جزع
ج - ز - ع
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Katlanamayan
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.435 harfباب العين و الجيم والزاي معهما
)ع ج ز، ز ع ج، ج ز ع مستعملات ع ز ج، ع ز ج، ج ع ز، ز ج ع مهملات( عجز: أعجزني فلان إذا عجزت عن طلبه وإدراكه. والعجزُ نقيض الحزم. وعَجَزَ يَعْجِزُ عَجْزا فهو عاجزٌ ضعيفٌ. قال الأعشي:
فذاك ولم يُعْجِزْ من الموتِ ربَّه
والعجوز: المرأة الشيخة. ويُجْمَعُ عجائز، والفعل: عجزت. وعجَزت تعجز عجْزاً، وعجّزت تعجيزاً، والتخفيف أحسن. ويقال للمرأة: اتقي الله في شيبتك، وعجزِكِ،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR555 harfالجَزْعُ: مصدر جَزَعْتُ الواديَ، إذا قطعتَه عَرْضاً.
والجِزْعُ بالكسر: منعطَفُ الوادي.
والجِزْعَةُ أيضاً: القليل من المال والماء، وطائفةٌ من الليل. يقال: جَزَعَ له جِزْعَةً من المال، أي قطع له منه قطعةً.
واجْتَزَعْتُ من الشجرة عوداً: اقتطعته واكتسرته.
والجَزَعُ، بالتحريك: نقيض الصَّبر. وقد جَزِعَ من الشيء بالكسر، وأَجْزَعَهُ غيره.
والجازِعُ: الخشبةُ التي توضع في العريش عَرْضاً، يَطْرَحُ عليها
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.497 harfباب العين والجيم مع الزاي
عجز ، عزج ، جزع ، جعز ، زعج : مستعملات
عجز : قال الله جلّ وعزّ : ( وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ وَمَآ أَنتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِى الاَرْضِ وَلاَ فِى ) ( العَنكبوت : 22 ) قال الفراء : يقول القائل كيف وصَفَهم الله أنّهم لايُعجِزون في الأرض ولا في السماء وليسوا في أهل السماء ؟ فالمعنى ما أنتم بمعجزين في الأرض ولا من في السماء بمعجز . وقال أبو إسحاق : معناه ما أنتم بمعجزين في الأرض
باب العين والجيم مع الزاي عجز ، عزج ، جزع ، جعز ، زعج : مستعملات عجز : قال الله جلّ وعزّ : ( وَإِلَيْهِ تُقْلَبُونَ وَمَآ أَنتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِى الاَرْضِ وَلاَ فِى ) ( العَنكبوت : 22 ) قال الفراء : يقول القائل كيف وصَفَهم الله أنّهم لايُعجِزون في الأرض ولا في السماء وليسوا في أهل السماء ؟ فالمعنى ما أنتم بمعجزين في الأرض ولا من في السماء بمعجز . وقال أبو إسحاق : معناه ما أنتم بمعجزين في الأرض ولا لو كنتم في السماء . وقال أبو العباس : قال الأخفش : معناه ما أنتم بمعجزين في الأرض ولا في السماء ، أي لاتعجزوننا هرباً في الأرض ولا في السماء . قال أبو العباس : وقول الفراء أشهر في المعنى ، ولو كان قال ولا أنتم لو كنتم في السماء بمعجزين لكان جائزاً . قلت : ومعنى الإعجاز الفوت والسبق . يقال أعجزني فلانٌ ، أي فاتني . وقال الليث : أعجزَني فلانٌ ، إذا عَجزتَ عن طلبه وإدراكه . وقال الله في سورة سبأ ( ه ) : ( وَالَّذِينَ سَعَوْاْ فِى ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 ءَايَاتِنَا مُعَاجِزِينَ ) ( الحَجّ : 51 ) وقرأه بعضهم : ( معجِّزين ) وقال الفراء : من قرأ ) مُعَاجِزِينَ ) ( الحَجّ : 51 ) فتفسيره معاندين . وقال بعضهم : مسابقين ، وهو قول الزجاج . ومن قرأ معجِّزين فالمعنى مثبِّطين عن الإيمان بها ، من العجز وهو نقيض الحَزْم . وأما الإعجاز فهو