جدر
ج - د - ر
KÖK- 4 geçiş
- 4 ayet
- 4 sîga
- 13 sözlük
Cidar duvar demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Cidar duvar demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.765 harfباب الجيم والدال والراء معهما
ج د ر، د ج ر، د ر ج، ج ر د، ر د ج مستعملات
جدر:
الجَدرُ: ضرب من النَّباتِ، الواحدة بالهاء.
ومن الشِّجر: الدِّقُّ ينبت في القِفاف والصِلابِ، فإذا أطلعت رؤوسها في أول الربيع يقال: أجدَرَتِ الشَّجرة وأجدَرَتِ الأرض، فهو جَدِرٌ، وفي نُسخةٍ: مُجدِرٌ حتى يَطول، فإذا طال افترقت أسماؤه.
والجِدارُ جمعه جَدَرٌ.
والجَديرُ: مكانٌ بُني حواليه جِدارٌ مَجدورٌ، قال:
ويبنون في
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR591 harfالجَدْرُ والجِدارُ: الحائط. وجمع الجِدارِ جُدُرٌ، وجمع الجَدْرِ جُدْرانٌ. والجَدْرُ أيضاً: نَبْت. وقد أَجْدَرَ المكان. والجَدَرُ: أثر الكَدْمِ بعنق الحمار. وشاة جَدْراء، إذا تَقَوَّبَ جلدها من داء يصيبها. والجُدَرِيُّ بضم الجيم وفتح الدال، والجَدَريُّ بفتحهما: لغتان. تقول: جُدِّرَ الرجل فهو مُجَدَّرٌ. وأرض مُجَدَّرَةٌ: ذات جُدَريٍّ. ويقال أيضاً: هذا الأمر مَجْدَرَةٌ لذلك، أي مَحْراةٌ. وفلان جديرٌ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR13.270 harfج د ر
جدر ، جرد ، درج ، دجر ، ردج ، رجد .
جدر : قال الليث : الجَدْرُ : ضرب من النبات ، الواحدة : جَدْرَةٌ .
قال : ومن شجر الدِّقِّ : ضروب تنبت في القِفَافِ والصِّلابِ ، فإذا أطلعَت رؤوسها في أول الربيع قيل : أجدَرَتِ الأرضُ ، وأجدَرَ الشجر ، فهو جَدْرٌ حتى يَطُولَ ، فإذا طال تفرَّقَت أسماؤه .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) الجَدَرَةُ : الحبة من الطلع .
والجَدْرُ ، والجِدَارُ : معروفان .
( قلت ) وفي
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.664 harf(باب الجيم والدال وما يثلثهما)
(جدر) الجيم والدال والراء أصلان، فالأوّل الجِدار، وهو الحائط وجمعه جُدُر وجُدْران. والجَدرُ أصل الحائط. وفي الحديث: "اسْقِ يا زُبيرُ ودَعِ الماء يرجع إلى الجَدْر([1])". وقال ابن دريد: الجَدَرَةُ حيٌّ من الأزْدِ([2]) بنوا جدار الكعبة. ومنه الجَديرة، شيءٌ يُجعَل للغنم كالحظيرة. وجَدَر: قرية. قال:
ألا يا اصْبَحينا فَيْهَجاً جَدَرِيَّةً *** بماءِ سحابٍ يَسْبِقُ الحقَّ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.443 harf- الجدار: الحائط، إلا أن الحائط يقال اعتبارا بالإحاطة بالمكان، والجدار يقال اعتبارا بالنتو والارتفاع، وجمعه جدر. قال تعالى: ﴿وأما الجدار فكان لغلامين﴾ [الكهف/82]، وقال: ﴿جدار يريد أن ينقض فأقامه﴾ [الكهف/77]، وقال تعالى: ﴿أو من وراء جدر﴾ [الحشر/14]، وفي الحديث: (حتى يبلغ الماء الجدر) (الحديث عن عبد الله بن الزبير أن رجلا خاصم الزبير في شراج الحرة التي يسقون بها، فقال الأنصاري: سرح الماء يمر، فأبى
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR318 harfج د ر
ناداه من وراء الجدار.
وللحجر ثلاثة أسام: الحجر والحطيم والجدر وهو أصل الجدار سمي بذلك: لأن جداره مستوطيء.
وهو جدير بكذا.
وما كنت جديراً به.
قال زهير: بخيـل عليهـا جنـة عبقريـة جديرون يوماً أن ينالوا فيستعلوا ولقد جرد به وما أجرده بالخير وهو أجدر به.
