بني

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ب-ن-ي15 sîga, 91 mücavir kök, 18 ayet, 16 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.بُنْيَانَهُابْنِأَتَبْنُونَبَنَوْابَنَيْنَاهَابنيفوقسموبَنَاهَاابْنُواأسسرصصريب

KökSîga 15Ayet 18Sure 16Mücavir 91

▶ Ağı aç (3B)

بني

ب - ن - ي

KÖK
  • 22 geçiş
  • 18 ayet
  • 15 sîga
  • 12 sözlük

Yapı demektir. İnşa etmek, yapmak manasına masdardır. İbn oğul demektir. Yapının üstüne oturduğu taş veya ağaçtır. Bina kurulmuş yapı demektir. Sonra erkek çocuk, oğul anlamında ibn yani kişinin temeli, binası anlamında kullanılmaya başlanmıştır. ibn BNV veya BNY kökünden dönüşmedir. Bina yapı demektir. Oğul da baba temeli üzerine oluşmuş yapı gibi olduğundan oğul anlamındadır. Sonundaki Y veya V düşmüş başına vasıl hemzesi gelmiştir. İzafette Vav veya Ya olarak tekrar gelir.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: بنى

Notlarım

Sözlükler(12)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Yapı demektir. İnşa etmek, yapmak manasına masdardır. İbn oğul demektir. Yapının üstüne oturduğu taş veya ağaçtır. Bina kurulmuş yapı demektir. Sonra erkek çocuk, oğul anlamında ibn yani kişinin temeli, binası anlamında kullanılmaya başlanmıştır. ibn BNV veya BNY kökünden dönüşmedir. Bina yapı demektir. Oğul da baba temeli üzerine oluşmuş yapı gibi olduğundan oğul anlamındadır. Sonundaki Y veya V düşmüş başına vasıl hemzesi gelmiştir. İzafette Vav veya Ya olarak tekrar gelir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.187 harf
باب النون والباء و و ا ي ء معهما ن ب و، ن و ب، ب و ن، ب ي ن، ن ا ب، ب ن ي، ن ب أ، أ ب ن، أ ن ب مستعملات نبو: نبا بَصَرُهُ عن الشّيء ينبو نُبُوّاً، ونَبْوةٌ: مرة واحدة، أي: تجافى، قال: نَبَتْ عينُ ليلَى نَبْوةً ثم راجعـت ولا خيرَ في عينٍ نبت لا تُراجعُ ونبا السَّيفُ عن الضّريبة، إذا لم يقطع. ونبا فلانٌ عن فلان، إذا لم يَنْقَدْ له. نبا بفلانٍ مَنْزِلُهُ، إذا لم يُوافِقْهُ. وإذا لم يَسْتمكن
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR29.320 harf
ن ب ( و ا ي ء ) نبأ ، ناب ، أنب ، وبن ، بني ، بان ، أبن . وبن : اللِّحياني : ما في الدَّار وابِنٌ ، أي ما فيها أحد . ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الوَبْنة : الأذَى . والوَبْنة : الجَوْعَة . أنب : وقال : الأناب : ضَرْبٌ مِن العِطْر يُضاهي المِسْك ؛ وأَنْشد : فَعُلّ بالعَنْبر والأَنَابِ كَرْماً تَدَلَّى مِن ذَرَى الأعْنَابِ يعنى : جاريةً تَعُلّ شَعَرها بالأناب . قال : والأنَب : الباذِنْجان . ابن
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR5.860 harf
(باب الباء والنون وما يثلثهما في الثلاثي) (بني) الباء والنون والياء* أصلٌ واحد، وهو بناءُ الشيء بِضَمِّ بعضِه إلى بعضٍ. تقول بَنَيْتُ البناءَ أبنيه. وتسمَّى مكةُ البَنِيّة. ويقال قوس بَانِيةٌ، وهي التي بَنَتْ على وَترِها، وذلك أن ْيكاد وتَرُها ينقطع للُصُوقه بها. وطيّئ تقول مكانَ بانيةٍ: بَانَاةٌ؛ وهو قول امرئ القيس: * غَيْرِ بَانَاةٍ عَلَى وَتَرِهْ([1]) * ويقال بُنْيَةٌ وَبُنىً، وبِنْيَة وبِنىً
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.382 harf
Madde başı: بنى- يقال: بنيت أبني بناء وبنية وبنى. قال عز وجل: ﴿وبنينا فوقكم سبعا شدادا﴾ [النبأ/12]. والبناء:اسم لما يبنى بناء، قال تعالى: ﴿لهم غرف من فوقها غرف مبينة﴾ [الزمر/20]، والبنية يعبر بها عن بيت الله تعالى (العين 8/382). قال تعالى: ﴿والسماء بنيناها بأيد﴾ [الذاريات/47]، ﴿والسماء وما بناها﴾ [الشمس/5]، والبنيان واحد لا جمع؛ لقوله تعالى: ﴿لا يزال بنيانهم الذي بنوا ريبة في قلوبهم﴾ [التوبة/110]، وقال: {كأنهم
