جزي
ج - ز - ي
KÖK- 118 geçiş
- 109 ayet
- 39 sîga
- 11 sözlük
Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden ayrılıp konabilen şey demektir. Cezeye eski parçanın yerine konan yeni parça demektir. Bir şey karşılığı verilendir. Yerini tutan şeye denir. Sonra zimmilerden alınan verginin adı olmuştur. Ceza bir fiile karşı uygulanan kötülük veya iyiliktir. Sonraları kötülere daha çok kullanılmıştır.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: جزى
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden ayrılıp konabilen şey demektir. Cezeye eski parçanın yerine konan yeni parça demektir. Bir şey karşılığı verilendir. Yerini tutan şeye denir. Sonra zimmilerden alınan verginin adı olmuştur. Ceza bir fiile karşı uygulanan kötülük veya iyiliktir. Sonraları kötülere daha çok kullanılmıştır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.526 harfباب الجيم والزاي و و ا ي ء معهما
ج ز أ، ج أ ز، أ ج ز، ج ز ي، ج و ز، ز ج و، و ج ز، ز و ج مستعملات جزأ: أجزأني الشيء، مهموز أي: كفاني وتجرأت بكذا، واجنزأت به، أي، اكتفيت به.
وهذا الشيء يُجزيءُ عن هذا يُهمزُ ويُلينًّ. وفي لغة: يجزأُ، قال:
وأنّ الغدر في الأقوام عارٌ وأنّ المرءَ يَجْزَأُ بالكُراعِ
والجّزءُ، مهموز: الاجتزاء أي الاكتفاء والجُزُوءُ أيضاً، تقول: جَزِئَتِ الإبلُ. إذا اكتفت بالرطب عن
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR424 harfجَزَيْتُهُ بما صنع جَزاء وجازَيْتُهُ، بمعنىً.
ويقال: جازَيْتُهُ فجَزَيْتُهُ، أي غلبته.
وجَزى عنِّي هذا الأمرَ أي قضى. ومنه قوله تعالى: "لا تَجْزي نفسٌ عن نَفْسٍ شَيئا".
ويقال: جَزَتْ عنك شاةٌ. وفي حديث أبي بُردة بن نِيار: تَجْزي عنك ولا تَجْزي عن أحد بعدك، أي تَقضي.
وتَجازَيْتُ دَيْني على فلان، إذا تقاضيتَه.
والمُتَجازي: المتقاضي.
وهذا رجلٌ جازيكَ من رجلٍ، أي حَسْبُكَ.
والجِزْيَةُ: ما يُؤخذ من
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.212 harf(باب الجيم والزاء وما يثلثهما)
(جزع) الجيم والزاء والعين أصلان: أحدهما الانقطاع، والآخر جوهرٌ من الجواهر.
فأمّا الأول فيقولون جَزَعْتُ الرّملة إذا قطعتَها؛ ومنه: جِزْعُ الوادي، وهو الموضع الذي يَقطعُه من أحد جانبَيه إلى الجانب؛ ويقال هو مُنْعَطَفه. فإنْ كان كذا فلأنّه انقَطع عن الاستواء فانعرج. والجزَع: نَقِيض الصّبر، وهو انقطاعُ المُنَّة عن حَمْل ما نزل([1]). و[الجُِِزْعة([2])] هي القليل من
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR566 harfج ز ي
الله يجزيك عني ويجازيك.
قال لبيد: وإذا جوزيت قرضاً فاجزه إنمـا يجـزي الفتـى ليس الجمل وكما تجازي تجازي.
وأحسن إليه فجزاء خيراً إذا دعا له بالمجازاة.
وهذا رجل جازيك من رجل أي كافيك.
وهذا لا يجزي عنك أي لا يقضي ومنه جزية أهل الذمة لأنها تقضي عنهم.
يقال: أدّوا جزيتهم وجزاهم.
واشترى من دهقان أراضاً على أن يكفيه جزيتها أي خراجها.