الفوت ، ومنه قول الأعشى : فذاك ولم يُعجِزْ من الموت رَبَّه ولكن أتاه الموتُ لا يتأبّقُ أبو عبيد عن أبي زيد : إنّه ليُعاجِز إلى ثقةٍ ، إذا مالَ إليه . ويقال فلانٌ يُعاجز عن الحقِّ إلى الباطل ، أي يلجأ إليه . ويقال هو يُكارز إلى ثقةٍ مُكارَزةً ، إذا مال إليه . وروي عن علي ح أنه قال : ( لنا حقٌ إنْ نُعْطَهُ نأخذْه ، وإن نُمنَعْه نركبْ أعجاز الإبل وإن طال السُّرى ) . القتيبيُّ : أعجاز الإبل : مآخيرها ، جمع عَجُز ، وهو مركب شاقّ . قال : ومعناه إن مُنِعنا حَقَّنا ركبْنا المشقَّة وصَبَرنا عليه وإن طال ، ولم نَضجَرْ منه مُخِلِّين بحقِّنا . قلت : لم يُرد عليّ ح بقوله هذا ركوبَ المشقَّة ، ولكنّه ضربَ أعجازَ الإبل مثلاً لتقدُّم غيره عليه وتأخيره إياه عن حقِّه ، فيقول : إن قُدِّمنا للإمامة تقدّمنا ، وإن مُنِعْنا حقَّنا منها وأخِّرنا عنها صبرنا على الأثَرة علينا وإن طالت الأيام . وفي كلام بعض الحكماء : ( لا تَدَبَّروا أعجازَ أمورٍ قد ولَّت صُدورها ) ، يقول : إذا فاتك الأمر فلا تُتبعْه نفسَك متحسِّراً على ما فات ، وتعزَّ عنه متوكِّلاً على الله . وقال الليث : العجوز : المرأة الشيخة ، والفعل عَجُزت تعجُز عَجْزاً . قلت : وروى أبو عبيد عن الكسائيّ : عجَّزت المرأةُ فهي معجِّز . قال : وبعضهم عَجَزَتْ بالتخفيف . وقال ابن السكيت : عجَزت عن الأمر أعجِز عنه عَجْزاً ومَعجَزة . قال : وقد يقال عَجِزَتِ المرأة تَعْجَز ، إذا عظُمت عجيزتها . وعجَّزت تعجّز تعجيزاً ، إذا صارت عجوزاً . قال : وامرأةٌ معجَّزَة : ضخمة العجيزة . قال يونس : امرأة معجِّزة : طعنت في السنّ . وامرأة معجَّزة : ضخمة العجيزة . وقال ابن السكيت : تعجّزت البعيرَ ، إذا ركبت عَجُزَه . وأخبرني أبو الفضل عن أبي العباس عن ابن الأعرابيّ ، قال رجل من بني ربيعة بن مالك : ( إنْ الحقَّ بقَبَلٍ فمن تعدَّاه ظَلَم ، ومن قَصَّر عنه عَجَز ، ومن انتهى إليه اكتفى ) قال : لا أقول عَجِزَ إلاّ من العجيزة ، ومن العجز عَجَز . وقوله ( بقَبَلٍ ) أي يَضِحُ لك حيث تراه . وهو مثل قولهم ( إنّ الحقَّ عارِي ) . قلت : والعرب تقول لامرأة الرجل وإن كانت شابّة : هي عَجوزُهُ ، وللزوج وإن كان حدثاً : هو شَيْخُها . وقلت لامرأةٍ من العرب : حالِبِي زوجَكِ . فتذَّمَّرتْ وقالت : هلاّ قلت : حالبي شَيخكِ ؟ ويقال للخمر إذا عَتُقت عجوز . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : الكلب : مسمار مَقبِض السيف . قال : ومعه آخرُ يقال له العَجوز . وقال الليث : العجوز : نصل السيف . قلت : والقول ما قال ابن الأعرابي . قال : والعجوز : القِبْلة . والعجوز : البقرة . والعجوز : الخمر . ويقال للرجل عجوز وللمرأة عجوز . قال : ويقال للمرأة عجوزَةٌ بالهاء أيضاً . وأخبرني المنذري عن ثعلب أنه قال : رجلٌ معجوز ، ومشفوه ، ومعروك ، ومنكود ، إذ ألِحَّ عليه في المسألة . وقال ابن دريد : فحلٌ عَجِيز وعجيس ، إذا عَجَز عن الضراب . قلت : وقال أبو عبيد في باب العنِّين : هو العَجِير بالراء ، للذي لا يأتي النساء . قلت : وهذا هو الصحيح . وقال الليث : العجيزة : عجيزةُ المرأة خاصّةً . وامرأة عجزاء ، وقد عَجِزَتْ عَجَزاً . قال : والجميع عجيزات ، ولا يقولون عجائز مخافة الالتباس . وقال ابن السكيت : عَجُز