وجدر الصبي وجدر وهو مجدور الوجه ومجدر.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.412 harfهو جَدِيرٌ بكذا ولكذا أَي خَلِيقٌ له، والجمع جَدِيرُونَ وجُدَراءُ، والأُنثى جَدِيرَةٌ. وقد جَدُرَ جَدارَة، وإِنه لـمَجْدَرَةٌ أَن يفعل، وكذلك الاثنان والجمع، وانها لـمَجْدَرَةٌ بذلك وبأَن تفعل ذلك، وكذلك الاثنتان والجمع؛ كله عن اللحياني. وعنه أَيضاً: لَجدِير أَن يفعل ذلك وإِنهما لجَدِيرانِ؛ وقال زهير:
جَدِيرُونَ يوماً أَن يَنالوا فَيَسْتَعْلُوا
ويقال للمرأَة: إِنها لجَدِيرَةٌ أَن تفعل ذلك وخليقة،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR399 harf* ج د ر * * الجَدْرُ * كالفلس و * الجِدَارُ * الحائط وجمع الجِدار * جُدُرٌ * وجمع الجدر * جُدْرانٌ * كبطن وبطنان و * الجُدَرِيُّ * بضم الجيم وفتح الدال و * الجَدَرِيُّ * بفتحهما لغتان تقول منه * جُدِّرَ * الصبي على ما لم يسم فاعله فهو * مُجَدَّرٌ * وهو * جَدِيرٌ * بكذا أي خليق وهو جدير أن يفعل كذا و * جَنَدرَ * الكتاب أمر القلم على ما درس منه ليتبين وكذا الثوب إذا أعاد وشيه بعد ما ذهب وأظنه معربا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR9.469 harfالجدر، بفتح فسكون: الحائط: كالجدار، بالكسر، وورد في قول عبد الله بن عمر: إذا اشتريت اللحم يضحك جدر البيت ، قالوا: هو لغة في الجدار. ج جدر، بضم فسكون، وجدر بضمتين، وجدران جمع الجمع، مثل بطن وبطنان. قال سيبويه: وهو مما استغنوا فيه ببناء أكثر العدد عن بناء أقله، فقالوا: ثلاثة جدر. الجدر: نبت رملي، وهو كالحلمة غير أنه صغير يتربل، ينبت مع المكر، قاله أبو حنيفة: ج جدور، بالضم، قال العجاج ووصف ثورا:
الجدر، بفتح فسكون: الحائط: كالجدار، بالكسر، وورد في قول عبد الله بن عمر: إذا اشتريت اللحم يضحك جدر البيت ، قالوا: هو لغة في الجدار. ج جدر، بضم فسكون، وجدر بضمتين، وجدران جمع الجمع، مثل بطن وبطنان. قال سيبويه: وهو مما استغنوا فيه ببناء أكثر العدد عن بناء أقله، فقالوا: ثلاثة جدر. الجدر: نبت رملي، وهو كالحلمة غير أنه صغير يتربل، ينبت مع المكر، قاله أبو حنيفة: ج جدور، بالضم، قال العجاج ووصف ثورا: أمسى بذات الحاذ والجدور. وفي التهذيب: عن الليث: الجدر: ضرب من النبات، والواحدة جدرة، قال العجاج: مكرا وجدرا واكتسى النصي. وقد أجدر المكان. قال الأزهري: ومن شجر الدق ضروب تنبت في القفاف والصلاب، فإذا أطلعت رؤوسها في أول الربيع، قيل: أجدرت الأرض، وأجدر الشجر، فهو جدر حين يطول فإذا طال تفرقت أسماؤه. الجدر: حطيم الكعبة لما فيه من أصول حائط البيت. وفي الأساس: وللحجر ثلاثة أسماء: الحجر والحطيم والجدر، وهو أصل الجدار، سمي به لأن جداره مستوطئ. وفي الحديث: حتى يبلغ الماء جدره أي أصله. والجمع جدور. وقال اللحياني: جدره: جابنه، والجمع جدور، وأنشد: تسقى مذانب قد طالت عصيفتها جدورها من أتي الماء مطموم. الجدر: خروج الجدري، بضم الجيم وفتحها، لغتان، وأما الدال فمفتوحة على كل حال، وهو اسم لقروح في البدن تنفط عن الجلد ممتلئة ماء، وتقيح، وهو داء معروف يأخذ الناس مرة في العمر. قال شيخنا: وقد قالوا: أول من عذب به قوم فرعون، ثم بقي بعدهم، كما في المصباح. وقال عكرمة: أول جدري ظهر ما أصيب به أبرهة. وقد جدر يجدر جدرا، حكاه اللحياني. وجدر، كعني جدرا. ويشدد. قال شيخنا: وقد أنكره الحريري وجماعة، وقالوا: إن التفعيل يدل على المبالغة والتكرار، وهو لا يأتي في العمر إلا مرة واحدة، فكيف يشدد? وتعقبوه بوجوه بسطتها في شرح نظم الفصيح، وأشرت إليها في شرح الدرة. وهو مجدور الوجه، ومجدر وجدير. وأرض مجدرة: كثيرته. وقال اللحياني: ذات جدري. والجدر، بالكسر: نبات، الواحدة بهاء. وقد أجدرت الأرض. الجدضر بالتحريك: سلع تكون في البدن خلقة أبو البثور الناتئة، عن اللحياني، أو آثار من ضرب مرتفعة على جلد الإنسان، أو من جراحة، وقيل: الجدر إذا ارتفعت عن الجلد، وإذا لم ترتفع فهي ندب، وقد يدعى الندب جدرا ولا يدعى الجدر ندبا، كالجدر، كصرد، واحدتهما بهاء. وفي الصحاح: الجدرة: خراج، وهي السلعة، والجمع جدر، وأنشد ابن الأعرابي: يا قاتل الله دقيلا ذا الجدر. وفي المحكم: فمن قال: الجدري، نسبه إلى الجدر، ومن قال الجدري نسبه إلى الجدر، قال: وهذا قول اللحياني وليس بالحسن. ج الأجدار. الجدر: ورم يأخذ في الحلق وعن ابن الأعرابي: الجدرة: الورمة في أصل لحى البعير. وقال النضر: الجدرة: غدد تكون في عنق البعير، يسقيها عرق في أصلها، نحو السلعة برأس الإنسان. وجمل أجدر، وناقة جدراء. وقيل: هي في عنق البعير السلعة، وقيل: هي من البعير جدرة، ومن الإنسان سلعة وضواة. الجدر: انتبار أو أثر كدم في عنق الحمار. وقد جدر الحمار جدورا، بالضم، وفي التهذيب: جدرت عنقه جدرا، إذا انتبرت، وأنشد لرؤبة: أو جادر الليتين مطوي الحنق.
