جفو
ج - ف - و
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 9 sözlük
CeFeE filizlerin eritilmesinde çıkan köpük, cüruf demektir. CeFeVe den dönüşmüş olup boşaltma, boş bırakma anlamındadır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
CeFeE filizlerin eritilmesinde çıkan köpük, cüruf demektir. CeFeVe den dönüşmüş olup boşaltma, boş bırakma anlamındadır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.839 harfباب الجيم والفاء و و ا ي ء معهما
ج ف أ، ج أ ف، ف ج أ، ج ي ف، ف ي ج، ج و ف، ج ف و، ف ج و، و ج ف، ف و ج مستعملات
جفأ:
جَفَأَ الزَّبد يجفأ جفأً، والاسم: الجُفاءُ. وأجفأتِ القِدر زبدها، وجفأت به، أي: رمت به وطرحته. وجفأتُ الرَّجل، أي: احتملته وضربت به الأرض.
والجُفاءُ: الزَّبدُ فوق الماء، قال الله عز وجل: "لا أما الزَّبدُ فيذهب جُفاء".
جأف:
الجأفُ: ضربٌ من الفزعِ والخَوفِ. قال العجّاج:
كأنّ تحتي
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.036 harf(باب الجيم والفاء وما يثلثهما في الثلاثي)
(جفل) الجيم والفاء واللام أصلٌ واحد، وهو تجمُّع الشيء، وقد يكون بعضُه مجتمعاً في ذَهاب أو فِرار. فالجفْل: السَّحاب الذي هَرَاقَ ماءَه. وذلك أنّه إذا هَرَاقه انجفَلَ([1]) ومَرّ. وريحٌ مُجْفِلٌ وجافِلَةٌ، أي سريعةُ المَرّ. والجُفال: ما نفاه السَّيلُ من غثائِه. ورُوي عن رؤبةَ الشّاعر أنّه كان يقرأ: ﴿فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَالاً([2])﴾ [الرعد 17].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR403 harfج ف و
جفاني فلان: فعل بي ما ساءني واستجفيته.
والـأدب صناعـة مجفـو أهلهـا.
وجفـت المـرأة ولدهـا فلـم تتعاهـده.
وثـوب جـاف: غليظ وقد جفا ثوبه.
وهو من جفاة العرب.
وجفا السرج عن ظهر الفرس وجنب النائم عن الفراش وتجافى " تتجافى جنوبهم عن المضاجع " وأجفاه صاحبه وجافاه.
قال: وتشتكي لو أننا نشكيهـا غمـز حوايـا قلما نجفيها وجافى عضديه.
ومن المجاز: أصابته جفوة الزمان
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR170 harf* ج ف و * * الجَفَاءُ * ممدود ضد البر وقد * جفَوتُهُ * أجفوه * جَفَاءً * فهو * مجْفُوٌّ * ولا تقل جفيت و * تَجافَى * جنبه عن الفراش أي نبا و * استَجْفَاهُ * عده * جَافِيا
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.840 harf: ( و ( *!جَفَا *!جَفاءً *!وتَجافى : لم يَلْزَمْ مَكَانَهُ ) ، كالسَّرْجِ يَجْفُو عن الظَّهْرِ ، وكالجَنْبِ يَجْفُو عن الفِراشِ ، قالَ الشاعِرُ :
إِنَّ جَنْبي عن الفِراشِ لَنابِ
*!كتَجافِي الأَسَرِّ فَوْقَ الظِّرابِوالحُجَّةُ في أَنَّ جفا يكونُ لازِماً مِثْل *!تَجافَى قولُ العجَّاج يَصِفُ ثوْراً وحْشِيّاً :
وشَجَرَ الهُدَّابَ عَنْه *!فَجَفَا يقولُ : رَفَعَ هُدْب الأَرْطى بقَرْنِه حتى تَجافَى
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.620 harfجَفَا
1 جَفَا جف جفا , (K,) aor. جَفُوَ , (TA,) inf. n. جَفَآءٌ; and ↓ تجافى; It did not keep, or cleave, to its place. (K.) You say, جَفَا جَنْبُهُ عَنِ الفِرَاشِ, (Mgh,) and عَنْهُ ↓ تجافى, (S, Mgh,) His side did not rest, or was restless, or uneasy, upon the bed; or shrank from it; (S, Mgh;) and heaved, or rose, from it: (Mgh:) or the former, his side did not keep, or cleave, to its place upon