الرجل : مؤخَّره ، والجميع الأعجاز ؛ ويصلح للرَّجل والمرأة . وأما العجيزة فعجيزة المرأة خاصة . أبو عبيد عن أبي زيد : العُجْز والعَجُز والعَجْز ، وكذلك العُضْد والعضُد والعَضْد ، ثلاثُ لغات . قال : وتعجّزت البعيرَ : ركبت عَجُزه . وقال الليث : العجزاء من الرمال : حبل مرتفعٌ كأنّه جَلَد ، ليس برُكام رمل ، وهو مكرُمةٌ للنبت ، والجميع العُجْز لأنه نعتٌ لتلك الرَّملة . وقال غيره : عُقابٌ عَجْزاء ، إذا كان في ذنبها ريشة بيضاء أو ريشتان . وقال الشاعر : عَجْزاءَ ترزُق بالسُّلَيِّ عيالَها ويقال لِدابرة الطائر : العِجازة . والعِجازةُ أيضاً : ما تعظِّم به المرأة عجيزتها . ويقال إعجازة ، مثل العِظامة والإعظامة . قاله ابن دريد . أبو عبيد عن الكسائي : فلانٌ عِجزة ولد أبويه ، أي آخرهم ، وكَذلك كِبْرَة ولد أبويه . قال : والمذكر والمؤنث والجمع والواحد في ذلك سواء . قال : وقال أبو زيد في العِجزة مثله . قلت : أراد بِكبرة ولد أبويه أكبرهم . وقال الليث : العِجزة ابنُ العجزة ، هو آخر ولدِ الشيخ . ويقال وُلد لعِجزة ، أي بعدما كبِر أبواه . قال : ويقال اتَّقِي الله في شيبتكِ وعَجْزكِ ، أي بعد ما تصيرين عجوزاً . وعجّز فلانٌ رأيَ فلان ، إذا نسبه إلى خلاف الحزم ، كأنه نسبه إلى العجز . وأعجزتُ فلاناً ، إذا ألفيتَه عاجزاً . عزج : أهمله الليث . وقال ابن دربد في ( كتابه ) : العَزْج : الدَّفع . قال : وقد يكنى به عن النكاح . وقال غيره : عَزَجَ الأرض بالمسحاة ، إذا قَلَبها . كأنّه عاقب بين عَزق وعَزَج . جزع : قال الله جلّ وعزّ : ( إذا مسه الشر منوعا وإذا مسه الخير جزوعا . ( المعارج : 19 20 ) والجَزوع ضدّ الصّبور على الشرّ . والجَزَع : نقيض الصبر . وقد جزِع يجزَع جزَعاً فهو جازع ، فإذا كثُر منه الجزع فهو جَزُوع . وأخبرني المنذري عن الحرّاني عن ابن السكيت قال : الجَزْع بفتح الجيم : الخَرَز اليماني . والجِزْع ، بكسر الجيم : جِزع الوادي ، وهو منعطَفهُ . وقال الأصمعي : هو مُنحَناهُ . وقال أبو عبيدة : هو إذا قطعتَه إلى الجانب الآخر . والجميع أجزاع . وقال غيره : الجَزْع أيضاً قطعك وادياً أو مفازة أو موضعاً تقطعه عَرضاً . وناحيتاه جِزعاه . وقال الأعشى : جازعاتٍ بَطنَ العقيق كما تَم ضِي رِفاقٌ أمامهنّ رِفاقُ قال الليث : لا يسمَّى جِزعُ الوادي جِزعاً حتى تكون له سعةٌ تُنب الشجر وغيره . قال : والجازع : الخشبة التي ترفع بين خشبتين عرضاً منصوبتين ليوضع عليه سُروغ الكروم وقضبانها ، لترفعَها عن الأرض . وقال ابن شُمَيل نحواً منه . أبو عبيد عن الأصمعي قال : المجزِّع من الرُّطَب : الذي بَلغَ الإرطابُ نصفه . قال شمر : قال المِسعريُّ : المجزِّع بالكسر . وهو عندي بنصب الزاي على وزن مخطَّم . وقلت : وسماعي من الهجريِّين رُطَبٌ مجزِّع بكسر الزاي كما رواه المسعريّ عن أبي عبيد . يقال جزَّع فهو مجزِّع . ويقال : في القِرْبة جِزعةٌ من الماء ، وفي الوَطْب جِزْعة من اللبن ، إذا كان فيه شيء قليل . وقال الليث : الجِزْعة من اللبن في السِّقاء ما كان أقلَّ من نِصْفه ، وكذلك الماء . وكذلك الماء في الحوض . الأصمعي : مضَتْ جِزعة من الليل ، أي ساعةٌ من أوّلها وبقيت جزعة من آخرها . أبو زيد : كلأ جُزَاع ، وهو الذي يقتُل الدوابّ . ولحمٌ مجزَّع : فيه بياضٌ وحمرة . ونوًى مجزَّع ، إذا كان محكوكاً . وقال غيره : تجزّع السهمُ ، إذا تكسر . وقال الشاعر : إذا رُمحُه في الدَّارعِينَ تجزَّعا وقال ابن دريد : انجزعَ الحبلُ بنصفين ، إذا انقطع . وانجزعت العصا . قال : والجُزَع : المحور الذي تدور فيه المَحالة ، لغة يمانية . قال : والجُزَع أيضاً : الصِّبغ الأصفر الذي يسمَّى العُرُوق . وقال ابن شميل : يقال في الحوض جِزعة ، وهو الثلث أو قريبٌ منه ، وهي الجِزَعُ . وقد جزَّع الحوضُ ، إذا لم يبق فيه إلاّ جِزْعة . ويقال : في الغدير جِزعة ، ولا يقال : في الركيّة جزعة . وقال ابن الأعرابي : الجِزعة ، والكُثبة ، والغُرقة ، والخَمْطة : البقيَّة من اللبن . جعز : أهمله الليث . وقال ابن دريد : الجَعَز والجَأَزُ : الغَصص ؛ كأنه أبدل من الهمزة عيناً . زعج : قال الليث : الإزعاج : نقيض الإقرار ، يقال أزعجته من بلاده فشَخَص ، ولا يقولون أزعجتُه فَزَعج . ولو قيل انزعج وازدعج لكان قياساً . وقال ابن دريد : يقال زَعَجه وأزعَجه ، إذا أقلقَه . وقال غيره : الزّعَج : القَلَق . وقد أزعجه الأمرُ ، إذا أقلقه .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.212 harf(باب الجيم والزاء وما يثلثهما)
(جزع) الجيم والزاء والعين أصلان: أحدهما الانقطاع، والآخر جوهرٌ من الجواهر.
فأمّا الأول فيقولون جَزَعْتُ الرّملة إذا قطعتَها؛ ومنه: جِزْعُ الوادي، وهو الموضع الذي يَقطعُه من أحد جانبَيه إلى الجانب؛ ويقال هو مُنْعَطَفه. فإنْ كان كذا فلأنّه انقَطع عن الاستواء فانعرج. والجزَع: نَقِيض الصّبر، وهو انقطاعُ المُنَّة عن حَمْل ما نزل([1]). و[الجُِِزْعة([2])] هي القليل من
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR523 harf- قال تعالى: ﴿سواء علينا أجزعنا أم صبرنا﴾ [إبراهيم/21]، الجزع: أبلغ من الحزن، فإن الحزن عام والجزع هو: حزن يصرف الإنسان عما هو بصدده، ويقطعه عنه، وأصل الجزع: قطع الحبل من نصفه، يقال: جزعته فانجزع، ولتصور الانقطاع منه قيل: جزع الوادي، لمنقطعه، ولانقطاع اللون بتغيره قيل للخرز المتلون جزع، ومنه استعير قولهم: لحم مجزع، إذا كان ذا لونين. وقيل للبسرة إذا بلغ الإرطاب نصفها: مجزعة. والجازع: خشبة تجعل في
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR794 harfج ز ع
جزع الوادي: قطعه عرضاً.
قال امرؤ القيس: وآخر منهم جازع تجد كبكب وهم بجزع الوادي وهو منقطعه.
ونزلوا بين أجراعٍ وأجزاع.
وتجزع الشيء: تقطع وتفرق.
قال الراعي: ومن فارس لم يحرم السيف حظه إذا رمحه في الدارعيـن تجزعـا ومنه الجزع الظفاري لأن لونه قد تجزع إلى بياض وسواد.
قال امرؤ القيس: كأنّ عيون الوحش حول خبائنا وأرحلنا الجزع الذي لم يثقـب ويقال: فلان ينظم الجزع بالليل
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.251 harfقال الله تعالى: إِذا مَسَّه الشرُّ جَزُوعاً وإِذا مسه الخيْرُ مَنُوعاً؛ الجَزُوع: ضد الصَّبُورِ على الشرِّ، والجَزَعُ نَقِيضُ الصَّبْرِ. جَزِعَ، بالكسر، يَجْزَعُ جَزَعاً، فهو جازع وجَزِعٌ وجَزُعٌ وجَزُوعٌ، وقيل: إِذا كثر منه الجَزَعُ، فهو جَزُوعٌ وجُزاعٌ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
ولستُ بِميسَمٍ في الناس يَلْحَى،
على ما فاته، وخِمٍ جُزاع
وأَجزعه غيرُه.