الجدر: حب الطلع. وأجدر الوليع، وجادر: اسمر وتغير، عن أبي حنيفة، يعني بالوليع طلع النخل، واحدته جدرة، وهي حبة الطلع. الجدر: أن يخرج بالإنسان جدر، أي في بدنه من البثور الناتئة، وقد جدر ظهره، قاله اللحياني. والجدر أيضا أبن يرم عنق الحمار، وقد جدرت عنقه، كما في التهذيب. الجدر: هم الكرم بالإيراق، يقال: جدر الكرم جدرا، إذا حبب وهم بالإيراق وجدر العنب: صار حبه فويق النفض. وفعلهما كفرح لا غير. والجدير: مكان يبنى حوله. وقال الليث: بني حواليه جدار قال الأعشى: وتبنون في كل واد جديرا. الجدير: الخليق، يقال: هو جدير بكذا واكذا، أي خليق له. ج جديرون وجدراء والأنثى جديرة. وقد جدر ككرم جدارة بالفتح. قال شيخنا: وفيه رد على النحاة الذين يقولون: إن ما أجدره وأجدر به شاذ، كما في التوضيح وغيره، وأشرت إلى نقده في حواشيه. وإنه لمجدرة أن يفعل، وكذلك الاثنان والجمع، وإنها لمجدرة بذلك، وبأن تفعل ذلك، وكذلك الاثنتان والجمع، كله عن اللحياني، وعنه أيضا: إنه لجدير أن يفعل ذلك، وإنهما لجديران. وقال زهير: ويقال للمرأة: إنها لجديرة أن تفعل ذلك وخليقة، وإنهن جديرات وجدائر. وحكي عن أبي جعفر الرواسي: إنه مجدور أن يفعل ذلك، جاء به على لفظ المفعول ولا فعل له. وقال غيره: هذا الأمر مجدرة لذلك، ومجدرة فمنه، أي مخلقة منه أن يفعل كذا، أي هو جدير بفعله وجدره: جعله جديرا نقله الصغاني. وأجدر به أن يفعل ذلك، وما أجدره. والجديرة: الحظيرة، وهي كنيف يتخذ من حجارة يكون للبهم وغيرها، كالجدرة، محركة. وقيل: الجديرة: زرب الغنم. وعن أبي زيد: كنيف البيت مثل الحجرة تجمع من الشجر. وهي الحظيرة أيضا، فإن كانت من حجارة فهي جديرة، وإن كان من طين فهو جدار. الجديرة: الطبيعة. الجدارة ككتابة: واد بالحجاز فيه قرى ومساكن عامرة. وجدر، محركة: ة بين حمص وسلمية تنسب إليها الخمر، قال أبو ذؤيب: فما إن رحيق سبتها التـجـا ر من أذرعات فوادي جدر. والنسبة جدري على قياس، وجيدري على غير قياس، قال معبد بن سعنة: ألا يا اصبحاني قبل لوم العواذل وقبل وداع من زنيبة عاجـل. ألا يا اصبحاني فيهجا جـيدرية بماء سحاب يسبق الحق باطلي. هكذا أنشده ابن بري. والفيهج هنا: الخمر، وأصله ما يكال به الخمر، وقد قيل إن جيدر موضع هناك أيضا، فإن كانت الخمر الجيدرية منسوبة إليه فهو نسب قياسي، كما في اللسان. والجدرة، محركة: حي من الأزد، وهم بنو عامر بن عمرو بن خثعمة، ومن قال: ابن عمرو من خزيمة فقد أخطأ، كذا حققه السهيلي في الروض. قلت: وخثعمة هذا هو ابن بكر بن يشكر بن قسي بن صعب بن دهمان بن نصر بن زهران الأزدي، سموا به لأنهم بنوا جدار الكعبة، عظمها الله تعالى وشرفها، أو حجرها وهو الحطيم. وقال أهل الأنساب: دخل السيل مرة الكعبة، وصدع بنيانها، ففزعت قريش إن جاء سيل آخر يذهب بشرفهم ودينهم، فبني عامر المذكور لها جدارا دون السيل، يسمى الجادر. وقال شيخنا: والجدرة لعلهم جعلوه جمع جادر، ككاتب وكتبة، ثم سموا القبيلة. قلت: ويجوز أن يكون إلى الجدير، وهو المكان الذي بني حوله جدار، وأريد به الحطيم، كما قالوا في ثقيف ثقفي.
جدرة، بلا لام: والدة قصي بن كلاب، واسمها فاطمة بنت عوف بن سعد بن سيل بن الجدرة، وهم حلفاء بني الديل، قاله ابن الأثير والأمير. وجدر الشجر: خرج ثمره كالحمص، عن ابن الأعرابي. جدر النبت والشجر طلعت رؤوسه في أول الربيع، كأنه الجدري، فهو مجاز كجدر ككرم جدارة وأجدر، حكى الثلاثة ابن الأعرابي، وجدر فيهما، وجادر، الأخير عن أبي حنيفة، وقال الطرماح: فآليت ألحى عاشقا ما سرى القطا وأجدر من وادي نطـاة ولـيع. وجدر العرفج والثمام يجدر، إذا خرج في كعوبه ومتفرق عيدانه مثل أظافير الطير. وأجدر الوليع وجادر: اسمر وتغير. وقال الليث: أجدر الشجر فهو جدر، حين تطول فإذا طال تفرقت أسماؤه. عن ابن بزرج: وجدرت اليد تجدر، ونفطت، مجلت، كل ذلك مفتوح، وهي تمجل، وهو المجل. جدر الجدار يجدر حوطه. جدر الرجل: توارى بالجدار، حكاه ثعلب، وأنشد: إن صبيح بن الزبير فأرا. في الرضم لا يترك منه حجرا. إلا ملاه حنطة وجدرا. قال: هذا سرق حنطة وخبأها. واجتدر: بناه، قال رؤبة: تشييد أعضاد البناء المجتدر. وجدره تجديرا: شيده، وأنشد ابن الأعرابي: وآخرون كالحمير الـجـشـر كأنهم في السطح ذي المجدر. قيل: أراد: ذي الحائط المجدر، ويجوز أن يكون أراد: ذي التجدير، أي الذي جدر وشيد، فأقام المفعل مقام التفعيل، لأنهما جميعا مصدران لفعل، أنشد سيبويه: إن الموقى مثل ما لقيت. أي إن التوقية. والجيدر: القصير، كالجيدري والجيدران، وقد يقال له: جيدرة، على المبالغة، قال الفارسي: وهذا كما قالوا: دحداحة ودنبة وحنزقرة. وامرأة جيدرة وجيدرية، وأنشد يعقوب: ثنت عنقا لم تـثـنـهـا جـيدرية عضاد ولا مكنوزة اللحم ضمزر. والمجدور: القليل اللحم ومن به آثار ضرب أو سياط. وذو جدر بفتح فسكون جاء ذكره في الحديث، وهو مسرح قرب المدينة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، على ستة أميال منها، ناحية قباء، كانت فيه لقاح النبي صلى الله عليه وسلم لما أغير عليها. والمجدار كمحراب: ما ينصب في الزرع مزجرة للسباع والطير، قال: اصرميني يا خلقة المجـدار وصليني بطول بعد المزار. وعامر بن جدرة، محركة: أول من كتب بخطنا، أي العربي. قال شيخنا: وسيأتي له في مر أن أول من كتب بالعربية مرامر، وحزم به جماعة، وتوقف جماعة: هل هو خلاف أو يمكن التوفيق? قال: وهذه الأولية فيها خلاف طويل الذيل، أورده ابن عساكر وغيره ونقل خلاصته الجلال في أولياته، وسيأتي طرف منه إن شاء الله تعالى.