جَفَا 1 جَفَا جف جفا , (K,) aor. جَفُوَ , (TA,) inf. n. جَفَآءٌ; and ↓ تجافى; It did not keep, or cleave, to its place. (K.) You say, جَفَا جَنْبُهُ عَنِ الفِرَاشِ, (Mgh,) and عَنْهُ ↓ تجافى, (S, Mgh,) His side did not rest, or was restless, or uneasy, upon the bed; or shrank from it; (S, Mgh;) and heaved, or rose, from it: (Mgh:) or the former, his side did not keep, or cleave, to its place upon the bed: and the latter, it became withdrawn, or removed, from it. (TA.) And جَفَا السَّرْجُ عَنْ ظَهْرِ الفَرَسِ, (S Msb, TA,) aor. and inf. n. as above; (Msb;) and ↓ تجافى; (S, Msb;) The saddle heaved, or rose, from the back of the horse: (S, Msb:) or did not keep, or cleave, to its place upon his back. (TA.) ― -b2- [Hence,] it is said in a trad. of 'Omar, اـِنِّى أَجْفُو عَنْ أَشْيَآءَ مِنَ العِلْمِ Verily I recoil, shrink, or am averse, from some matters of knowledge, or science, and ignore them, or neglect them. (Mgh.) ― -b3- Also جَفَا, (Msb, TA,) aor. as above, (Msb,) [and so the inf. n.,] said of a garment, or piece of cloth, It was thick, coarse, or rough: (Msb, TA:) and in like manner said of a reed-pen, it was thick, coarse, or rough, in its nib. (TA.) ― -b4- [And hence, (see جَفَآءٌ, below, and جَافٍ,) He was, or became, thick, gross, coarse, rough, or rude, of make: and, more commonly, coarse, rough, or rude, of nature or disposition, or in his intercourse and dealings with others; unkind, hard, churlish, uncivil, or surly. (See also 10.)] It is said in a trad., مَنْ بَدَا جَفَا, i. e. [He who abides in the desert] becomes coarse, rough, or rude, of nature or disposition; [or unkind, hard, churlish, &c.;] by reason of mixing little with men. (TA.) ― -b5- جَفَا عَلَيْهِ كَذَا Such a thing was, or became, heavy, onerous, burdensome, or oppressive, to him. (K.) -A2- جَفَا جَنْبَهُ عَنِ الفِرَاشِ: and جَفَا السَّرْجَ: see 3. ― -b2- جَفَتِ القِدْرُ زَبَدَهَا The cooking-pot cast forth its froth, or foam; as also ↓ اجفت; (TA;) [like جَفَأَت and اجفأت;] originally without ء. (Er- Rلghib, TA.) And جَفَا السَّيْلُ The torrent drove away [things in its course]. (Msb.) ― -b3- جَفَا الرَّجُلَ, aor. as above, He turned away from the man; avoided him; or shunned him: or he drove away the man; from جفا السَّيْلُ, explained above: sometimes meaning, with hatred. (Msb.) And جَفَاهُ He withdrew, or removed, far, or to a distance, from him: whence the saying of Mohammad Ibn-Sookah, لَمَّا قَلَّ مَالِى جَفَانِى اـِخْوَانِى [When my property became little, my brethren withdrew far from me]. (TA) ― -b4- And جَفَا مَالَهُ He did not keep, or cleave, or hold fast, to his property. (K.) ― -b5- And جَفَاهُ, (S, K,) aor. جَفُوَ , (S,) inf. n. جَفَآءٌ (S, K) and جَفْوٌ, (K,) He treated him, or behaved towards him, coarsely, roughly, rudely, unkindly, hardly, churlishly, uncivilly, or surlily: (S, K:) you should not say جَفَيْتُ. (S.) The pass. part. n. is ↓ مَجْفُوٌّ and ↓ مَجْفِىٌّ: (S, and K in art. جفى:) the latter formed in accordance with جُفِىَ, in which the و is changed into ى. (Fr, S.) ― -b6- He did to him what displeased, grieved, or vexed, him; did to him what he disliked, or hated; did evil to him. (TA.) So in the trad., مَنْ حَجَّ وَلَمْ يَزُرْنِى فَقَدْ جَفَا [He who performs the pilgrimage to Mekkeh and does not visit me, i.e. does not visit my tomb afterwards, either on his homeward journey or by journeying to ElMedeeneh for that special purpose, does what displeases me]. (TA.) ― -b7- جَفَتِ المَرْأُةُ وَلَدَهَا The woman neglected to take care of her child, or to pay frequent attention to it. (TA.)