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR2.949 harf
ب ن ي بنى بيتـاً أحسـن بنـاء وبنيـان وهـذا بنـاء حسـن وبنيـان حسـن ‏"‏ كأنهـم بنيـان مرصـوص ‏"‏ سمـي المبنـي بالمصدر‏.‏ وبناؤك من أحسن الأبنية‏.‏ وبنيت بنية عجيبة‏.‏ ورأيت البنى فما رأيت أعجب منها‏.‏ وبنى القصور‏.‏ قال‏:‏ ألـم تر حوشباً أمسى يبنّى قصوراً نفعهـا لبنـي بقيلـه وفلـان يبانـي فلانـاً‏:‏ يباريـه فـي البنـاء‏.‏ وابتنى لسكناه داراً وأبنيته بيتاً‏.‏ وفي مثل ‏"‏ المعزى تبهي ولا
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR yok23.213 harf
بَنَا في الشرف يَبْنُو؛ وعلى هذا تُؤُوِّلَ قول الحطيئة: أُولَئِكَ قومٌ إنْ بَنَوا أَحْسنُوا البُنا قال ابن سيده: قالوا إنه جمعُ بُنوَة أَو بِنْوَة؛ قال الأَصمعي: أَنشدت أَعرابيّاً هذا البيت أَحسنوا البِنا، فقال: أَي بُنا أَحسنوا البُنَا، أَراد بالأَول أَي بُنَيّ. والابنُ: الولد، ولامه في الأَصل منقلبة عن واو عند بعضهم كأَنه من هذا. وقال في معتل الياء: الابنُ الولد، فَعَلٌ محذوفة اللام مجتلب لها
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.037 harf
* ب ن ي * * بَنَى * بيتا وبنى على أهله يبني زفها * بناءً * فيهما والعامة تقول بنى بأهله وهو خطأ قلت وهو رحمه الله قد قاله بالباء في ع ر س وكأن الأصل فيه أن الداخل بأهله كان يضرب عليها قبة ليلة دخوله بها فقيل لكل داخل بأهله * بانٍ * و * ابْتَنَى * دارا و * بَنَى * بمعنى والبنيان الحائط و * البَيِنَّةُ * على فعيلة الكعبة يقال لا ورب هذه البينة ما كان كذا وكذا و * البُنَى * بالضم مقصور البناء يقال *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR25.045 harf
Madde başı: بنى: ( ي *!البَنْيُ : نَقِيضُ الهَدْمِ ) . لم يُشِرْ على هذا الحَرْفِ بياءٍ ، أَو بواوٍ ، وهي يائِيَّةٌ ، وكأَنَّه سَها عنه أَو لاخْتِلافٍ كما سَيَأْتي بَيانُه . يُقالُ : ( *!بَناهُ *!يَبْنِيهِ *!بَنْياً ) ، بالفتْحِ ، ( *!وبِناءً ) ، بالكسْرِ والمدِّ ، *!وبِنىً ، بالكسْرِ والقَصْر ؛ قد أَغْفَلَهُ المصنِّفُ وهو في المُحْكَم ؛ ( *!وبُنْياناً ) ، كعُثمان ، ( *!وبنْيةً *!وبنايَةً ) ، بكسْرِهما . (
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR yok28.898 harf
Madde başı: بنىبَنَاهُ 1 بَنَاهُ باني بناء بناه بناة بنى بنية ناهي , (T, S, M, &c.,) aor. بَنِىَ , (M, Msb,) and بَنُىَ , but the former is the more common, (M,) [or rather the only form commonly known,] inf. n. بِنَآءٌ (T, S, M, Mgh, K) and بِنًا (T, and TA as from the M [but it is not in the transcript of the M in the TT]) and بَنْىٌ and بُنْيَانٌ and بِنْيَةٌ and بنَايَةٌ, (M, K,) He built it; framed it;
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.858 harf
بَنَى بَنَى I ( n. ac. بَنْي 1 , بِنْيَة 2t , بِنَآء [ 23A ] , بِنَاْيَة 23t , بُنْيَاْن 35 ), a. Built, constructed, erected. b. Treated as a son; reared, brought up. بَنَّيَ بَنَّيَ II , a. Built solidly, firmly. أَبْنَيَ أَبْنَيَ IV , a. Made to build. b. Gave a building to. تَبَنَّيَ تَبَنَّيَ V , a. Adopted as a son. b. Was built, erected. اِبْتَنَيَ اِبْتَنَيَ VIII , a.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR53.414 harf
بني بَنَى - يَبْنِي - بِنَاء - بِنَاءً - بُنْيَان - بَنَّاء - مَبْنِيّ بَنَى - يَبْنِي + كائن + شيئاً: يركب ويجمع أجزاء صغيرة ضمن شيء جديد: يأتي إلى أجزاء أو قطع متفرقة من الأشياء الأولية، فيحملها ويركبها على بعضها ثم يثبتها، فيجعل منها شيئاً أكبر ذا نفع، مثل بيت أو غرفة أو أو صرح أو عريش أو أي شيء آخر بِناء: على وزن " فـِعال" اسم فعل
Tamamını oku