والهِجْزَع: الجَبان، هِفْعَل من الجَزَع،
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR234 harf* ج ز ع * * جَزَعَ * الوادي قطعه عرضا وبابه قطع و * الجَزْعُ * أيضا الخرز اليماني وهو الذي فيه بياض وسواد تشبه به الأعين و * الجِزْعُ * بالكسر منعطف الوادي و * الجَزَعُ * ضد الصبر وبابه طرب وقد * جَزِعَ * من الشيء و * أجْزَعَهُ * غيره
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.429 harfجزع الأرض والوادي، كمنع، جزعا: قطعه، أو جزعه: قطعه عرضا كما في الصحاح، وكذلك المفازة والموضع إذا قطعته عرضا فقد جزعته، قال الجوهري: ومنه قول امرئ القيس:
فريقان منهم سالك بطن نخلة وآخر منهم جازع نجد كبكب وفي العباب: ومنه الحديث أنه صلى الله عليه وسلم وقف على وادي محسر فقرع راحلته، فخبت حتى جزعه. وقال زهير بن أبي سلمى:
ظهرن من السوبان ثم جزعنه
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.956 harfجَزْعٌ
1 جَزْعٌ جزع [inf. n. of جَزَعَ] signifies The act of cutting; or cutting off. (TA.) [See also 8.] ― -b2- [Hence,] جزَعَ لَهُ جِزْعَةً مِنَ المَالِ He cut off for him a portion of the property. (S.) ― -b3- And جَزَعَ الوَادِى, (S, Msb, K,) aor. جَزَعَ , (Msb, K,) inf. n. جَزْعٌ, (S, Msb, K,) He passed the valley to the other side: (Msb:) or he passed the valley [in any manner]: (K:) or he
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR809 harfجَزَعَ
جَزَعَ A ( n. ac. جَزْع 1 ),
a. Cut through.
b. Passed through, traversed.
جَزِعَ
جَزِعَ A ( n. ac. جَزَع 4 , جُزُوْع 27 )
a. [ Min ], Was disturbed, troubled at.
b. [ 'Ala ], Was distressed for ( person ).
جَزَّعَ
جَزَّعَ II ,
a. Cut into pieces.
b. Had but little of.
c. Was partly ripe.
d. Soothed, consoled.
أَجْزَعَ
أَجْزَعَ IV ,
a. Left a part of.
b. Distressed,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR22.239 harfجزع
جَزِعَ - يَجْزَعُ - جَزُوْع
جَزِعَ - يَجْزَعُ + الكائن: ضد " صبر ": شعر في نفسه بعدم الرضا والحزن والقهر والذل والخوف من الآتي المجهول
جَزُوْع: اسم فاعل مبالغة على وزن " فَعُول": كثير الجزع
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور النفسي بالرعب والروع والجزع "، وهي:
هَلِعَ - يَهْلَعُ، جَزِعَ - يَجْزَعُ، رَعَبَ - يَرعَبُ، راعَ - يَرُوْعُ،
Mücavir kökler17 mücavir (30 toplam)
- حيص
1 ortak ayet · Havş altı çalılık sık orman demektir
- برز
1 ortak ayet · Bariz çıkıntı demektir
- شرر
1 ortak ayet · Şerareden gelen bir kelimedir
- ضعف
1 ortak ayet · Katlanmış deri demektir
- مسس
1 ortak ayet · Ona dokundu
- غني
1 ortak ayet · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
- سوي
1 ortak ayet · Seviye: Engebesiz düz yerdir
- صبر
1 ortak ayet · Granit taş demektir
- جمع
1 ortak ayet · Yumruk demektir
- كبر
1 ortak ayet · Yaşlı adamdır
- تبع
1 ortak ayet · İnek yavrusu, dana demektir
- هدي
1 ortak ayet · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
Geçtiği ayetler(2)
… شَيْءٍ قَالُوا لَوْ هَدَانَا اللَّهُ لَهَدَيْنَاكُمْ سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ
KatlanmamamızOnların hepsi; Allah’ın huzuruna toplanıp çıkarlar. Zayıflar büyüklük taslayanlara: Doğrusu biz; size uymuştuk. Allah’ın azabından bizi koruyabilecek misiniz? derler. Onlar da: Allah, bizi doğru yola eriştirseydi; biz de sizi eriştirirdik. Şu halde artık sızlansak da katlansak da birdir. Bizim için kaçıp sığınacak bir yer yoktur, derler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جزع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هلع, حزن, فزع |
| Zıt Kök | صبر |
| Çekirdek Özet 1 | İpin ortasından kopması, bir vadi veya arazinin enlemesine kesilerek geçilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Karşılaşılan musibet veya baskı karşısında içsel direncin kırılarak tahammülün tükenmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Mukavemet hattının kopması sonucu metanetin yitirilmesi ve telassız bir panik/çözülme haline girilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir üzüntü veya keder sanarak iradi direncin ve sabrın tamamen kırılmasını ifade eden kopuş anlamını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جز | Kesmek, bölmek, bütünden bir parça koparmak veya pay ayırmak; nitekim جزأ bir bütünü kısımlara ayırmayı, جزي ise bir bedelin veya parçanın karşılığını