تَجْفِيَةٌ 2 تَجْفِيَةٌ جف جفا تجفيه تجفية [inf. n. of جفّى] signifies, in Persian, جفاء فرمودن [app. as meaning The ordering one to act, or to treat another, coarsely, roughly, rudely, &c.]. (KL. [Accord. to Golius, as on this authority, “ i. q. جَفَا, sign. injuria affecit; duriter et inique tractavit: seu transit. ejus. ”])
جافى جَنْبَهُ عَنِ الفِرَاشِ 3 جافى جَنْبَهُ عَنِ الفِرَاشِ ذ , and ↓ جَفَاهُ, He caused his side not to rest, or caused it to be restless, or uneasy, upon the bed; or caused it to shrink therefrom: and he heaved it, drew it up, or raised it, [making it to be separated by some space or interval] from the bed. (Mgh.) And hence, (Mgh,) جافى عَضُدَيْهِ (Mgh, TA) عَنْ جَنْبيْهِ (TA) He put, or set, his upper arms apart, or remote, from his sides. (Mgh, TA.) [Thus the Muslim is enjoined to do in prostrating himself in prayer.] And جافى السَّرْجَ عَنْ ظَهْرِ الفَرَسِ, (S, * Msb,) and ↓ اجفاهُ, (S, K,) and ↓ جَفَاهُ, (K, [said in the TA to be a mistake, but a similar usage of this verb has been mentioned above on the authority of the Mgh,]) He raised the saddle from the back of the horse: (S, Msb, K:) and in like manner, القَتَبَ عَنْ ظَهْرِ البَعِيرِ ↓ أَجْفَيْتُ [I raised the saddle from the back of the. camel]. (M, TA.)
اجفاهُ 4 اجفاهُ أجفاه أجفى اجفاه اجفاة He made, or caused, him, or it, to be, or become, distant, remote, far off, or aloof. (TA.) ― -b2- See also 3, in two places. ― -b3- اجفى المَاشِيَةَ He fatigued the cattle, [in some copies of the S, تَبِعَهَا is put for أَتْعَبَهَا,] and did not let them eat, (AZ, S, K, TA,) nor fed them previously, driving them vehemently. (TA.) -A2- أَجْفَتِ القِدْرُ: see 1. ― -b2- أجْفَتِ الأَرْضُ The land became like the جُفَآء, or rubbish and scum cast forth by the torrent of a valley, or by a cooking-pot, in respect of the departure of the good thereof. (Er-Rلghib, TA.)
تجافى 6 تجافى جافى تجافى تجافي : see 1, in three places. [Said of a person prostrating himself, or lying down, it means He drew up his body from that on which he rested. And تجافى عَنْهُ generally signifies He, or it, receded, withdrew, removed, or became remote or aloof or separated by some space or interval, from him, or it: and he drew away, shrank, or flinched, from him, or it.] It is said, of the difference between الذَّبْح and القَتْل, that the former is by cutting the external jugular veins; and the latter, بِاـِيقَاعِ الفِعِلِ فِى المَحَلِّ مَعَ التَّجَافِى [By causing the act to take effect upon the place thereof while standing aloof]; meaning that the قَاتِل strikes from a distance, not knowing whether he will hit the place or not. (Mgh.) And [hence] you say, تجافى لَهُ عَنْ حَقِّهِ (assumed tropical:) [He relinquished, i. e.] he gave, to him, his right, or due. (TA in art. خمص.) ― -b2- He inclined, or declined, or turned, from side to side: and from right to wrong. (Har p. 125.) [See 6 in art. دفو.]