Sîgalar(15)

Mücavir kökler91 mücavir (118 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. فوق

    4 ortak ayet · Üst

  2. سمو

    6 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır

  3. جرف

    1 ortak ayet · Curuf sel suyunun kazdığı yer demektir

  4. رصص

    1 ortak ayet · Yapıştırıcı şey zamk demektir

  5. ريع

    1 ortak ayet · İki dağ arasındaki yüksek geçittir

  6. هور

    1 ortak ayet · Devrik

  7. أسس

    1 ortak ayet · Esas yapının oturduğu yer, temel anlamındadır

  8. شفو

    1 ortak ayet · Kenar

  9. عبث

    1 ortak ayet · Hamd, cümle kapısı demektir

  10. عثر

    1 ortak ayet · Meyve suyu demektir

  11. غوص

    1 ortak ayet · Dalgıçlık yaparlar

  12. ريب

    2 ortak ayet · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…

Geçtiği ayetler(18)

  1. … لَا رَيْبَ فِيهَا إِذْ يَتَنَازَعُونَ بَيْنَهُمْ أَمْرَهُمْ فَقَالُوا ابْنُوا عَلَيْهِمْ بُنْيَانًا رَبُّهُمْ أَعْلَمُ بِهِمْ قَالَ الَّذِينَ غَلَبُوا …

    Bina edinBöylece, insanların onları bulmalarını sağladık ki Allah’ın sözünün gerçek olduğunu ve kıyametin kopmasından şüphe edilmeyeceğini bilsinler. Nitekim bunlar hakkında çekişip duruyorlar: Onların mağaralarının önüne bir bina kurun, diyorlardı. Halbuki Rabbları onları çok daha iyi bilendir. Onların yerlerine galib gelenler ise: Onların mağaralarının önüne mutlaka bir mescid yapacağız, dediler.

  2. قَالُوا ابْنُوا لَهُ بُنْيَانًا فَأَلْقُوهُ فِي الْجَحِيمِ

    Bina edinHaydin; dediler, onun için bir bina yapın da onu alevli ateşe atın.

Sîga sayfası: بَنَيْنَاهَا

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökبني
YapıÜçlü kök
Özel DurumNâkıs (lâm harfi illetli / yâ)
Bağlamsal Yakın Köklerعمر, اسس, شيد, صنع
Zıt Kökهدم
Çekirdek Özet 1Parçaları birbirine ekleyip üst üste koyarak korunaklı bir bütün meydana getirme, dikme ve çatılama
Çekirdek Özet 2Kozmolojik kubbenin nizama sokulması, şirk veya nifak yapılarının kökünden sökülmesi ve müminlerin kenetlenmiş yekpare bir yapı oluşturması
Çekirdek Özet 3Temele dayalı, katmanlı, birbirini tutan ve taşıyıcı sistemi sağlam kurumsal, itikadi ve ahlaki varlık düzeni
Kritik Hata RiskiKökü sadece taş ve harçtan ibaret mimari faaliyete indirgeyerek kozmik nizam, kurumsal nizam ve saf intizamı gibi yapısal/bütüncül boyutları gözden kaçırma

