol altına alınması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca termometrik bir hava hadisesi sayıp hararet dindirici, sükûnet verici ve hayatî yatıştırıcı fonksiyonunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بر | Dışarı çıkma, ayrışma, belirginleşme, örtünün kalkması ve netlik; nitekim برز, برق, برأ ve برح köklerinde de içten dışa intikal ve netleşme esastır | د | Hareketi sınırlandırma, durdurma ve kapama niteliğindeki د harfinin eklenmesiyle dışarı taşan enerjinin durulması, ısının bünyeden çekilerek sabitlenmesi, katılaşma ve sükûnet bulma anlamı özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir bünyenin, bedenin veya mahfazanın içsel durumunu temsil eder. |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Enerjinin, hararetin en tepe noktada ve belirgin biçimde var oluşunu imler. |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bu yüksek enerjinin çıkış kapısını bulup bünyeyi terk etmesini veya bir eşikte durdurulup sınırlandırılmasını gösterir. |
| برد | Barınma alanında tepe noktadaki hareketin kapıdan geçip sınırlandırılması | Bünyedeki aşırı hareket ve hararetin kapı bularak dağılması, içteki ısıl yükselişin dinmesi, sükûnete ve serinliğe kavuşması sürecini tasvir eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hararetin zıddı olan soğukluk; ısının düşmesi sonucu suyun donarak dolu (بَرَد) haline gelmesi, ciğerdeki susuzluk ve öfke ateşinin suyla yatışması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Mâlik b. er-Reyb ölüm döşeğinde devesinin serbest bırakılmasını vasiyet ederken kökü düşmanlarının kin ve hararet dolu yüreklerinin soğuması anlamında kullanmıştır: وعَطِّلْ قَلُوصِي في الرِّكاب فإنَّها / سَتَبْرُدُ أكْباداً وتُبكي بَواكيا |
| Erken Arapça kullanım | Gözdeki yangıyı ve iltihabı dindiren göze çekilen serinletici ilaca (بَرُود), hararetin kırıldığı sabah ve akşam vakitlerine (الأَبْرَدَان) denilmiştir; ayrıca ölümle bedenin soğuyup hareketsiz kalması ve kesinleşen borç/hüküm için بَرَدَ عَلَيْهِ kullanımı yaygındır. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde برد kökü, hararetin düşmesi, donma, kırağı ve dolu yağışı ile doğrudan ilişkilidir. İbranicede barad (בָּרָד) ve Aramice/Süryanicede barda (ܒܪܕܐ) biçimleri doğrudan «dolu» (hail) ve donmuş göksel yağış anlamına gelir. Arapçada kök hem isim olarak gökten inen taneli buzu (بَرَد) hem de ısıl durum olan soğukluğu (بَرْد) ifade edecek biçimde genişlemiş, ayrıca beden sıcaklığının çekilip sükûnete ermesi, dinlenme ve uyku hallerini kapsayan zengin bir semantik çekirdek kazanmıştır. Fenike ve Ugarit katmanlarında da atmosferik soğuma ve sert taneli yağış olgusuyla bağlantılı kökdaş izler mevcuttur.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lane's Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | برد kökünden türeyen fiiller ve isimler | Hararetin kırılması, suyun katılaşıp doluya dönüşmesi, bedenin ısısını koruyan örtü (بُرْدَة) ve sükûnet bulma yönünde iç türetimler oluşmuştur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice barad, Süryanice barda | Kuzeybatı Sami dillerinde dolu tanesi ve donmuş atmosferik yağış anlamında birebir ses ve anlam denkliği bulunur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çeper | Doğu Çadik ve bazı Berberi lehçelerinde dolu ve soğuk hava formlarıyla zayıf paralellikler gösterilse de doğrudan ödünçleme bağı sınırlıdır. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| برد | Anlamlı | Soğukluk, dolu, sükûnet | Isının çekilmesi, yatışma, serinlik | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بدر | Anlamlı | Öne geçme, ansızın çıkma, dolunay | Vaktinden önce davranma, süratle belirme | Çekirdeğin dışa vurum yönü ortaktır; Kur'an'da geçer |
| ربد | Anlamlı | Karışık renk, kül rengi, yere çökme | Devenin yere çöküp hareketsiz kalması, rengin donuklaşması | Soğuma ve sükûnet ile renk solması arasında semantik irtibat vardır; Kur'an'da geçmez |