قلت: وهذه العبارة مأخوذة من الجمهرة لابن دريد، قال فيها: أول من كتب بخطنا هذا عامر بن جدرة، ومرامر بن مرة، الطائيان، ثم سعد بن سيل، غير أن المصنف فرق فذكر كل واحد فيما يناسب ذكره في محله. وعامر الأجدار: أبو حي من كلب، سمي به لأنه كان عليه جدرة، أي سلعة، وهو عامر بن عوف بن كنانة بن عوف بن عذرة بن زيد اللات، وهذا الذي ذكره المصنف من وجه التسمية، فقد صرح به ابن دريد، ورد على ابن الكلبي حيث قال: لأنه كان جالسا بجنب جدار إلى آخره، فراجع المعجم. وجدرة، بالضم: ابن سبرة العتقي، شهد فتح مصر، صحابي، هكذا ضبطه ابن ماكولا بالدال المهملة. وجندر الكتاب: أمر القلم على ما درس منه ليتبين. و كذلك الثوب إذا أعاد وشيه بعد ذهابه، وهو مأخوذ من الصحاح، قال: وأظنه معربا. وأبو قرصافة جندرة بن خيشنة الكناني صحابي، نزل عسقلان، روت عنه بنته. وأبو بكر محمد بن أحمد بن يوسف المقرئ الجندري محدث، روى عن أبي بكر الخرائطي. ومما يستدرك عليه: شاة جدراء: تقوب جلدها عن داء يصيبها، وليس من جدري. وفي الحديث: الكمأة جدري الأرض ، شبهها به لظهورها من بطن الأرض كما يظهر الجدري من باطن الجلد، وأراد به ذمها. وأجدرت الأرض، إذا طلعت رؤوس نباتها. وشجر جدر. وجادر الطلع: طلع حبه. والجدرة، محركة: حظيرة الغنم. والجدر، بضمتين: الحواجز التي بين الديار، الممسكة الماء. وجدور العنب: حوائطه. وجدرا الكظامة: حافتاها، وقيل: طين حافتيها. والتجدير: القصر، ولا فعل له: قال: إني لأعظم من صدر الكمي علـى ما كان في زمن التجدير والقصر. أعاد المعنيين لاختلاف اللفظين، كما قاله: وهند أتى من دونها النأي والبعد. كذا في اللسان. والمجدر: لقب نصر بن زيد، روى عن مالك وشريك. والمجندر: لقب أبي القاسم يحيى بن أحمد بن بدر البغدادي، من جندرة الثياب، روى عنه السمعاني. وجدر البعير، كفرح، فهو أجدر، والناقة جدراء، من الجدرة وهي السلعة. وجدارة، بالضم: أخو خدرة في بني النجار، نقله السهيلي في غزوة بدر، عن ابن إسحاق، والمشهور بالخاء، كما سيأتي. والمجدرة، كمعظمة: طعام لأهل الشام. وقطيعة بني جدار: محلة ببغداد، منها: أبو بكر أحمد بن سندي بن الحسن البغدادي الجداري، صدوق، ترجمه الخطيب في تاريخه. وجدار: صحابي روى عنه يزيد بن شجرة. وجدار العذري: تابعي. وجدار بن بكرة عن جده، وعنه محمد بن جعفر الكناني.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR7.174 harfجَدَرَ
1 جَدَرَ جدر , (K,) aor. جَدُرَ , (TA,) He made a جِدَار [app. here meaning a wall of enclosure]; syn. حَوَّطَ: (K:) or he built a جدار: and he founded it. (Ham p. 818.) -A2- He concealed himself by means of a جِدار [or wall]. (Th, K.) -A3- جُدِرَ, (A, K,) inf. n. جَدْرٌ; (TA;) and جَدَرَ, (Lh, K,) aor. جَدُرَ , inf. n. جَدْرٌ; (Lh, TA;) and ↓ جُدِّرَ, (S, (A, K,) which last some disallow,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.180 harfجَدَرَ
جَدَرَ U ( n. ac. جَدْر 1 ),
a. Broke out ( smallpox ).
b. [ pass. ], Had the smallpox.
c. see IV .
d. [ acc. & La ], Fitted, adapted, qualified for.
e. Walled in, enclosed.
جَدِرَ
جَدِرَ A ( n. ac. جَدَر 4 ),
a. Broke out ( pustules, pimples ).
b. see IV .
جَدُرَ
جَدُرَ U ( n. ac. جَدَاْرَة 22t )
a. [ La ], Was fitted, adapted for, worthy to.
b. see IV .