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
بنBirbirine eklenerek, tutunarak veya üreyerek devam eden organik ya da mekanik bağlantı; ayrışmayan doku. بنن kökünde toprağa yerleşip tutunma ve parmak eklemleri gibi birbirine bağlı kısımlar, بنو kökünde ise babanın kökünden türeyip onun yapısını devam ettiren nesil (oğul) anlamı esastır.يSon harf olan ي (el, uzanma, işlevsel yöneliş ve eylemsellik), statik eklemlenme fikrini aktif bir tertip, yükseltme, parçaları kurgusal bir amaca doğru yukarı ve yanlara doğru bizzat çatıp inşa etme eylemine dönüştürür.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
بEv, çadır; iç, barınma, içinde olmaEylemin nihai amacının bir sığınak, çevreleyen korunaklı bir iç mekân veya kuşatıcı bir alan meydana getirmek olduğunu simgeler.
نFiliz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılıkParçaların kesintisiz biçimde ardışık olarak dizilmesi, birbiri ardınca eklenerek yükselmesi ve süreklilik kazanması hareketini temsil eder.
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaMalzemenin ve unsurların bilinçli bir iradeyle, doğrudan emek ve tertiple şekillendirilip yönlendirilmesini ifade eder.
بنيKorunaklı bir iç mekân oluşturmak üzere parçaların kesintisiz ve aşamalı bir emekle birbirine bitiştirilip yükseltilmesiBirbirini tutan unsurların el emeği ve bilinçli düzenlemeyle birleştirilerek sağlam, işlevsel ve koruyucu bir kubbe/mekân haline getirilmesi hareketidir.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamTaş, kerpiç, çadır bezi veya dal gibi yapı unsurlarını birbirine ekleyip üst üste koyarak yükseltmek; kubbe kurmak; yayın kirişe yapışacak derecede oturması (قوس بانية). Kâbe için kullanılan kadim isimlerden biri de el-Beniyye'dir (البَنِيّة).
Cahiliye şiiri kullanımıİmruü’l-Kays şiirinde kirişi kavis gövdesine tam yapışmamış, düzgün gerilmiş yayı nitelerken bu kökü kullanır: غَيْرِ بَانَاةٍ عَلَى وَتَرِهْ (Kirişi üzerine yapışıp kalmamış [kusursuz yay]).
Erken Arapça kullanımHuveylid b. Nüfeyle veya Hutay'a gibi erken dönem şairlerinde asalet ve şerefin bina edilmesi mecazı yaygındır: أُولَئِكَ قومٌ إنْ بَنَوا أَحْسنُوا البُنا (Onlar öyle bir topluluktur ki, bir şeref ve yapı kurduklarında binayı en güzel şekilde yaparlar).

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde بني kökü, en köklü ve ortak yapı-üretim matrislerinden birini teşkil eder. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice b-n-h / בָּנָה; Aramice/Süryanice b-n-y / ܒܢܳܐ; Ugaritçe bny), Fenikecede ve Güney Sami dillerinde kök istisnasız biçimde fiziksel inşa etmeyi, bir yapıyı ayağa kaldırmayı, onarmayı ve aynı zamanda nesil var etmeyi (evlat sahibi olma, aile kurma) ifade eder. Akadcada banû(m) fiili hem bir tapınak veya duvar inşa etmek hem de bir çocuğu dünyaya getirmek, yaratmak ve meydana getirmek anlamlarını bir arada taşır. Bu durum, Sami semantik zihninde biyolojik nesil üretimi (بنو / ibn) ile mimari/mekânsal inşa (بني / binâ) arasında kopmaz bir bağ olduğunu; her iki sürecin de mevcut bir temel üzerine parçaların eklenerek soyun veya mekânın ayakta tutulması fikrine dayandığını açıkça gösterir. Arapçada bu kök, gök kubbenin bir çatı olarak tutulmasından toplumsal ve askeri intizama kadar geniş bir mecazi genişleme göstermiştir.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon; Payne Smith Syriac Dictionary; The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönبني ile بنو ve بنن geçişliliğiÇocuğun babanın yapısını devam ettiren bir bina unsuru (ابن) olarak görülmesi ve parmak eklemleri (بنان) gibi unsurların kenetlenmesiyle bina kavramının birleşmesi.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiAkadca banû, İbranice bānāh, Süryanice bnā, Ugaritçe bnyTüm merkezi ve kuzey Sami dillerinde hem mimari inşaat hem de zürriyet kurma/yaratma anlamında ortak morfolojik miras.Kesin
Daha geniş dilsel ilişkiMısır hiyerogliflerindeki bn / bnn (yükselme, tohumlanma, fışkırma)Bazı Afro-Asyatik karşılaştırmalarda yükselen tepe ve bereket taşı (benben) semantiğiyle temas iddia edilmişse de filolojik kesinlik sınırlıdır.Muhtemel

Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; HALOT; Koehler-Baumgartner.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
بنيAnlamlıİnşa etmek, yükseltmekParçaları birbirine ekleyip korunaklı ve taşıyıcı bir yapı kurmak.Hedef kök; Kur'an'da geçer.
بينAnlamlıAyrılmak, belirginleşmekİki şeyin arasının açılması, farkın açık ve seçik hale gelmesi, izah etmek.Kur'an'da geçer; yapının unsurları arasındaki sınır ve eklem yerlerinin tefrik edilmesiyle semantik ilişki kurulabilir.
نبيAnlamlıYükselmek, haber vermekYerden tümsek şeklinde kabarmak, belirgin bir işaret ve haber olmak.Kur'an'da kök formu bulunmaz, ancak türevi olan peygamber anlamındaki nebî kelimesi mevcuttur.
نيبAnlamlıYaşlanmak, azı dişi çıkmakAzı dişi veya yaşlı ve tecrübeli deve/kimse olmak.Kur'an'da geçmez; dişin kemik yapısındaki kenetlenmiş sertliğiyle ilişkilidir.
يبنKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu dizilişte bağımsız bir kök kaydı bulunmamaktadır.Mühmel kombinasyon.
ينبKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu dizilişte bağımsız bir kök kaydı bulunmamaktadır.Mühmel kombinasyon.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
بنيMerkezParçaları ekleyerek yapı kurmaUnsurların birbirine tutturulup yükseltilmesi, taşıyıcı ve koruyucu bir hacim meydana getirilmesi.Bütüncül çatı, taşıyıcı iskelet ve katmanlı yükseliş esastır.
عمرKomşuİmar etme, yaşatmaبني yapının iskelet ve maddesini dikmeyi ifade ederken, عمر o yapıyı canlı, mamur ve iskân edilir kılmayı ifade eder.Binanın fiziksel varlığından ziyade fonksiyonel ömrü ve şenlendirilmesidir.
اسسKomşuTemel atma, asıl kurmaبني yapının tamamını ve yükselişini kuşatırken, اسس yapının toprağa oturan en alt taşıyıcı tabanına odaklanır.İnşanın zeminle buluştuğu ilk başlangıç noktasıdır.
شيدKomşuYükseltme, sıvamaبني genel inşa faaliyetiyken, شيد yapıyı kireç ve harçla tahkim edip göğe doğru alabildiğine yükseltmektir.Kalite, yükseklik ve harçla pekiştirilmiş ihtişam vurgusu taşır.
صنعKomşuMaharetle üretme, yapmaبني mutlaka eklemeli ve katmanlı bir mekan/yapı inşa etmeyi gerektirirken, صنع genel anlamda sanatlı imalatı bildirir.İnşaat zorunluluğu yoktur; her türlü alet ve düzenek yapımını kapsar.
هدمZıtYıkma, çökertmeParçaları birbirine bağlı yapıyı sarsıp yerle bir etme, hacmini ve koruyuculuğunu yok etme.بني kökünün var ettiği birleşik nizamı ve çatıyı tamamen dağıtır.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaبنيYapı kurmak, inşa etmekParçaları birleştirip korunaklı ve taşıyıcı bir mekan veya düzen oluşturmak.Kesin
Latincestruere, aedificareParçaları üst üste dizmek, ev kurmak'Struere' bir araya yığarak kurmayı (yapı/strüktür), 'aedificare' ise bizzat konut ve barınak yapmayı tam olarak karşılar.Kesin
İngilizcebuild, construct, erectİnşa etmek, kurmak, yükseltmek'Construct' parçaları bir plana göre birleştirmeyi, 'erect' dikey yükseltmeyi, 'build' ise genel yapım sürecini ifade eder.Kesin
Almancabauen, errichtenİnşa etmek, dikmek'Bauen' barınma ve ziraatla da ilişkili temel yapma fiilidir; 'errichten' ise ayağa kaldırıp yükseltme nüansını içerir.Kesin
Fransızcabâtir, construireYapmak, bina etmek'Construire' unsurları bir araya getirme mantığını, 'bâtir' ise dayanıklı bir eseri temellendirip yükseltmeyi karşılar.Kesin