tam olarak vermeyi ifade eder. | ع | Boğaz harfi olan ayın sesinin getirdiği derinlik ve sertlik, kesilme eylemini doğrudan insanın içsel taşıma gücüne (münne) yönelterek ruhsal mukavemetin aniden çatlamasını, sabır hattının ortadan ikiye kopmasını ve taşınamaz hale gelen yük karşısında tam bir çaresizlik patlamasını neticelendirmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir yükü yüklenme, dirençle bir hattı sürdürme ve yolu katetme potansiyelini temsil eder. |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Doğrusal olarak ilerleyen akışı veya taşıyıcı unsuru aniden ikiye bölme, ayırma ve kesme hamlesini gösterir. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Kopuşun ve sarsıntının içsel zeminde algılanmasını, dışarıya vurulmasını ve apaçık görünür bir kaynağa dönüşmesini simgeler. |
| جزع | Yük taşıyan eksenin kesici bir etkiyle aniden bölünerek bilince ve dışa panik halinde yansıması | Taşınmakta olan psikolojik veya fiziki direncin kritik bir sınırda enlemesine kesilerek kopması, metanetin dağılarak gözle görülür bir çaresizlik ve telaşa dönüşmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir ipin gerilimden ötürü tam ortasından kopup ikiye ayrılması (قطع الحبل من نصفه) veya bir yolcunun vadiyi boydan boya değil enlemesine keserek karşı kıyıya geçmesi (قطع الوادي عرضاً). Ayrıca üzerinde beyaz ve siyah damarların birbirini enlemesine kestiği alacalı Yemen akik taşına da bu kopuk desen sebebiyle bu ad verilmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmrüülkays, çadırların çevresindeki yaban sığırlarının gözlerini parlatılmış ve henüz delinmemiş alacalı akik taşlarına benzeterek şöyle der: كأنّ عيونَ الوحشِ حولَ خبائنا / وأَرْحُلِنا الجَزْعُ الّذي لم يُثَقّب |
| Erken Arapça kullanım | A‘şâ Bâhile’nin mersiyesinde sabır ile tahammülsüzlük karşıtlığını ifade eden beytinde geçer: فإِنْ جَزِعْنا فإِنَّ الشرَّ أَجْزَعَنا / وإِنْ صَبَرْنا فإِنا مَعْشَرٌ صُبُرُ. Ayrıca Hz. Ömer hançerlendiğinde İbn Abbas’ın onun kederini dağıtmak ve metanet kazandırmak için söylediği teselli edici sözler erken rivayetlerde يُجْزِعُه biçiminde aktarılmıştır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde جزع kökünün temel semantik omurgası, çizgisel bir uzamı veya nesneyi enlemesine katetmek, kesmek, ayırmak ve bütünlüğü çatlatmak ekseninde gelişmiştir. Batı Sami ve Güney Sami sahasında kök, hem morfolojik fiziki yarıklara/kıvrımlara hem de bu yarılmanın sonucu olan çizgili/alacalı minerallere ad olmuştur. Klasik İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami kollarında kesme ve bölme eylemi çoğunlukla جز ikilisinden türeyen varyantlarda korunurken, Arapçada kök 'ayn harfinin eklemlenmesiyle hem topoğrafik (vadinin enlemesine aşılması, meyil hattı) hem de psikolojik (ruhi direncin kırılması, sabırsızlık) bir ihtisaslaşma kazanmıştır. Süryanicede ve diğer akraba lehçelerde benzer kök formları genellikle parçalama, ayırma ve yarma anlamlarıyla sınırlı kalırken, Arapça bu somut kopuş tablosunu insanın musibet karşısındaki metanetinin tuzla buz olması metaforuna aktararak kavramsal olarak derinleştirmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Arabic-English Lexicon, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | İpin ortasından kopması ve vadinin enine kesilmesi | Kesilme ve boyuna gidişin engellenmesi anlamından içsel takatin tükenip sabrın iflas etmesine uzanan düzenli bir soyutlama mevcuttur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili جز tabanı üzerinden kesme, biçme ve ayırma | Güney ve Kuzeybatı Sami dillerindeki kesme ve parça ayırma fiilleriyle ortak bir arkaik morfem tabanını paylaşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kesme ve ayırma kökleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جزع | Anlamlı | Kopmak, sabırsızlanmak | İpin ortadan kesilmesi, vadinin enine geçilmesi, tahammülün kırılması. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| جعز | Anlamlı | Katılık, kabalık, hırs | Huysuzluk etmek, yutulamayacak kadar sert ve kuru lokma. | Kur'an'da geçmez; katılık ve tıkanma ortak algısı taşır. |