اجتفاهُ 8 اجتفاهُ اجتفاه اجتفاة He removed him, or it, from his, or its, place. (K.)
استجفاهُ 10 استجفاهُ استجفاه استجفاة He esteemed it (namely, a bed, &c., K) جَافٍ (S, K) i. e. thick, coarse, or rough. (TA.) ― -b2- He demanded, or required, of him that he should do what was displeasing, grievous, vexatious, or evil. (TA.) -A2- استجفى He became coarse, rough, rude, unkind, hard, churlish, uncivil, or surly. (KL. [See also 1.])
جَفًا جَفًا جفا : see جَفَآءٌ.
جَفْوَةٌ جَفْوَةٌ جف جفو جفوه جفوة A single act of coarse, rough, rude, unkind, hard, churlish, uncivil, or surly, treatment, or behaviour. (TA.) ― -b2- See also جَفَآءٌ, in three places.
جِفْوَةٌ جِفْوَةٌ جف جفو جفوه جفوة : see جَفَآءٌ.
جَفَآءٌ جَفَآءٌ جفآء is in make; [signifying Thickness, grossness, coarseness, roughness, or rudeness:] and in nature, or disposition; (TA;) signifying coarseness, roughness, or rudeness, (Mgh, Msb,) in one's intercourse and dealings with others; (Mgh;) unkindness, hardness, churlishness, incivility, or surliness; a predominant quality of the people of the desert; (Mgh, Msb;) from جَفَا said of a garment, or piece of cloth; (Msb;) contr. of بِرٌّ (S,) or of صِلَةٌ; (K;) as also ↓ جَفًا, (K,) accord. to Lth; but Az says that he knew not any one who allowed this latter: (TA:) so, too, ↓ جِفْوَةٌ and ↓ جَفْوَةٌ, in the sayings فِيهِ جِفْوَةٌ and جَفْوَةٌ [In him is coarseness, roughness, or rudeness, &c.] : (K:) and فُلَانٌ ظَاهِرُ الجِفْوَةِ Such a one is a person in whom coarseness, roughness, or rudeness, &c., is apparent: (S:) but accord. to Lth, جفوة [whether جَفْوَةٌ or جَفْوَةٌ is not shown] denotes a more constant quality than جَفَآءٌ (TA.) You say also, ↓ بِهِ جَفْوَةٌ, meaning He is suffering coarseness, roughness, or rudeness, &c. (K.) And الزَّمَنِ ↓ أَصَابَتْهُ جَفْوَةُ (tropical:) [The roughness, or rudeness, &c., of time, or fortune, smote him]; and جَفَوَاتُهُ [its roughnesses, or rudenesses, &c.]. (TA.)
جُفَآءٌ جُفَآءٌ جفآء The rubbish and scum cast forth by the torrent of a valley, and by a cooking-pot. (Er-Rلghib, TA.) [See also art. جفأ.] ― -b2- And hence, as being likened to the جُفَآء of the torrent, (tropical:) The first, or foremost, of men, or people. (TA.) [But see art. جفأ.]
جَافٍ جَافٍ جاف جافي [act. part. n. of 1:] applied to a garment, or piece of cloth, (Mgh, Msb,) and to a bed, &c., (S, * K, TA,) Thick, coarse, or rough. (Mgh, Msb, TA.) ― -b2- And [hence] applied to a man, (S, TA,) meaning Thick, gross, coarse, rough, or rude, of make; and coarse, rough, or rude, of nature or disposition; coarse, rough, rude, unkind, hard, churlish, uncivil, or surly, in his treatment of, or behaviour towards, his companions: pl. جُفَاةٌ. (TA.) You say also, رَجُلٌ جَافِى الخِلْقَةِ [A man thick, gross, coarse, rough, or rude, of make]: and جَافِىالخُلُقِ niggardly and incompliant; coarse, rough, or rude, (K, TA,) in his intercourse and dealings with others; oppressive when angry and irritated against his companion with whom he sits. (TA.) And جَافٍ عَنِ المَوْعِظَةِ [Obdurate against admonition]. (TA in art. جعظر.)