| ردب | Anlamlı | Set çekme, ardı ardına yığma | Arkadan destekleme, dolgu yapma, hendek | Engelleme ve durdurma yönüyle د harfi belirleyicidir; Kur'an'da geçmez |
| دبر | Anlamlı | Arka, son, peş, geri çekilme | Bir şeyin hararetli başlangıcının geride kalıp son bulması | Hareketin durulup arkada kalması bağlamında ilişkilidir; Kur'an'da geçer |
| درب | Anlamlı | Alışma, dar geçit, tecrübe | Dar boğazdan geçerek zorluklara karşı mukavemet kazanma | Katılaşma ve sebat bulma boyutuyla örtüşür; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| برد | Merkez | Soğuma, serinlik, yatışma | Isının çekilmesiyle gelen dinginlik, hafifleme veya donma | Yıkıcı olmayan, yatıştırıcı veya katılaştırıcı soğuk |
| ثلج | Komşu | Kar, aşırı donma, tatmin | Suyun katı beyaz kütleye dönüşmesi ve kalbin şüpheden bütünüyle arınması | برد taneli ve sert doluyu da içerirken ثلج lapa kütleyi ve kesin mutmainliği imler |
| قرر | Komşu | Yerleşme, dip soğukluğu, göz aydınlığı | Soğukluğun sabitlenip donuk bir dinginlik ve karar kılması | برد hareketin yatışma anını, قرر ise yatışıp sabit kalmış son durumu anlatır |
| سكن | Komşu | Hareketsizlik, dinginlik | Çalkantının durması ve sükûnet bulması | سكن doğrudan mekanik hareketsizlikken برد ısıl ve enerjetik dinginliktir |
| حرر | Zıt | Hararet, yakıcılık, sam yeli | Isının artması, alevlenme ve yakıcı enerji taşkınlığı | برد kökünün zıddı olup yakıcı ve tüketici termal baskıyı ifade eder |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | برد | Soğukluk, serinlik, dolu | Hararetin kırılması, dinlenme, katılaşma | Kesin |
| Latince | Frigus, gelu, grando | Soğuk, don, dolu tanesi | Frigus genel soğukluğu, grando ise atmosferik dolu yağışını karşılar; kökün ruhi yatışma nüansı mecazîdir. | Güçlü |
| İngilizce | Cold, coolness, hail | Soğuk, serinlik, dolu | Hail fiziksel doluyu, coolness yakıcılığı gideren serinliği verir; ancak Arapçadaki uyku ve sükûnet anlam katmanını tek başına taşımaz. | Güçlü |
| Almanca | Kälte, Kühlung, Hagel | Soğuk, serinletme, dolu | Fiziksel derece düşüşünü ve yağış tipini karşılar; dindirme boyutunu Abkühlung eylemi verir. | Güçlü |
| Fransızca | Froid, fraîcheur, grêle | Soğuk, tazelik/serinlik, dolu | Fiziksel boyutları tam karşılar; fraîcheur hoşnutluk veren serinliğe denk düşer. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch; Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَرْدًا | Yakıcılığı gideren selamet ve serinlik | Hz. İbrahim'in atıldığı ateşin ilahi emirle zararsız bir serinliğe dönüştürülmesi bağlamı (Enbiyâ 21:69). |
| بَرَدٍ | Gökten indirilen katı dolu taneleri | Bulut dağlarından şimşek ve yıldırımla birlikte inen somut yağış türü bağlamı (Nûr 24:43). |
| بَارِدٌ | İyileştirici, temizleyici soğuk su | Hz. Eyyûb'un hastalıktan arınması için ayak vurularak fışkırtılan şifalı kaynak suyu bağlamı (Sâd 38:42). |
| لَّا بَارِدٍ | Rahatlatıcı serinliği bulunmayan gölge | Cehennem ehlinin sığındığı kara duman gölgesinin bunaltıcı ve ferahlatmaktan uzak vasfı (Vâkıa 56:44). |
| بَرْدًا | Harareti dindiren uyku, esinti veya serin içecek | Cehennemde azap çekenlerin susuzluğunu ya da iç yangısını yatıştıracak hiçbir ferahlatıcı unsur bulamaması (Nebe 78:24). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ateşin yakıcılık tabiatı ve mucize | Ateşin zatî bir zorunlulukla mı yoksa ilahi âdet ile mi yaktığı; İbrahim kıssasında ateşin tabiatının bizzat serinliğe çevrilmesi meselesi. | Tabiatın mutlak değil, ilahi iradeye tâbi bir imkân oluşu. |
| Fıkıh | Temizlik ve ibadet vakitleri | Soğuk su ile gusül/abdest almanın sıhhat şartları, zarar durumunda teyemmüm ruhsatı ve aşırı sıcakta öğle namazını serinliğe ertelemek (الْإِبْرَاد). | Meşakkati giderme ve vakti hararetten arındırma ruhsatı. |
| Tefsir | Ahiret sahneleri ve cennet/cehennem tasvirleri | Cehennemde tadılmayan «berd» kelimesinin uyku mu, serin hava mı yoksa ferahlatıcı bir içecek mi olduğu tartışması. | Azabın kesintisizliği ve hiçbir yatıştırıcı unsurun bulunmayışı. |
