جمد
ج - م - د
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Buz demektir. (cim, mim, dal) Camiddevamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Buz demektir. (cim, mim, dal) Camid
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.331 harfباب الجيم والدال والميم معهما
ج د م، د ج م، م ج د، ج م د، د م ج مستعملات
جدم:
يقال للفرس: اجدم وأقدم إذا هِيج ليمضي، وأقدم أجودهما.
دجم:
يقال انقشعت دُجَمُ الأباطيل، وأنّه لقي دُجَمِ العشقٌ والهوى أي في غمراتِه وظلمِه.
مجد:
المَجدُ: نيل الشَّرف، وقد مَجَدَ الرجل، ومَجُدَ: لغتان، وأمجَدَه كرمُ فعالهِ.
قال زائدة: أحسبنا وأمجدنا والله المجيد.
وتمجد "بفعاله"، ومَجَّدَه خُلُقُه تمجيداً أي تعظيماً.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR944 harfالجَمْدُ بالتسكين: ما جَمَدَ من الماء، وهو نقيض الذَوْبِ؛ وهو مصدر سميِّ به. الجَمَدُ، بالتحريك: جمع جامِدٍ. يقال: قد كثُر الجَمَدُ. وجَمَدَ الماء يَجْمُدُ جَمْداً وجُموداً، أي قام. وكذلك الدمُ وغيره إذا يَبِسَ. وجُمادى الأولى وجُمادى الاخرة، بفتح الدال من أسماء الشهور، وهو فُعالى من الجَمْدِ. والجُمدُ مثل عُسْرٍ وعُسُرٍ: مكانٌ صلبٌ مرتفعٌ. قال امرؤ القيس:
كَأَنَّ الصُِوارَ إذْ يُجاهِدْنَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.798 harfج د م
جدم ، جمد ، دجم ، دمج ، مجد ، مدج : مستعملة .
مدج : قال الليث : مُدَّجٌ : اسم سمكة بجرية . وأحسبه معرَّباً .
جدم : قال الليث : يقال للفرس : إجْدَم ، وأقدِم إذا هِيْجَ ليَمْضِيَ ، وأقدِمْ : أجودهما .
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : الجَدَمَةُ : القصير ، وجَمْعُها : جَدَمٌ . وأنشد أبو
الهيثم :
فما ليلى من الهَيْقَاتِ طُولاً
وما ليلى من الجَدَمِ القِصَارِ
والجُدَامُ : أصل السَّعُفِ .
وقال أبو
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.360 harf(باب الجيم والميم وما يثلثهما)
(جمن) الجيم والميم والنون ليس فيه غير الجُمان، وهو الدرُّ. قال المسيّب([1]):
كجُمانةِ البَحْرِيّ جَاءَ بِها *** غَوّاصُها مِن لُجَّةِ البَحْرِ
(جمي) الجيم والميم والحرف المعتل كلمةٌ واحدة، وهو الجمَاءُ، وهو الشَّخص. وربّما ضُمّت الجيم. قال:
* وقُرْصَةٍ مثلِ جَُمَاء التُّرْسِ([2]) *
(جمح) الجيم والميم والحاء أصلٌ واحد مطَّرد، وهو ذَهاب الشّيء قُدُماً بغَلَبةٍ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR721 harfج م د
أنقش وعدك في الجلمد ولا تنقشه في الجمد.
ومن المجاز: جمد لي عليه حق وذاب أي وجب وأحمدته عليه: أوجبته.
وسنة جماد وأرض جماد.
لا حياً فيهما.
وناقة جماد: لا لبن بها.
ورجلٌ جامد الكف وجماد الكف ومجمـد: بخيل.
وأجمد القوم: بخلوا وقل خيرهم ومن ثم قيل للبرم: المجمد وجمدت يده.
وهو جامد العيـن وجمـاد العيـن وجمودهـا وله عين جمود: قليلة الدمع.