مَجْفُوٌّ مَجْفُوٌّ مجفو : see 1.
مَجْفِىٌّ مَجْفِىٌّ مجفى مجفي : see 1.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR803 harfجَفَا
جَفَا U ( n. ac. جَفَآء [ 22A ] , جَفَاوَة [ 22t ] ),
a. Treated harshly, tyrannized over, vexed.
b. Recoiled, turned away from; slipped, shifted ( saddle ).
c. Was rough, rude, repulsive.
جَفَّوَ
جَفَّوَ II ,
a. see I (b) .
b. Trimmed, pruned, lopped.
جَاْفَوَ
جَاْفَوَ III ,
a. Removed, took away.
b. Was rude, obnoxious to.
أَجْفَوَ
أَجْفَوَ IV ,
a. Took off, removed.
b.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR11.284 harfجفو
جَفَا - يَجْفُو - تَجافـَى - يَتَجَافـَى
جَفَا - يَجْفُوْ + الكائن أو الشيء + عن مكان أو شيء أو أمر: ينفر ويبتعد عن الإلف واللصيق والود: يبتعد عن الكائن أو المكان الأصلي الذي نشأ منه وكان يلزمه ويستقر فيه عادة
تَجَافـَى - يَتَجافـَى: على وزن " تفاعل " من " جَفَا - يَجْفُوْ " يتبادل كائنان فعل " جَفَا - يَجْفُوْ " كل مع الآخر بإرادة
Mücavir kökler32 mücavir (40 toplam)
- زبد
1 ortak ayet · Zebed köpük demektir
- سيل
1 ortak ayet · Sel demektir
- ضجع
1 ortak ayet · Yataktır
- مكث
1 ortak ayet · Oturup bekleyen adam demektir
- حلي
1 ortak ayet · Hilye takı demektir
- ودي
1 ortak ayet · İki dağ arasındaki yamaçlardır
- وقد
1 ortak ayet · Onun yakıtı
- طمع
1 ortak ayet · “Teve’a” olgunlaşmış, koparılmaya hazır hurma demektir
- ربو
1 ortak ayet · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
- جنب
1 ortak ayet · Yan demektir
- بطل
1 ortak ayet · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
- نفع
1 ortak ayet · Fayda eder
Geçtiği ayetler(2)
تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ
Yerinde duramazOnların yanları yataklarından uzaklaşır. Korku ve ümid ile Rabblarına yalvarırlar. Verdiğimiz rızıklardan da infak ederler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جفو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nâkıs vāvî; kök içi geçişkenlikle hemzeli جفأ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نبو, بعد, غلظ |
| Zıt Kök | وصل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir cismin oturduğu yüzeyle temasını kesip yukarı kalkması, aralık bırakması |
| Çekirdek Özet 2 | İstirahat zeminini terk ederek ibadete yönelme ve sel veya eriyik üstündeki köpüğün atılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bünyeye tutunamayan, faydasız ve safsızlık niteliğindeki unsurların kendiliğinden tasfiyesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca ahlaki bir kabalık veya vefasızlık sayıp köpük, cüruf ve yüzeyden dikey kopuş dinamiğini göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جف | Zeminden veya yüzeyden kabarma, sıyrılma, nemini yitirerek sertleşip ayrılma mânâsını taşır; جفن ve جفف köklerinde de kılıfın veya göz kapağının yüzeyden kalkması ve kuruma hareketi görülür. | و | Vāv harfinin kattığı yönelim ve süreklilikle bir cismin zeminle temasını keserek araya boşluk koyması, dikey olarak kalkması veya köpük gibi savrulup atılması mânâsını pekiştirmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, yükselme | Bir ağırlığın yerinden kaldırılarak yukarı doğru harekete geçirilmesini imler. |
| ف | Ağız; açıklık, kenar, dışa açılma, nefes verme | Yüzeyler arasında bir aralık, yarık veya temas boşluğu meydana gelmesini temsil eder. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, uzanma, süreklilik | Ayrılma ve mesafelenme hâlinin bir yönelime dönüşerek devam etmesini sağlar. |