| Hadis | Tıbbî tavsiyeler ve tabiat hadiseleri | Hummanın su ile soğutulması (فَبَرِّدُوهَا بِالْمَاءِ) ve öğle sıcağında namazın serinletilerek kılınması buyrukları. | Aşırı hararetin fizyolojik ve ibadet açısından dengelenmesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi azap ve mükafat dengesi | Selamet veren itidal hali | Yakıcılığı ve helak edici ifratı durdurma | Allah'ın emriyle yakıcı ateşin dahi kul için bir emniyet ve selamet yurduna dönüştürülmesi. | Kesin |
| İlmi | Termodinamik ve meteoroloji | Isıl enerjinin çekilmesi ve faz değişimi | Moleküler hareketin yavaşlaması, suyun donması | Hararetin düşmesiyle gaz veya sıvı kütlelerin katılaşması, doluya dönüşmesi ve havanın dengelenmesi. | Kesin |
| Siyasi | Kriz ve toplumsal gerilim yönetimi | Tansiyonu düşürme ve yatıştırma siyaseti | Toplumsal patlamayı ve yıkıcı öfkeyi soğutma | Yönetimde hararetli fitne ve kavga ortamlarının itidalli tedbirlerle soğutularak sükûnete kavuşturulması. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa dalgalanmaları ve enflasyonist baskı | Aşırı ısınan piyasanın soğutulması | Fiyat artışlarını ve spekülatif yangını frenleme | Spekülatif kriz dönemlerinde finansal ateşin regülasyon ve müdahalelerle serinletilip istikrara bağlanması. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik entropi azalışı veya faz geçişi | Sistemden kinetik/termal enerjinin tahliyesi sonucu moleküler kaosun durulması ve maddenin katı kristal yapıya (dolu) geçmesi. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Psikolojik de-eskalasyon ve itidal | Bireysel veya kolektif öfke krizlerinde duygusal hararetin bilişsel yatıştırıcılarla soğutulması, sükûnetin yeniden tesisi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını sadece havanın soğuması ve kış şartlarına indirgeyerek, bünyedeki yangının yatışması ve canlandırıcı serinlik boyutunu unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | برد sadece derecenin düşmesi değil; hararetin yıkıcı tahribatını nötrleyen, şifa veren (Hz. Eyyûb), azabı dindirmeyen (cehennem ehli) ve tabiat kanununu aşan bir ilahi koruma ve sükûnet aracıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlgili ayetlerde geçen «berd» ifadelerini salt olumsuz bir üşüme olarak algılamak; ateşin İbrahim'e «soğuk ve esenlik» oluşundaki dengenin ve cehennemdeki mahrumiyetin derinliğini kavrayamamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık nizamında zıtların dengesini (sıcak-soğuk), ilahi iradenin tabiat güçleri üzerindeki mutlak tasarrufunu ve ahiretteki lezzet ile elem dengesini kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber kıssalarında ateşin ve hastalığın bertaraf edildiği ayetlerde (Enbiyâ 21:69, Sâd 38:42), kozmik yağış tasvirlerinde (Nûr 24:43) ve cehennem azabının niteliğini bildiren ayetlerde (Nebe 78:24, Vâkıa 56:44). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ateşin yakma vasfının mutlak ve zatî olduğu yanılgısını giderir; cehennemdeki azabın sadece alevden ibaret olmadığını, serinlik ve dindirici uykudan mahrum bırakılmanın da bizzat azabın parçası olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamHararetin düşmesi, ısının çekilmesiyle suyun katılaşıp doluya dönüşmesi ve bedeni saran sıcaklığın durulması.
- Soyut anlamAşırı gerilim, öfke, acı veya yakıcılığın dinmesi; sükûnet, dinginlik ve esenlik halinin hâkim olması.
- Sistematik karşılıkTermal ve dinamik ifratın kontrol altına alınarak sistemin tahribattan kurtarılması ve kararlı denge noktasına ulaştırılması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde sisteme ait ısının veya yıkıcı hararetin dışarı tahliyesini; sıcaklığın veya gerilimin emniyetli/dengeli bir eşik değerine düşüşünü; sistemdeki kinetik/tahrip edici hareketlilik enerjisini; ise hararetin çekilmesiyle hâsıl olan nihai sükûnet, katılaşma ve selamet durumunu sembolize eder.