| زجع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| زعج | Anlamlı | Yerinden oynatmak, tedirgin etmek | Rahatını bozup bir kimseyi yerinden fırlatmak, kımıldatmak, sarsmak. | Kur'an'da geçmez; sükunetin bozulması bakımından hedef kökle komşudur. |
| عجز | Anlamlı | Geride kalmak, güç yetirememek | Takatin sonuna gelmek, bir işi başarmaktan aciz düşmek, arka taraf. | Kur'an'da geçer; direncin tükenmesi yönüyle kalb ilişkisi barındırır. |
| عزج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn'da mühmel, Tahzîb'de nadir kullanımlı sayılmıştır. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جزع | Merkez | Ruhsal direncin kopması | Yük altında iç mukavemetin kırılarak feryat ve telaşa dönüşmesi halidir. | İpin ikiye ayrılması gibi sabrın aniden son bulması durumudur. |
| هلع | Komşu | Sabırsızlık ve hırs | Musibet anında sızlanma, nimet anında ise aşırı cimrilik ve doyumsuzluk sergilemedir. | Karakter zaafı ve fıtri dayanıksızlığın sürekli bir hâl almasıdır. |
| حزن | Komşu | Keder ve iç burkulması | Yitirilen bir şeyin ardından kalpte doğan elem ve durgunluktur. | Kendi içinde taşınabilen bir üzüntüdür; جزع gibi mutlaka dışa taşkın kopuş doğurmaz. |
| فزع | Komşu | Ani dehşet ve ürperti | Beklenmedik bir tehlike veya ses karşısında duyulan ani korku ve kaçış refleksidir. | Tehdidin aniliğine verilen şok tepkisidir; جزع ise baskının ağırlığıyla tükeniştir. |
| صبر | Zıt | Nefsi tutmak ve direnmek | Zorluk, acı ve kriz anında nefsi telaştan, sızlanmaktan alıkoyup hatta sebat etmektir. | Mukavemet hattını kesintisiz koruyarak dağılmayı engelleme eylemidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جزع | Tahammülsüzlük, sızlanma, içsel kopuş | Sabrın zıddı olarak bir musibet karşısında iradi mukavemetin iflas etmesidir. | Kesin |
| Latince | Desperatio, inpatientia | Umutsuzluk, sabırsızlık | Sabrın tükenmesini ve direncin kırılarak teslim olunmasını karşılar; vadi kesme anlamını taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | Agony, despondency, breakdown of fortitude | Derin sızlanma, çöküş, tahammül kaybı | Kişinin metanetini tamamen yitirip acıya teslim olma durumunu ifade eder; ani kopuş nüansını kısmen içerir. | Güçlü |
| Almanca | Verzagtheit, Ungeduld, seelischer Zusammenbruch | Yılgınlık, sabırsızlık, ruhi çöküntü | Taşınan yük karşısında cesaret ve dayanıklılığın parçalanması durumuna denk gelir. | Güçlü |
| Fransızca | Découragement extrême, impatience convulsive | Aşırı yılgınlık, sızlanmalı sabırsızlık | Metanetin ortadan kalkarak yerini sızlanma ve çözülmeye bırakması manasını verir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَجَزِعْنَا | Ahirette azap altındaki çaresiz sızlanma ve şikayet | İnkarcıların ve onların peşine takılanların cehennemde kurtuluş ümidi kalmadığında sabretmekle bağırıp çağırmanın farksız olduğunu itiraf ettikleri bağlam (İbrâhîm 14:21). |
| جَزُوعًا | İnsanın sarsıcı bir kriz veya musibet karşısındaki fıtri tahammülsüzlüğü | İnsanın yaratılışındaki zayıflık ve kontrolsüz duygu yapısının anlatıldığı, kötülük dokunduğunda feryat figan edip dağılmasını bildiren ahlaki zemin (Meâric 70:20). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kader, rıza ve insani sorumluluk | Başa gelen ilahi takdir ve musibetler karşısında gösterilen sabırsızlığın imanın rıza derecesini zedeleyip zedelemeyeceği tartışılmıştır. | İlahi kazaya teslimiyetin zıddı olan isyankâr içsel dağılma ve itiraz. |
| Fıkıh | Cenaze ahkâmı ve matem sınırları | Ölüm ve felaket anında feryat etmek, saç baş yolmak, yaka paça yırtmak gibi fiillerin caiz olup olmadığı incelenmiştir. | Yas tutarken haram olan fiili taşkınlık ve aşırı sızlanma eylemleri. |
| Tefsir | İnsan psikolojisi ve ahiret psikolojisi | İnsanın terbiye edilmemiş ham doğasının musibet anında nasıl çöktüğü ve cehennem ehlinin sabır imkânını kaybetmesi izah edilmiştir. | Metanetin sıfırlandığı, nefsin kendini tutamadığı sınır nokta. |