| جفو | Bir kütlenin veya bedenin yerinden kalkarak zeminle arasına açıklık koyması ve bu temassızlık hâlinin cismi dışarı itecek veya boşlukta bırakacak şekilde sürmesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Eyerin atın sırtına tam oturmayıp havada kalması (جفا السرج عن ظهر الفرس), yatan kimsenin bedeninin döşekten teması kesmesi ve kaynayan kazanın veya kabaran selin cüruf ve köpüğü kenara savurmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Ebü'n-Necm el-İclî çobanın sertliğini ve kadınlara iltifat etmekten uzak duruşunu şöyle tasvir eder: صُلْبُ العصا جافٍ عن التغَزُّلِ / كالصَّقرِ يَجْفُو عن طِرَادِ الدُّخَّلِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem recez şairi el-Accâc kirpiklerin ve göz kapaklarının birbirinden ayrılıp açılmasını şu mısra ile şahitlendirir: وشجرَ الهُداب عنه فجفا / بسلهبين فوق أنفٍ أذلفا |
Kaynak Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü'l-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça جفو kökü, Sami dillerinde genel olarak bir yüzeyin kabarması, şişmesi, temas hâlindeki iki cismin birbirinden ayrılması ve fazlalık olan unsurların dışarı atılması semantik alanında konumlanır. İbranicede gūp̄ / gāp̄āh kök grubuyla bir gövdenin yükselmesi, kapanması veya sınır çizerek dış dünyadan ayrılması anlamı korunmuştur. Doğu Sami kolunda yer alan Akadcada gapāšu kökü hacimce kabarmak, şişip yükselmek ve zeminden taşmak manasında kullanılır. Süryanicede ise gaph biçimi kanat açarak gövdeden ayrılma ve gerilme fiilini taşır. Arapçada bu ilksel kök, bir yandan eyerin sırttan veya bedenin yataktan kalkması gibi fiziksel temassızlığı (tecâfî), diğer yandan eriyen madenin veya coşan selin faydasız köpüğünü kenara fırlatması anlamındaki hemzeli جفأ formuyla birleşerek özgün ve çift yönlü bir gelişim göstermiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جف ikili çekirdeğinden türeyerek dikey ayrılma, kabarma ve dışlama anlamı kazanmıştır. | Kök içi hemzeli varyantı olan جفأ ile sel köpüğü ve maden cürufunun atılması bağlamında doğrudan geçişlidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca gapāšu (şişmek, kabarmak), İbranice gūp̄ (kütlece ayrışmak), Süryanice gaph (açılmak). | Erken Sami katmanındaki kabarma ve hacim kazanarak zeminden kopma hareketi Arapçada yüzey temassızlığına evrilmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جفو | Anlamlı | Zeminden kalkma, temas etmeme, tortuyu atma | Bedenin yataktan, eyerin sırttan ayrılması; sel veya tencere köpüğünün dışarı fırlatılması. | Hedef köktür; Kur'an'da 2 yerde geçer. |
| جوف | Anlamlı | İç, oyuk, boşluk, derinlik | Bir nesnenin veya bedenin iç kısmındaki geniş açıklık ve oyuk alan. | Hedef kökün yüzeyler arası bıraktığı boşluk ile iç boşluk anlamca akrabadır; Kur'an'da geçer. |
| فجو | Anlamlı | İki nesne arasını açmak, genişlik bırakmak | İki dağ veya iki sınır arasında açılan geniş vadi ve açıklık; yayın kirişten uzak durması. | Hedef kökle tam bir kalb (harf değişimi) ve anlam ortaklığı taşır; Kur'an'da geçer. |
| فوج | Anlamlı | Akın eden insan topluluğu, dalga dalga geçiş | Kendi içinde kümelenip hızla bir istikamete yönelen büyük insan cemaatleri. | Ayrışma ve kütlesel hareket boyutuyla temas taşır; Kur'an'da geçer. |
| وجف | Anlamlı | Hızla koşmak, şiddetle sarsılmak, çarpmak | Bineğin yerinde duramayarak hızlanması; korkuyla yüreğin yerinden oynarcasına çarpması. | Zeminde sabit duramama ve dikey/yatay sarsıntı hareketini paylaşır; Kur'an'da geçer. |
| وفج | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جفو | Merkez | Zeminden kalkma, teması kesme, tortuyu atma | Yüzeye oturmama, boşluk bırakma ve faydasız olanın dışarı savrulmasıdır. | Eyerin ata basmaması, bedenin yataktan kalkması ve sel köpüğünün savrulması. |