ومن المجاز: جزتك الجوازي أي أفعالك أي
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.873 harfالجَزاءُ: المُكافأََة على الشيء، جَزَاه به وعليه جَزَاءً وجازاه مُجازاةً وجِزَاءً؛ وقول الحُطَيْئة:
منْ يَفْعَلِ الخَيْرَ لا يَعْدَمْ جَوازِيَهُ
قال ابن سيده: قال ابن جني: ظاهر هذا أَن تكون جَوازِيَه جمع جازٍ أَي لا يَعْدَم جَزاءً عليه، وجاز أَن يُجْمَع جَزَاءٌ على جَوازٍ لمشابهة اسم الفاعل للمصدر، فكما جمع سَيْلٌ على سَوائِل كذلك يجوز أَن يكون جَوَازِيَهُ جمع جَزَاءٍ. واجْتَزاه: طَلبَ منه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR389 harf* ج ز ي * * جَزاهُ * بما صنع يجزيه * جَزَاءً * و * جازاهُ * بمعنى و * جَزَى * عنه هذا أي قضى ومنه قوله تعالى ﴿لا تجزي نفس عن نفس شيئا﴾ ويقال * جَزَتْ * عنه شاة وفي الحديث ﴿تجزي عنك ولا تجزي عن أحد بعدك﴾ أي تقضي وبنو تميم يقولون * أَجْرَأَتْ * عنه شاة بالهمز و * تَجَازَى * دينه أي تقاضاه فهو * مُتَجَازٍ * أي متقاض و * الجِزْيَةُ * ما يؤخذ من أهل الذمة والجمع * الجِزَى * مثل لحية ولحى
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.156 harf: ( ى ( *!الجَزاءُ : المُكافَأَةُ على الشَّيءِ ) .
وقالَ الرَّاغبُ : هو ما فيه الكِفايَةُ إن خَيْراً فخَيْرٍ وإن شرّاً فشرَ .
( *!كالجازِيَةِ ) ، اسمٌ للمَصْدرِ كالعافِيَةِ . يقالُ : ( *!جَزَاهُ ) كذا و ( به ، وعليه جَزاءً ) ؛ ومنه قَوْلُه تعالى : ﴿ذلك جَزاءُ مَنْ تزكَّى﴾ ، ﴿فله جَزاءُ الحسْنَى﴾ ، ﴿*!وجَزاءُ سَيِّئةٍ سَيِّئةٌمثْلُها﴾ ، ﴿*!وجَزاهُم بمَا صَبَرُوا جنَّة وحَرِيراً﴾ ، {
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR7.440 harfMadde başı: جزىجَزَى
1 جَزَى جزى جزي جزية , aor جَزِىَ (Msb, K,) inf. n. جَزَآءٌ, (Msb,) It (a thing) paid; gave, or rendered, as a satisfaction; or made, gave, or rendered, satisfaction: (Msb:) or satisfied; sufficed; or contented. (K.) And جَزَيْتُ الدَّيْنَ I paid the debt. (Msb.) And جَزَيْتُ فُلَانًا حَقَّهُ I paid such a one his right, or due. (TA.) And مَا يَجْزِينِى هٰذَا الثَّوْبُ This garment does not
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR686 harfجَزَى
جَزَى I ( n. ac. جَزَآء [ 22A ] )
a. [ acc. & 'Ala or Bi ], Repaid, remunerated, recompensed, rewarded, requited, compensated for.
b. Satisfied, sufficed.
c. [ 'An ], Served instead of, as a substitute, a satisfaction for.
جَاْزَيَ
جَاْزَيَ III
a. [ acc. & Bi ], see I (a) .
أَجْزَيَ
أَجْزَيَ IV
a. [ 'An ], Compensated, satisfied.