| Hadis | Musibetlere karşı ahlaki duruş | Gerçek sabrın felaketin ilk çarptığı anda gösterilmesi gerektiği, sızlanmanın ecre mani olacağı bildirilmiştir. | İmtihan anında meşru üzüntü sınırını aşıp feryat ve infiale sürüklenme. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Rıza ve tevekkül nizamı | İlahi kazaya itiraz ve yeis | İmtihan bilincini felç etmek | Kulun başına gelen bela karşısında kader şuurunu yitirip manevi bağlarını koparmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Kriz ve problem çözme süreci | Zihinsel tıkanma ve panik | Rasyonel muhakemeyi durdurmak | Bilimsel veya pratik bir krizde metodolojik sükûnetin yerini telaşa bırakarak analitik üretimi kesmesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal krizler ve savaş hali | Kolektif çözülme ve hezimet | Toplumsal direnç hattını kırmak | Düşman baskısı veya afet anında kitlelerin dirayetini yitirerek infiale kapılması ve savunma hattının çökmesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa dalgalanmaları ve darlık | Panik satışı ve iflas psikolojisi | İktisadi dengeyi sabote etmek | Ekonomik daralma anında güvenin hızla terk edilmesi, panik halinde kaynakların heba edilmesi durumudur. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme biliminde kırılma noktası (ultimate tensile strength / fracture) | Gerilim altında uzayan bir malzemenin esneklik sınırını aşıp tam ortasından aniden kopması hadisesidir; kökün bir ipin gerilip kopması yönündeki somut anlamına tam bir yapısal uyum gösterir. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Psikolojide akut dekompansasyon ve tükenmişlik | Bireyin başa çıkma (coping) mekanizmalarının aşırı stres altında çökerek duygusal regülasyonun iflas etmesi, histeri veya felç edici bir çaresizliğe gömülmesidir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir sızlanma, ağlama veya anlık hoşnutsuzluk olarak daraltıp kelimenin temsil ettiği yapısal "iç direnç kopuşunu" göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, insanın fıtratındaki ontolojik dayanıksızlığı (Meâric 70:20) ve ahirette her türlü kurtuluş imkânının kesilmesiyle ortaya çıkan nihai tükenişi (İbrâhîm 14:21) anlatır. Buradaki anlam, sıradan bir duygulanım değil, mukavemet ekseninin tamamen iflasıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın zaaflarını tasvir eden ayetleri basit bir ahlaki tavsiye düzeyine indirgemek; cehennemdeki psikolojik hezimeti ve sabır ile sızlanmanın eşitlendiği varoluşsal çaresizliği kavrayamamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan tasavvurundaki en zayıf fay hatlarından birini gösterir. Terbiye edilmemiş nefsin musibet anında nasıl dağıldığını, buna karşılık vahiy ve ibadetle inşa edilen sabrın insanı bu dağılmadan nasıl kurtardığını ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnsan psikolojisinin ve fıtri dayanıksızlığının irdelendiği nefis terbiyesi ayetlerinde ve inkarcıların kıyamet sahasındaki çaresizlik diyaloglarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sabrı sadece "pasif bekleyiş", zıddı olan hali de sadece "üzüntü" sanan algıyı yıkar; sabrın kesintisiz bir mukavemet hattı olduğunu, جزع kökünün ise bu hattın gerilim altında kırılarak yok olması demek olduğunu netleştirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir gergi ipinin ortasından kopması; bir arazinin veya vadinin boylamasına değil enlemesine kesilerek karşıdan karşıya geçilmesi.
- Soyut anlamMaruz kalınan kriz, acı veya musibet yükü karşısında nefsin taşıma gücünün çatlaması, sebatın iflas ederek dışa feryat ve çözülme şeklinde yansıması.
- Sistematik karşılıkSistemin maruz kaldığı dış baskının kritik direnç eşiğini aşması sonucu dengenin geri döndürülemez biçimde bozularak mukavemetin sıfırlanması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde sisteme veya nefse uygulanan dışsal yük ve musibeti, ise içsel tahammülün kritik kırılma sınırını temsil eder. iç mukavemet ve metanet fonksiyonudur. Dış yük kritik sınıra yaklaştığında mukavemetin türevi negatif sonsuza ıraksar; bu durum direncin tedrici değil ani bir kopuşla () çöktüğünü, yani kökün somut anlamındaki ipin ortadan ikiye ayrılması gibi sabrın nihayete erip yerini tam bir tahammülsüzlüğe bıraktığını sembolize eder.