Kaynak Oxford Latin Dictionary; Kluge Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache; Dictionnaire étymologique de la langue française.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
بِنَاءً / بَنَاهَا / بَنَيْنَاهَاKozmolojik kubbe, sağlam gök tavanıYeryüzünü koruyan, düşmesi veya çatlaması engellenmiş nizamlı sema kubbesi (Bakara 2:22, Mü'min 40:64, Şems 91:5, Kâf 50:6, Zâriyât 51:47).
بُنْيَانًا / ابْنُواMaddi ve sığınak niteliğindeki fiziksel yapılarEshâb-ı Kehf üzerine anıt dikilmesi veya İbrâhim'i yakmak için kurulan yüksek fırın yapısı (Kehf 18:21, Sâffât 37:97).
بُنْيَانَهُ / بُنْيَانَهُمْİtikadi, ahlaki ve toplumsal nizam temelleriTakva temeli üzerine kurulan yapı ile uçurum kenarına kurulan çürük yapının ve nifak odaklarının akıbeti (Tevbe 9:109, Tevbe 9:110, Nahl 16:26).
بُنْيَانٌ مَرْصُوصٌSaf nizamı, kenetlenmiş kurumsal cemaatKendi arasında boşluk, zaaf ve çözülme barındırmayan, tuğlaları kurşunla kaynatılmış gibi yekvücut ordu/toplum düzeni (Saff 61:4).
مَبْنِيَّةٌ / ابْنِ لِيUhrevi makamlar, kat kat köşkler ve emniyet yuvasıCennetteki kat kat yükseltilmiş güvenli odalar ve Firavun'un eşinin Allah'tan talep ettiği yakınlık köşkü (Zümer 39:20, Tahrîm 66:11).
أَتَبْنُونَKibir, gösteriş ve amaçsız güç gösterisi yapılarıÂd kavminin güç sarhoşluğuyla yüksek tepelere anlamsız anıtlar dikerek ebedilik vehmetmesi (Şuarâ 26:128).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamYaratılışın nizamı ve amellerin itikadi temeliKâinatın bir bina gibi kusursuz bir mimari nizamla yaratılması (hudûs delili) ve amellerin ancak takva temeli üzerine bina edilebileceği tartışması.İtikadın temel (asıl), amellerin ise bu temel üzerine yükselen üst yapı (bina) sayılması.
Fıkıhİbadetlerin rükünleri ve akitlerin temellendirilmesiİslam'ın beş temel sütun üzerine bina edilmesi (bünive'l-İslâm) ilkesi; namazın veya bir hükmün önceki rükün üzerine bina edilmesi (binâ ale'l-asl).Kesintiye uğramaksızın öncekine eklemlenme ve geçerli bir temele dayanma şartı.
TefsirSema tasavvuru ve nifakın çöküş sahneleriGöğün direksiz bir tavan (bina) kılınması ve hilekârların kurduğu düzenlerin kökünden (kavâidinden) çökertilerek üzerlerine tavan olması mecazı.Parçaların kozmik ve toplumsal ölçekte bir çatı oluşturacak şekilde rabtedilmesi.
HadisMüminlerin dayanışması ve kıyamet alametleriMüminin mümine karşı kenetlenmiş bir bina gibi olması (ke'l-bünyân) ve çobanların yüksek binalar yapmada yarışması bahsi.Birlik ve mukavemette kenetlenme; ahlaki çözülmede ise gösterişçi yapı yarışı.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid ve takva temelli kullukVarlık çatısıİnsanın ahlak ve eylemlerini çürük hevalara değil, sağlam ilahi ilkelere dayandırmasıTakva üzerine bina edilen din, sarsıntı anında sahibini korur; uçurum kenarına kurulan ise çöker.Kesin
İlmiMetodoloji ve epistemolojiKümülatif aksiyom inşasıÖnceki sağlam deliller ve aksiyomlar üzerine yeni bilgilerin basamak basamak oturtulmasıBilimsel teori, parçaları rastgele yığılmış bilgi değil, birbirini tutan bir taşıyıcı sistemdir.Güçlü
SiyasiHukuk düzeni ve kurumsal devletAnayasal strüktürToplumsal adalet ve can/mal emniyetini sağlayan taşıyıcı kurumların kurulmasıDevlet nizamı keyfi güçle değil, sağlam zemin üzerinde kenetlenmiş saf intizamıyla korunur.Güçlü