جَدَّرَ
جَدَّرَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR61.338 harfجدر
1.BAB
جَدَرَ- يَجْدُرُ - جِدار
جَدَرَ- يَجْدُرُ +كائن + كائناً أو شيئاً: فصله وعزله عن غيره لشيء أو أمر
جَدَرَ - يَجْدُرُ + كائن + كائناً أو شيئاً + بـِ شيء: خصصه لأجل أمر معين، وباستعمال الشيء: يبني حوله جداراً يفصله عن آخرين ليحجزه ويجعله مخصصاً لأجل شيء أو أمر: يعزله عن آخرين، فيحجزه ببناء عال مرتفع يمنع الآخرين من الوصول إليه
Mücavir kökler51 mücavir (67 toplam)
- شدد
3 ortak ayet · Sicim bağıdır
- قضض
1 ortak ayet · Yıkılır
- قري
2 ortak ayet · Kasaba
- رود
2 ortak ayet · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
- شتت
1 ortak ayet · Bölük bölük
- ضيف
1 ortak ayet · Bir topluluğa sığınan kişidir
- كنز
1 ortak ayet · Servet
- أبي
1 ortak ayet · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır
- حصن
1 ortak ayet · Hasen (ha, sad) : Kale duvarı demektir
- غلم
1 ortak ayet · Ğulam, Genç, delikanlı demektir
- حدد
1 ortak ayet · Hadid demir demektir
- طلق
1 ortak ayet · “Dalk” sansar demektir
Geçtiği ayetler(4)
وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ …
DuvarDuvar ise; o şehirdeki iki yetim erkek çocuğa aitti. Altında da onlara ait bir define vardı. Babaları iyi bir kimseydi. Rabbın; onların erginlik çağına ulaşmasını ve Rabbından bir rahmet olarak deefinelerini çıkar malarını istedi. Ben, bunları kendiliğimden yapmadım. İşte dayanamadığın şeylerin tevili budur.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جدر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حوط, سور, بني, حري |
| Zıt Kök | هدم |
| Çekirdek Özet 1 | Zeminden yukarıya doğru yükselme, kabarma, belirme ve dikilerek sınır oluşturan sert yapı |
| Çekirdek Özet 2 | Fiziksel planda himaye ve gizleme sağlayan duvar; ahlaki planda ise bir vasfa veya sınıra en çok layık olma ve yatkınlık hali |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın sınırlarını tahkim eden kurumsal yapılaşma, ehliyet ve normatif çerçevenin gerektirdiği sınırlara uyma zorunluluğu |
| Kritik Hata Riski | Duvarı yalnızca taş ve harçtan ibaret pasif bir mania sayıp lafzın içerdiği yükselerek sınırlama, ehliyet, liyakat ve yatkınlık boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جد | Kesme, sertleşme, ayrışarak belirginleşme ve zemin üzerinde bir kuvvet veya sınır olarak ortaya çıkma; جدد, جدل, جدث köklerinde olduğu gibi sertlik ve belirgin hat kazanma | ر | Çekirdeğin sertleşme ve belirginleşme hareketine baş, yükseklik ve devamlılık boyutu katarak yapının dikey biçimde yukarı doğru yükselmesini, kabararak görünür bir cidara dönüşmesini sağlamıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Malzemenin toplanması, yükün taşınması ve bir kütlenin bir araya getirilerek kaldırılması hareketidir. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Mekânsal geçişi sınırlayan, iki alanı birbirinden ayıran dikey sınır hattıdır. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Dikilerek yukarı doğru uzanma, üst seviyeye erişme ve zirveleşme durumudur. |
| جدر | Kütleyi toplayıp dikey olarak yükselterek baş seviyesine ulaştırma ve geçişi sınırlandıran koruyucu bir hat kurma hareketi | Malzemenin üst üste yığılarak bir zemin üzerinde dikilmesini, yukarıya doğru kabararak geçişi sınırlayan ve içeriği dış etkilerden muhafaza eden bir sınır yapısını temsil eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Topraktan veya deriden kabararak yükselen kabarcık, sertleşen bitki sürgünü; tarlada suyun yönünü kesen toprak set ve taşlarla örülmüş dik koruma duvarı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ kökü liyakat, yatkınlık ve üstün gelme kabiliyeti anlamında şöyle kullanır: بخيل عليها جنة عبقرية / جديرون يوما أن ينالوا فيستعلوا |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber’in sulama anlaşmazlığında Zübeyr b. Avvâm’a söylediği اسق يا زبير ثم احبس الماء حتى يرجع إلى الجدر hadisinde bahçeleri ayıran ve suyu tutan taş duvar/set anlamında kullanılmıştır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât, Buhârî (Şürb 6).