تَجَاْزَيَ
تَجَاْزَيَ VI
a. [ acc. or Bi ],
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok34.475 harfجزي
جَزَى - يَجْزِي - جَزاء - جِزْيَة - جَازِي - جَازى - يُجَازِي
جَزَى - يَجْزِي + كائن + كائناً + شيئاً أو أمراً أو بـِ شيء أو أمر + فعلاً أو مالاً أو نفعاً: متعدي لثلاثة مفاعيل: يسدد + كائن + كائناً + حقاً أو التزاماً أو بسبب حق أو التزام + مالاً أو عملاً أو نفعاً: يسدده التزماً مستحقاً على شكل عمل من نفس النوع: يؤدي إليه التزاماً
Sîgalar(39)
- نَجْزِيKarşılık veririz(نَفْعِلُ)×19
- جَزَاءًKarşılık(فَعَالً)×15
- جَزَاءُKarşılık(فَعَالُ)×14
- تُجْزَوْنَSize karşılık verilir(تُفْعَلُونَ)×9
- لِيَجْزِيَKarşılık vermesi için(لِيَفْعِلَ)×7
- جَزَاؤُهُمْOnların karşılığı(فَعَالُهُمْ)×5
- جَزَاؤُهُOnun karşılığı(فَعَالُهُ)×3
- وَلَنَجْزِيَنَّهُمْVe kesinlikle onlara karşılık vereceğiz(وَلَنَفْعِلَنَّهُمْ)×3
- يَجْزِيKarşılık verir+1 anlam(يَفْعِلُ)×3
- يُجْزَوْنَOnlara karşılık verilir(يُفْعَلُونَ)×3
Mücavir kökler115 mücavir (335 toplam)
- عمل
30 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- حسن
23 ortak ayet · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
- كسب
10 ortak ayet · Kazandı
- خلد
11 ortak ayet · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
- سوأ
13 ortak ayet · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
- كون
41 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- ظلم
16 ortak ayet · Zalimler
- حرم
7 ortak ayet · Hiram keçe demektir
- جهم
7 ortak ayet · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
- عدن
3 ortak ayet · “Firdevs“ özel mülkiyetli bahçedir, “aden“ ise yaz ve kış…
- جري
6 ortak ayet · Cariye yelkenli sandal demektir
- عذب
15 ortak ayet · Su yosunudur
Geçtiği ayetler(109)
… ذُرِّيَّتِهِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَأَيُّوبَ وَيُوسُفَ وَمُوسَى وَهَارُونَ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ
Karşılık veririzVe Biz, ona İshak’ı ve Ya’kub’u ihsan ettik. Her birini hidayete erdirdik. Daha önce de Nuh’u ve onun soyundan Davud’u, Süleyman’ı, Eyyub’u, Yusuf’u, Musa’yı ve Harun’u hidayete erdirdik. İşte böyle mükafaatlandırırız ihsan edenleri.
… الْجَنَّةَ حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُجْرِمِينَ
Karşılık veririzMuhakkak ki ayetlerimizi yalan sayıp onlara karşı büyüklük taslayanlara; işte onlara, göğün kapıları açılmaz ve onlar; deve iğne deliğinden geçinceye kadar cennete de giremezler. Biz, suçluları işte böyle cezalandırırız.
لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَوَاشٍ وَكَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ
Karşılık veririzOnlar için cehennemde bir döşek ve üstlerine de örtüler vardır. Biz, zalimleri işte böyle cezalandırırız.
إِنَّ الَّذِينَ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ سَيَنَالُهُمْ غَضَبٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَذِلَّةٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُفْتَرِينَ
Karşılık veririzMuhakkak ki buzağıyı tanrı edinenlere; Rabblarından bir gazab ve dünya hayatında bir horluk erişecektir. Biz, işte böylece cezalandırırız iftira edenleri.
وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَمَّا ظَلَمُوا وَجَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ وَمَا كَانُوا لِيُؤْمِنُوا كَذَلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ
Karşılık veririzAndolsun ki; sizden önce nice nesilleri zulmettikleri zaman helak ettik. Peygamberleri onlara apaçık delillerle geldikleri halde, onlar inanmamışlardı. İşte Biz, suçlu kavmi böyle cezalandırırız.
وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ
Karşılık veririzErgenlik çağına gelince; ona hüküm ve ilim verdik. İşte böyle mükafaatlandırırız Biz, ihsan edenleri.
قَالُوا جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ فَهُوَ جَزَاؤُهُ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ
Karşılık veririzDediler ki: Bunun cezası, yükünde bulunan kimsenin kendisidir. İşte o kimse bunun cezasıdır. Biz zalimleri böyle cezalandırırız.
وَكَذَلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ وَلَمْ يُؤْمِنْ بِآيَاتِ رَبِّهِ وَلَعَذَابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقَى
Karşılık veririzİşte israf edenleri, Rabbının ayetlerine inanmayanları böylece cezalandıracağız. Hem ahiretin azabı daha çetin ve daha süreklidir.
وَمَنْ يَقُلْ مِنْهُمْ إِنِّي إِلَهٌ مِنْ دُونِهِ فَذَلِكَ نَجْزِيهِ جَهَنَّمَ كَذَلِكَ نَجْزِي الظَّالِمِينَ
Karşılık veririzBunlardan kim: Tanrı O değil de benim derse; onu derhal cehennemle cezalandırırız. Biz, zalimlerin cezasını böyle veririz.
وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوَى آتَيْنَاهُ حُكْمًا وَعِلْمًا وَكَذَلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ
Karşılık veririzErginlik çağına erişip olgunlaşınca, Biz ona ilim ve hikmet verdik. İyi davrananları işte böylece mükafatlandırırız.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جزي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nâkıs-yâî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | وفى, عوض, أجر |
| Zıt Kök | بخس |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin tam dengi olarak diğerinin yerini tutması, açığı kapatıp yetmesi ve borcun karşılığını eksiksiz ödemesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi adaletin amele tam ve şaşmaz bir denklik içinde karşılık üretmesi, hiçbir nefsin diğerinin yerine bedel olamayacağı hakikat |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal ve ahlaki dengenin korunması; her eylemin ontolojik ve hukuki bir sonuca dönüştüğü nedensellik yasası |
| Kritik Hata Riski | Cezayı yalnızca olumsuz yaptırım veya intikam sayıp kelimenin aslındaki denk karşılık ve kifayet boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جز | Bir bütünden pay ayırma, kesip bölme ve bu pay ile kifayet etme anlamı taşır; جزأ (bütünden ayrılan parça, yetinme), جزع (bütünlüğün bozulup sabrın kesilmesi) ve جزر (kesme, boğazlama) köklerinde bu somut ayrım görülür. | ي | Ayrılan payın veya yapılan işin karşısına tam denk gelen, onun yerini tutan ve borcu kapatan dinamik bir bedel ve karşılık verme sürecine dönüştürür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir yükümlülüğün, hakkın veya eylemin taşınarak muhatabına ulaştırılması hareketini başlatır. |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Karşılığın tam sınırını belirleme, hak ile batılı birbirinden ayırma ve hesabı netleştirme işlevini kurar. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Ayrılan ve belirlenen hakkın fiilen ödenmesi, elden ele aktarılması ve somut biçimde takdim edilmesini sağlar. |