| نبو | Komşu | Temas etmeme, hedeften sekme, yerine oturmama | Kılıcın hedefe işlemeyip geri tepmesi veya mekânın kişiyi barındıramamasıdır; جفو ise yüzeyle araya bilinçli veya yapısal bir aralık koymaktır. | Hedefe uymama ve çarpıp geri dönme vurgusu baskındır. |
| بعد | Komşu | Mesafe koyma, uzaklaşma | Mekânda veya zamanda iki nokta arasındaki salt uzunluktur; جفو ise temas hâlindeki yüzeyin dikey veya dinamik olarak ayrılmasıdır. | Doğrusal uzaklık hâlidir. |
| غلظ | Komşu | Katılık, sertlik, kabalık | Maddede yoğunluk ve mizaçta yumuşaklığın zıddı olan katılıktır; جفو ise sertliği ilgisizlik, temassızlık ve boşluk bırakma üzerinden yansıtır. | Hacimsel yoğunluk ve esneklik yoksunluğudur. |
| وصل | Zıt | Bitişme, kavuşma, rabt olma | İki ayrı parçanın birbiriyle temas ederek bütünleşmesi ve irtibatın sürmesidir. | Kopukluğu giderme, temas ve ilgi kurma hâlidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جفو | Zeminden ayrılmak, boşluk bırakmak, cüruf atmak | Bir yüzeyle teması kesmek, yatağı terk etmek ve selin süprüntüyü dışlaması. | Kesin |
| Latince | abhorrere, respuere | Geri çekilmek, temas etmemek, tükürüp atmak | Abhorrere uyumsuzluk nedeniyle geri durmayı, respuere ise tencerenin köpüğü fırlatıp atması gibi reddetmeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to detach, to pull away, dross | Teması kesmek, geri çekilmek, cüruf/köpük | To detach ve pull away yatağı terk etme hareketini, dross ise eriyikten atılan faydasız cürufu karşılar. | Kesin |
| Almanca | abstoßen, sich abwenden, Schlacke | İtmek, teması kesmek, cüruf | Abstoßen bedenin yüzeyden kalkmasını ve dışlamayı, Schlacke ise ergitme sonucu ayrılan faydasız atığı ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | se détacher, rejeter, écume | Ayrılmak, püskürtüp atmak, köpük | Se détacher yüzeyle teması kesmeyi, rejeter ve écume sel ve maden tortusunun fırlatılmasını karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins-Robert French Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَتَجَافَى | Bedenin yatakla temasını kesmesi, konfor alanını terk etme | Gecenin sükûnetinde yatağın rehavetinden kopup korku ve ümitle Rabbe yalvaran müminlerin hâli (Secde 32:16). |
| جُفَاءً | Selin veya eritilen cevherin yüzeye attığı faydasız köpük, süprüntü, cüruf | Hak ile batılın mücadelesinde batılın geçici bir kabarıklık gösterip nihayetinde zayi olması, faydalı olanın ise dipte kalması (Ra'd 13:17). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Batılın ontolojik temelsizliği | Batılın sel köpüğü gibi hacimli görünse de zâtî bir varlığa ve devamlılığa sahip olmaması meselesi. | Hakikatin kalıcılığı karşısında geçici ve fuzuli arazların yok oluşu. |
| Fıkıh | Secdede organların ayrılması ve teheccüd | Namazda secdede karnın uyluklardan, dirseklerin yanlardan uzak tutulması (istihbâb-ı tecâfî) ve gece kalkışının hükmü. | Beden uzuvlarının birbirine ve zemine yapışmayıp aralıklı ve zinde tutulması. |
| Tefsir | Temsilî anlatımlar ve takva tasvirleri | Secde 32:16 ve Ra'd 13:17'deki fiziki sahnelerin ahlaki ve ontolojik hakikatlere delalet biçimi. | Maddi temasın kesilerek manevi rabıtanın kurulması; zâhirî kabarıklığın aldatıcılığı. |