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde جدر kökü, zemin üzerinde yükselen sınır, çevreleme, duvar ve taşla örülmüş çit anlam alanında ortak bir leksikal tabana dayanır. İbranice gādēr (גָּדֵר) sözcüğü taş duvar, sınır çiti ve bağları koruyan set anlamına gelir; nitekim aynı kökten türeyen fiil gādar (גָּדַר) da duvar örmek ve gedikleri kapatmak manasındadır. Aramice ve Süryanice katmanda gdīrā / gədārā (ܓܕܝܪܐ) biçiminde hayvan ağılı, taş çit ve duvar karşılığında yaşar. Arapçada kök bir yandan taş duvar (el-cidâr) ve bahçe seti (el-cedr) anlamını muhafaza etmiş, diğer yandan deride kabaran çiçeğe (el-cuderî) ve topraktan fışkıran sert sürgüne ad olarak dikey kabarma/yükselme çekirdeğini somutlaştırmış; buradan da ahlaki-hukuki ehliyet, liyakat ve yatkınlık (el-cedâre, ecder) anlamına doğru mecazi bir soyutlama geliştirmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جدر | Zeminden kabararak yükselme (çiçek hastalığı, bitki filizi) çekirdeğinden taş duvara ve oradan bir işe yatkın/ehil olmaya (cedîr, ecder) uzanan anlam genişlemesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice gādēr, Süryanice gdīrā | Ortak Kuzeybatı Sami mirasından devralınan taş duvar, sınır seti, bağ çiti ve kapatma işlevi | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çit ve sınır morfemleri | Veri bulunamadı | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جدر | Anlamlı | Duvar, kabarma, liyakat | Dikilerek yükselen taş set, bahçe duvarı; layık olma | Hedef köktür |
| جرد | Anlamlı | Soyma, açma, sıyırma | Yüzeydeki örtüyü sıyırıp çıplak bırakma, çekirge istilası | Hedef kökün örtme ve yükseltme eylemine zıt bir soyma hareketidir |
| دجر | Anlamlı | Şaşkınlık, sarhoşluk, bezelye | Aklın karışması veya tohumun kabarması | Hedef kökle zayıf temaslıdır, Kur’an’da geçmez |
| درج | Anlamlı | Basamak basamak ilerleme | Birbiri ardınca yükselme, mesafe katetme, derece alma | Hedef kökün yükselme boyutuyla yapısal benzerlik taşır |
| رجد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn kaydında mühmel kabul edilmiştir |
| ردج | Anlamlı | Yeni doğan yavrunun ilk pisliği | Hayvan yavrusunun karnından çıkan ilk koyu madde | Hedef kökle doğrudan anlam bağı yoktur, Kur’an’da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جدر | Merkez | Duvar, sınır, liyakat | Taşların üst üste konup dikey olarak yükselmesi ve aşılması zor bir dikey engel teşkil etmesi yönü esastır | Maddi planda yüksek taş duvar, ahlaki planda sınıra en yatkın olma halidir |
| حوط | Komşu | Kuşatma, çevreleme | حوط kökünde nesnenin dört bir yanını kuşatarak içine alma anlamı öndedir; جدر ise dikey yükselişe odaklanır | Çevreleyen her türlü sınırdır |
| سور | Komşu | Şehir suru, yüksek çit | سور kökünde atlama, aşma veya bir topluluğu toptan koruyan yüksek halka manası baskındır | Koruyucu yüksek sur duvarıdır |
| بني | Komşu | İnşa etme, çatı kurma | بني genel yapı kurma sürecini ifade eder; جدر ise doğrudan dikilen sınır kütlesini anlatır | Temelden çatıya her türlü yapıdır |
| حري | Komşu | Layık ve uygun olma | حري liyakatte niyet ve arayışı öne çıkarırken, جدر kökünden gelen ecder yapının sağlamlığı gibi yerleşik yatkınlığı gösterir | Hak ediş ve uygunluk halidir |
| هدم | Zıt | Yıkma, çökertme | Dikilmiş ve tahkim edilmiş yapıyı temelinden söküp yerle bir etme hareketidir | Duvarın ve yapının iptalidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جدر | Duvar, yatkınlık, ehliyet | Fiziksel taş duvar ile soyut layık olma ve sınıra uygunluğu bir arada barındırır | Kesin |
| Latince | Paries, murus, dignus | Duvar, engel, layık | Maddi duvar boyutu paries ve murus ile, liyakat boyutu ise dignus ile karşılanır; iki kavram Latincede ayrı köklerdedir | Güçlü |
| İngilizce | Wall, barrier, apt, fitting | Duvar, set, yatkın, layık | Maddi engel için wall/barrier, ahlaki ehliyet ve sınırlara yatkınlık için apt/worthy kullanılır; bütünleşik kök anlamı ayrışır | Güçlü |
| Almanca | Mauer, Wand, fähig, würdig | Duvar, çeper, ehil, layık | Mauer dış taş duvarı verirken, würdig ahlaki layıklığı ifade eder; somut kabarma ile liyakat arasındaki rabıta kopar | Güçlü |
| Fransızca | Mur, paroi, digne, apte | Duvar, bölme, layık, muktedir | Mur koruyucu yapıyı, digne ise hak edişi ifade eder; tek bir leksikal çatı altında birleşmezler | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جِدَارًا / الْجِدَارُ | Fiziksel taş duvar, mülk koruyucu örtü | İki yetim çocuğun definesini örten, yıkılmak üzereyken inşa edilen koruyucu yapı bağlamı (Kehf 18:77, 18:82) |
| جُدُرٍ | Savunma tahkimatı, siper, arkasına saklanılan mania | Savaş meydanına açıkça çıkamayan korkak toplulukların arkasına sığındığı fiziki tahkimat bağlamı (Haşr 59:14) |