| جزي | Yükümlülüğün taşınıp sınırının belirlenmesi ve fiilen ödenmesi | Eylemin doğurduğu borç veya hak payının tam sınırıyla tespit edilip elden teslim edilerek borcun kapatılması hareketini ifade eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin diğer bir nesnenin yerini tam olarak tutması (kıyâmü'ş-şey'i makâme gayrihî), açığı kapatması, kifayet etmesi ve borcun dengiyle ödenmesidir. Devenin taze otla yetinip suya ihtiyaç duymamasına da bu kökten türeyen formlarla işaret edilir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa divanında bir iyiliğe veya borca tam karşılık verme bağlamında şöyle geçer: وإذا جوزيت قرضاً فاجزه / إنما يجزي الفتى ليس الجمل |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem Medine Arapçasında borcun ödenmesi ve alacağın tahsil edilmesi süreci tecâzî olarak adlandırılmış, borcu kapatan kişiye mütecâzî denilmiştir. İslam öncesi ve erken idari dilde koruma ve himaye karşılığı ödenen bedele cizye adı verilmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha ve Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde جزي kökü, pay ayırma, kesme, hüküm verme ve bedel ödeme çekirdeğini taşıyan kök ailesiyle fonetik ve semantik akrabalık içindedir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede gezar / gzr biçimi pay kesme, parçalama, hüküm verme ve tayin etme anlamını korurken, Aramice ve Süryanicede gza / gzo biçimi biriktirilmiş hazine, haraç, bedel ve vergi anlam alanına doğru genişlemiştir. Arapçada kökün nâkıs-yâî türevi, soyut bir ceza kavramından önce nesnel bir kifayet ve denklik zemininde gelişmiş; bir eylemin meydana getirdiği boşluğu tam olarak dolduran bedel verme işlemine ad olmuştur. Klasik Sami matrisinde kesilen veya ayrılan payın borcu ortadan kaldırması mantığı, Arapçada borcun kapatılması ve adaletin tecelli etmesi fikriyle birleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve David Cohen semitik kök çalışmaları.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جز kökünden kifayet ve denklik türetimi | Bir şeyin diğerinin yerini tutması, yetmesi ve borcun karşılığını kapatması anlamı esastır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Aramice ve Süryanice gza biçimi ile denklik ve hazine ilişkisi | Bedel, vergi ve hak edilen payın ödenmesi kavramlarıyla doğrudan örtüşür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki dil aileleriyle doğrulanmış kökensel bir bağ tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جزي | Anlamlı | Karşılık vermek, bedel olmak | Bir şeyin yerini tutarak açığı kapatmak ve hakkını eksiksiz ödemek. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| جيز | Anlamlı | Geçmek, aşmak, katetmek | Bir mekânı veya sınırı boydan boya geçip geride bırakmak. | Kur'an'da geçmez; ortak pay hareket ve sınırdır. |
| زجي | Anlamlı | Sevk etmek, sürmek, yürütmek | Az bir güçle hafifçe iterek ilerletmek, bulutları veya gemiyi sürmek. | Kur'an'da geçer (زجو); itki ve yönlendirme bildirir. |
| زيج | Anlamlı | İp, terazi teli, sıra | Duvar ustalarının doğrultu belirlemek için kullandığı gergin kılavuz ipi. | Kur'an'da geçmez; ölçü ve denge ilgisi taşır. |
| يجز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilişiyle müstakil bir kök oluşmamıştır. | Mühmel kombinasyondur. |
| يزج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilişiyle müstakil bir kök oluşmamıştır. | Mühmel kombinasyondur. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جزي | Merkez | Karşılık ve bedel | Yapılan eylemin tam dengi olarak onun yerini tutan ve borcu düşüren karşılık. | Hem mükafatı hem cezayı kapsayan tam denklik ilkesidir. |
| وفى | Komşu | Tamamlama ve tastamam verme | Bir taahhüdü, ölçüyü veya hakkı hiçbir eksik bırakmaksızın bütünüyle yerine getirme. | Eylemin niteliğinden ziyade taahhüdün noksansız ifasına odaklanır. |
| عوض | Komşu | Telafi ve bedel koyma | Elden çıkan veya zayi olan bir şeyin yerine başka bir ikame nesne koyma. | Yitirilen bir varlığın telafisine yöneliktir; eylemin ahlaki dengi olması şart değildir. |