| Hadis | İlimden ve cemaatten uzaklaşma (cefâ) | Çöl hayatına çekilerek medeni inceliği ve cemaat zeminini terk edenlerin kabalaşması rivayetleri. | İnsanın terbiye ve hakikat zemininden koparak duyarsızlaşması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Gece ibadeti ve nefis terbiyesi | Rehavet zemininden kopuş | Bedensel ataleti kırarak manevi uyanıklığı sağlama | Bedenin döşekten iradi olarak ayrılması, ilahi huzurda teyakkuzun şartıdır. | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik ayıklama | Safsata ve kuruntunun tasfiyesi | Hakiki bilgiyi zihinsel tortulardan arındırma | Zihne hücum eden temelsiz zanlar sel köpüğü gibi atılır; geriye kalıcı bilgi kalır. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal düzen ve meşruiyet | Parazit yapıların dışlanması | Kamusal fayda üretmeyen unsurların tasfiyesi | Topluma yük olan ve sadece gürültü üreten odaklar cüruf gibi sistem dışına itilir. | Güçlü |
| İktisadi | Madencilik ve katma değer üretimi | Cürufun cevherden ayrılması | Hammaddenin saflaştırılması ve verimlilik | Eritilen cevherin üzerindeki köpüğün atılmasıyla saf ve kalıcı değer elde edilir. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz ayrışması ve cüruf tasfiyesi | Metalurji ve akışkanlar dinamiğinde yoğunluk farkı sebebiyle hafif ve safsızlık içeren fazın (köpük) yüzeye çıkıp atılması. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Konfor alanını terk etme | Bireyin veya grubun alışılageldik statükodan ve atalet zemininden iradi olarak temasını kesip eyleme geçmesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece ahlaki bir kusur olan "vefasızlık", "kabalık" ve "gönül kırma" (cefa) mânâsına hapsetmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün asıl fiziksel çekirdeğini oluşturan "zeminle teması kesme, aralık bırakma" ile "faydasız köpüğün savrulup atılması" yasasını birlikte kavramak. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Secde 32:16'daki tecâfî eyleminin fiziki ve iradi zemin terkini kavrayamamak ve Ra'd 13:17'deki köpük meselini varoluşsal bir yasa yerine sıradan bir benzetme saymak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık düzeninde hak ile batılın ayrışma mekanizmasını gösterir; hakikatin zeminde kalıcı olduğunu, kabaran batılın ise cüruf gibi atılacağını fiziksel yasalarla temellendirir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Gece ibadetini ve takva sahiplerinin vasıflarını bildiren ayetler ile tabiat kanunları üzerinden hak-batıl karşıtlığını anlatan temsil ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Manevi yükselişin konforu koruyarak gerçekleşebileceği zannını yıkar; ayrıca bâtılın dönemsel kabarmasını güç sanan yanılgıyı onun özünde atılacak bir köpük olduğunu göstererek düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir cismin temas ettiği yüzeyden ayrılarak havaya kalkması, aralık bırakması; kaynayan sıvının veya selin üzerindeki posa ve köpüğü kenara fırlatması.
- Soyut anlamRehavet ve konfor zeminini iradi olarak terk etmek; öz değeri bulunmayan, sadece hacimsel kabarıklık üreten aldatıcı unsurları sistemden dışlamak.
- Sistematik karşılıkDinamik tasfiye ve bilinçli aralanma mekanizması; saf cevherin kalması için cürufun yüzeye çıkarak bertaraf edilmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde hareket eden faili (bedeni), istirahat zeminini (yatağı), aralarındaki ifadesi ise yüzeyle temasın iradi olarak kesilmesini temsil eder. İkinci kısımda ham karışımı, kalıcı ve faydalı cevheri (hakkı), ise faydasız köpük ve cürufu (bâtılı) simgeler; ilahi tasfiye ve eritme sürecini gösterir ve bu sürecin sonunda cüruf olan yokluğa savrulurken geriye yalnızca zâtî değeri olan kalır.