İktisadiÜretim altyapısı ve fiziki sermayeDayanıklı sabit sermaye ve imarToplumun temel ihtiyaçlarını karşılayacak korunaklı altyapı ve tesislerin tesisiTüketim israfına değil, kalıcı fayda üreten ve emniyet sağlayan sabit yatırımlara odaklanma.Muhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerTaşıyıcı kafes sistemleri ve topolojik ağlar (Strüktürel mekanik)Tek tek yük taşıyamayan unsurların birbirine belirli açılar ve düğüm noktalarıyla bağlanarak toplamda devasa bir gerilim ve ağırlığı sönümlemesi; kristal örgü yapısı.Güçlü
Beşeri bilimlerKurumsal yapılaşma ve sosyal harç (Yapısal-işlevselcilik)Bireylerin ortak ahlaki değerler ve yasalarla birbirine bağlanarak dağılmayı önleyen, sarsıntılara dirençli bir toplumsal organizasyon (strüktür) oluşturması.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiبني kökünü sadece modern kentleşme, gayrimenkul sektörü, betonarme inşaat veya kuru mimari imalat seviyesine indirgeyerek daraltmak.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da bu kök, evrenin kozmik tavan nizamından insan psikolojisindeki itikadi zemine, toplumsal saf intizamından medeniyet kibrine kadar çok katmanlı bir ontolojik strüktürü kapsar.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataÂyetteki 'bünyânün mersûs' ifadesini sadece askeri bir taarruz düzeni, 'beneynâhâ' ifadelerini ise basit bir tavan algısıyla sınırlayarak İslam'ın öngördüğü bütüncül, dayanışmacı ve çatı işlevi gören kurumsal medeniyet projesini ıskalamak.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın varlığa, dine ve topluma bakışındaki 'strüktür' ve 'temel-üst yapı' mantığını açıklar. Neyin kalıcı, neyin ise köksüz olup çökmeye mahkûm olduğunu yapısal metaforlarla zihne nakşeder.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Kozmolojik azamet ayetlerinde (semânın inşası); münafıkların eylemlerini ve Mescid-i Dırâr'ı anlatan teşhir ayetlerinde; cemaat ve mücadele ahlakını bildiren saf nizamı ayetlerinde.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Amellerin niyet ve itikadi temelden bağımsız olarak şeklen var olabileceği zannını yıkar; temeli takva olmayan yapıların büyüklüğü ne olursa olsun kendi sahibinin üzerine yıkılacağını gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamParçaları birbirine ekleyerek, yükselterek ve çatılayarak korunaklı bir mekan ve taşıyıcı bir iskelet kurmak.
  • Soyut anlamBir ilkeye dayanarak unsurları birbirine bağlamak; çözülmeye karşı dayanıklı, kümülatif ve organize bir varlık/hüküm alanı meydana getirmek.
  • Sistematik karşılıkBirbirini destekleyen modüllerin sağlam bir temel üzerinde dikey ve yatay entegrasyonuyla kurulan koruyucu üst çatı nizamı.
  • LaTeX modeliS=Φ(B,∑i=1nui,R)o¨yle ki∂S∂B>0  ⟹  lim⁡B→∅S=∅
  • LaTeX açıklaması

Modelde S nihai koruyucu yapıyı (bina ve nizam strüktürünü) temsil eder. Φ inşa edici tertip fonksiyonudur. B yapının üzerine oturduğu temel zemini (takva veya ontolojik kaide), ui yapıya eklenen tekil unsurları (tuğlalar, bireyler, parçalar), R ise bu unsurları kurşun dökülmüşçesine kenetleyen bağ ve rabıta ilişkilerini simgeler. Formülün türevsel şartı, yapının mukavemetinin temele olan bağımlılığını gösterir; temel (B) sıfıra yaklaştığında veya uçurum kenarında olduğunda, parçalar ne kadar çok olursa olsun nihai yapının çöküşe mahkûm olduğunu ifade eder.

Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ب