| أجر | Komşu | Emek karşılığı ücret | Önceden belirlenmiş bir iş veya sözleşme mukabilinde verilen hak edilmiş bedel. | Yalnızca olumlu ve meşru emeğin tazminini ifade eder, cezayı içermez. |
| بخس | Zıt | Eksiltme ve hakkı kırma | Bir şeyin gerçek değerini kasten düşürerek hakkı eksik teslim etme. | Cezanın tam denklik ve hakkı kapatma esasına taban tabana zıttır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جزي | Denk karşılık vermek, yetmek | Yapılan fiile tam uyan mükafat veya müeyyideyi ödeme, birinin yerine geçip borcu karşılama. | Kesin |
| Latince | Compensatio, Retributio | Karşılıklı dengeleme, hak edilenin verilmesi | Retributio ahlaki ve hukuki hak edişi karşılarken, compensatio terazinin iki kefesini denkleştirme anlamını öne çıkarır. | Güçlü |
| İngilizce | Requital, Recompense, Retribution | Denk karşılık, tazmin, hak edilen müeyyide | Requital eyleme denk karşılık vermeyi, recompense telafi ve mükafatı, retribution ise kaçınılmaz ilahi yaptırımı anlatır. | Kesin |
| Almanca | Vergeltung, Entgeltung | Karşılık verme, hak edişi ödeme | Vergeltung hem ilahi adaletin karşılığını hem ahlaki eylemin sonucunu kuşatır; modern dilde ceza vurgusu ağır basabilir. | Güçlü |
| Fransızca | Rétribution, Compensation | Hak edilen karşılık, denkleştirme | Rétribution amelin iyi ya da kötü sonucunu almasını, compensation ise açığı kapatıp denge sağlamayı bildirir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جَزَاءً / نَجْزِي | Amelin tam dengi olan mükâfat veya ceza | İyilik yapanların iyilikle, kötülük yapanların ise yalnızca yaptıkları kadar cezalandırılacağı adalet sahneleri (Furkan 25:75, Necm 53:31, Nebe 78:36). |
| تَجْزِي عَنْ | Birinin yerine geçip borcunu ödeme, kurtarma ve kifayet etme | Ahirette hiçbir ferdin bir başkası adına bedel ödeyemeyeceği, kefaletin ve şefaatin kendi başına borç kapatamayacağı hesap günü bağlamı (Bakara 2:48, Lokmân 31:33). |
| جِزْيَة | Hukuki koruma ve zimmet karşılığı ödenen mali yükümlülük | İslam toplumunun himayesi altında yaşayan gayrimüslim tebaanın kamu düzenine katılım ve güvenlik bedeli (Tevbe 9:29). |
| جَزَاؤُهُ مَنْ وُجِدَ فِي رَحْلِهِ | Hırsızlık veya cürmün hukuki tazmini ve müeyyidesi | Hz. Yusuf kıssasında hırsızlık suçunun faile yüklediği şahsi sorumluluk ve alıkonulma hükmü (Yûsuf 12:75). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret adaleti ve amellerin karşılığı | Allah'ın amellere karşılık vermesinin lütuf mu (tefaddul) yoksa adalet gereği zorunluluk mu (vücûb alellah) olduğu tartışması. | İyilikte kat kat lütuf, kötülükte ise tam misliyle denklik ilkesi üzerine yoğunlaşma. |
| Fıkıh | Hukuki müeyyideler ve cizye ahkamı | Haksız fiillerin tazmini, kısasın denkleştirilmesi ve zimmet akdiyle tahakkuk eden verginin meşruiyet zemini. | Açığı tam kapatan hukuki bedel, şahsi sorumluluk ve borcun sübut bulması. |
| Tefsir | İyilik ve kötülüğün karşılığına dair ayetler | Ceza kelimesinin hem cennet hem cehennem için kullanılması, mutlak adaletin nefisler arası bedel ödemeyi reddetmesi. | Kökün somut anlamı olan kifayet ve birinin yerine geçme olgusunun ahirette geçersizliği. |