| وَأَجْدَرُ | Sınırlara riayet etmeye daha yatkın, daha meyilli ve ehil | Allah’ın koyduğu sınırları (hudûd) tanımamaya ve kavramamaya ahlaken daha uygun ve meyyal olma bağlamı (Tevbe 9:97) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi fiillerde hikmet ve adalet | Hızır kıssasındaki duvarın yıkılmaktan kurtarılmasının kazâ, kader, sabır ve görünmeyen ilahi lütuf ile irtibatı | İlahi hikmetin zamanı gelinceye kadar koruduğu masumiyet kalkanı |
| Fıkıh | Komşuluk hukuku ve su hakkı | Duvar mülkiyeti, ortak duvara kiriş koyma yasağı ve tarla sulamasında suyun duvara/sete kadar tutulması kuralı | Mülkiyet sınırlarının tespiti ve müşterek hakların korunması |
| Tefsir | Bedevilerin karakter tahlili ve liyakat | Tevbe 9:97 ayetinde bedevilerin ilahi sınırları bilmemeye neden daha layık ve meyyal olduklarının tahlili | Şartların insan tabiatında oluşturduğu yatkınlık ve sınır duyarsızlığı |
| Hadis | Hak sahibinin hakkını alması | Hurma bahçesi sulamasında suyun sete kadar tutulup salıverilmesi emri üzerinden mülkiyet ve komşuluk dengesi | Ölçülü sınırlama ve başkasına zarar vermeden hakkını tahsil etme |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve şeriat sınırları | Hudûdullah muhafazası | Sınır ihlallerini önleme | Dinin emir ve yasakları, inananları koruyan ve aşılmaması gereken bir cidar işlevi görür. | Güçlü |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Bilgi çerçevesi ve ehliyet | Disipliner sınırları kurma | İlmi yöntemin sınırları, zihni bâtıl zanlardan koruyan sağlam bir duvar mahiyetindedir. | Güçlü |
| Siyasi | Savunma ve egemenlik | Tahkimat ve hudut güvenliği | Tehditlere karşı himaye | Devletin sınırları ve savunma duvarları, iç nizamın istikrarla korunmasını sağlar. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve emanet | Mülk emniyeti ve define koruma | Sermayenin heba olmasını önleme | Reşit olmamış yetimlerin hakkını koruyan kurumsal yapılar ve mülkiyet sınırlarıdır. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel bariyeri ve hücre zarı (cidar) | Fizikte bir parçacığın geçişi için aşması gereken enerji eşiği; biyolojide ise hücreyi dış ortamdan ayıran, seçici geçirgen koruyucu hücre duvarı yapısıyla örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal normlar ve ahlaki ehliyet barajı | Sosyolojide toplumsal yapıyı dağılmaktan koruyan müesseseler; hukukta ise bireyin belirli hak ve sorumluluklara liyakatini tescil eden ehliyet sınırıdır. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fiziksel bir yapı malzemesi olan duvara indirgemek veya Tevbe 9:97 ayetindeki ecder kelimesini basit bir gereklilik sayıp karakterin sınır tanımama yatkınlığını görmezden gelmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök maddi planda nesneleri ve zayıfları koruyan sağlam perdeyi; soyut planda ise bir karakterin ilahi sınırlara intibak etme kabiliyetini veya bundan mahrumiyetini kuşatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yetimlerin duvarının arkasındaki ilahi muhafaza stratejisinin anlaşılamaması; bedeviler hakkındaki hükmün ırkî bir yergi sanılarak coğrafi ve ahlaki formasyonun sınırlara yatkınlık üzerindeki etkisinin gözden kaçırılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Maddi koruma duvarı ile ahlaki ve hukuki sınır bilinci (hudûd) arasındaki organik irtibatı kurarak, dışsal tahkimatların ancak içsel liyakat ve sınır idrakiyle anlam kazanacağını gösterdiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kehf suresindeki Hızır kıssasında emanet ve geleceğin inşası ayetlerinde; Haşr suresindeki münafık-inkârcı savunma psikolojisinde; Tevbe suresindeki bedevi karakteri ve ilahi sınırlar bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Savunmanın sadece taş duvar arkasına saklanarak sağlanabileceği zannını çürütür; ahlaki yetersizliğin ve ilahi sınır tanımazlığın dış fiziki duvarlarla telafi edilemeyeceğini ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamZeminden yukarıya doğru kabarıp yükselen, iki alanı birbirinden ayıran ve ardındakini muhafaza eden sağlam taş duvar ve set.
- Soyut anlamBir kimsenin bir vasfa, sınıra veya hükme içsel olarak en yüksek derecede yatkın, meyyal ve ehil olması (cedâret).
- Sistematik karşılıkDeğerleri ve zayıflıkları koruyan kurumsal kalkan; normatif sınırların (hudûd) ihlaline engel olan hukuki ve ahlaki bariyer.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde fiziksel veya ahlaki bir özneyi, bu öznenin dikey yükselme veya yapısal direnç seviyesini, aşılması gereken kritik eşik sınırını temsil eder. basamak fonksiyonu, eşik aşıldığında bir cidarın () kurulduğunu gösterir. Parantez içindeki terimi öznenin ilahi sınırlara veya bir niteliğe yatkınlık ve liyakat olasılığını (ecder boyutunu), ise içeride muhafaza edilen emaneti (yetimlerin definesi veya savunma bariyeri) ifade eder. Duvar, hem dış tehditlere karşı bir bariyer hem de fıtri yatkınlığın sınır üzerinde oluşturduğu koruma fonksiyonudur.