| Hadis | Kul hakları ve duaların karşılığı | İyilik yapana dua ederken kullanılan جَزَاكَ اللهُ خَيْراً ifadesi ve zulmün dünyada karşılık bulması rivayetleri. | İnsanın gücünü aşan hakkın karşılığını Allah'ın eksiksiz ödemesine havale etme. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi hesap ve ahlaki sorumluluk | Mutlak adalet terazisi | Ameli kaçınılmaz semeresiyle buluşturma | Hiçbir fiilin kaybolmadığı, her varlığın kendi eyleminin dengiyle yüzleştiği ahlaki evren. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve mantıksal nedensellik | Etki-tepki denkliği | Sistematik dengenin kurulması | Her kuvvetin eşit ve zıt bir tepkiyle dengelenmesi gibi ilmi yasalardaki tam karşılık ilkesi. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu hukuku ve tebaa ilişkisi | Himaye ve vatandaşlık bedeli | Düzenin ve can güvenliğinin finansmanı | Cizye üzerinden bireyin otoriteyle kurduğu hukuki sözleşme ve korumanın maddi karşılığı. | Güçlü |
| İktisadi | Ticari mübadele ve tazminat | Eşdeğer değişim ve borç ifası | Zararın giderilmesi ve hesabın sıfırlanması | Mal veya hizmetin tam ikamesi verilerek borcun tasfiye edilmesi ve piyasa dengesi. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Korunum yasaları ve simetrik fonksiyonlar () | Bir sisteme giren enerji veya bilginin yok olmaması, her girdinin tam dengi bir çıktıyla sistemi sıfırlaması veya dengeye getirmesi hareketidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mütekabiliyet ve denkleştirici adalet (justitia commutativa) | Bireyler veya toplumlar arasındaki ilişkilerde ihlal edilen hakkın, tam dengi bir edim veya yaptırımla eski haline getirilmesi ilkesidir. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Cezayı sadece adli bir infaz, hapis, eziyet veya kötülüğe verilen olumsuz intikam yaptırımı olarak algılamak; mükafat ve kifayet anlamını bütünüyle dışarıda bırakmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün Kur'an'da cennet nimetleri için de en üst düzeyde kullanılması (amelin tam karşılığı); ayrıca bir ferdin diğer ferdin yerine bedel olamayacağı varoluşsal kifayeti anlatması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah'ın adaletini intikamcı bir öfke gibi yorumlamak, ayetlerdeki mükafat boyutunu kavramamak ve ahirette başkalarının günahını veya sevabını yüklenme vehmine kapılmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak ve adalet nizamının omurgasını kurar; insanın başıboş bırakılmadığını, varlığın nedensellik ve tam denklik üzerine inşa edildiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahiret hesaplaşmasını anlatan eskatolojik sahnelerde, adalet ve kısas ayetlerinde ve gayrimüslim tebaa ile ilişkileri düzenleyen teşrii hükümlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şefaati veya soy üstünlüğünü bir kurtuluş garantisi sanıp bireysel sorumluluktan kaçma eğilimini çürütür; ilahi karşılığın keyfi değil, amelin tam dengi olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir şeyin bir başka şeyin açığını kapatacak ve onun yerini tutacak şekilde denk düşmesi, borcu sıfırlayan payın eksiksiz verilmesi.
- Soyut anlamEylemler ile onların ontolojik ve ahlaki sonuçları arasındaki kusursuz simetri; ilahi adaletin hiçbir fazlalık veya eksiklik barındırmayan denge hali.
- Sistematik karşılıkHukuki, iktisadi ve uhrevi sistemlerde hak edişin tam ikame edilmesi, sorumluluğun şahsiliği ve dengenin yeniden tesisi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde yapılan eylemi veya ortaya konan ameli, bu eylemin ahlaki, hukuki ve ontolojik hak ediş değerini, ise eylemin karşılığı olarak takdim edilen bedeli temsil eder. iki büyüklük arasındaki farkı gösterir. Sistemin adalet dengesinde bu fark sıfıra eşittir (); bu durum, verilen karşılığın amelin değerine mutlak surette eşit olduğunu (), hiçbir eksiltme veya haksız taşkınlığın bulunmadığını sembolize eder.