ومازلت أضربه حتى
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.418 harfالجَمَد، بالتحريك: الماء الجامد. الجوهري: الجَمْد، بالتسكين، ما جَمَد من الماء، وهو نقيض الذوب، وهو مصدر سمي به. والجَمَدُ، بالتحريك، جمع جامد مثل خادم وخدم؛ يقال: قد كثر الجمد. ابن سيده: جمَدَ الماء والدم وغيرهما من السيالات يَجْمُد جُموداً وجَمْداً أَي قام، وكذلك الدم وغيره إِذا يبس، وقد جمد، وماء جَمْد: جامد. وجَمَد الماءُ والعصارة: حاول أَن يَجْمُد. والجَمَد: الثلج. ولَكَ جامدُ المال وذائبُه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR222 harf* ج م د * * الجَمْدُ * بوزن الفلس ما جمد من الماء وهو ضد الذوب وهو مصدر سمي به و * الجَمَدُ * بفتحتين جمع * جَامِدٍ * كخادم وخدم و * جَمَدَ * الماء أي قام وبابه نصر ودخل و * جُمَادَى * الأولى وجمادى الآخرة بفتح الدال فيهما
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.792 harfجمد الماء وكل سائل، كنصر وكرم، يجمد جمدا، أي قام، وهو ضد ذاب وكذلك غيره إذا يبس، فهو جامد وجمد، الأخير بفتح فسكون، سمي بالمصدر. وجمد الماء والعصارة تجميدا: حاول أن يجمد. والجمد، محركة، الثلج. والجمد جمع جامد، مثل خادم، و الجمد: الماء الجامد. ومن المجاز: الجماد، كسحاب: الأرض، والسنة لم يصبها مطر، قال الشاعر:
وفي السنة الجماد يكون غيثا إذا لم تعط درتها العصوب وفي
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR14.857 harfجَمَدَ
1 جَمَدَ جمد , aor. جَمُدَ , inf. n. جَمْدٌ and جُمُودٌ, said of water, (S, M, L, Msb, K,) &c., (Msb,) [i. e.,] of anything fluid, or liquid, (K,) It congealed; concreted; became solid, or contr. of fluid or liquid; froze; syn. قَامَ; (S, M;) contr. of ذَابَ; (Msb, K;) as also جَمُدَ. (L, K.) And said of blood, &c., (S, M,) It congealed, or concreted; syn. قام: (M:) or became dry; dried.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.010 harfجَمَُدَ
جَمَُدَ U ( n. ac. جَمْد 1 , جُمُوْد 27 ),
a. Hardened, stiffened; solidified; was frozen, congealed.
b. Was fixed, motionless; was inanimate.
c. Was niggardly, avaricious.
جَمَّدَ
جَمَّدَ II ,
a. Condensed; curdled; froze, congealed.
أَجْمَدَ
أَجْمَدَ IV ,
a. Was hard, avaricious.
b. [ acc. & 'Ala ], Asserted, established, made good against ( claim ).
c. see II .
جَمْد
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR20.448 harfجمد
جَمَدَ - يَجْمُدُ - جَامِد - جَامِدَة
جَمَدَ - يَجْمُدُ + الكائن: ضد ذاب يذوب وضد اضطرب وتقلقل: يتوقف السائل أو المتحرك عن الحركة المائدة والمضطربة المتقلقة والسيلان ويثبت في مكانه ويستقر ولا يتحرك
جَامِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " جَمَدَ - يَجْمُدُ "
جَامِدَة: مؤنث " جَامِد "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التوقف عن الحركة بعد الحركة
جمد جَمَدَ - يَجْمُدُ - جَامِد - جَامِدَة جَمَدَ - يَجْمُدُ + الكائن: ضد ذاب يذوب وضد اضطرب وتقلقل: يتوقف السائل أو المتحرك عن الحركة المائدة والمضطربة المتقلقة والسيلان ويثبت في مكانه ويستقر ولا يتحرك جَامِد: اسم فاعل صفة مشبهة من " جَمَدَ - يَجْمُدُ " جَامِدَة: مؤنث " جَامِد " واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التوقف عن الحركة بعد الحركة الانتقالية، والهدوء والاستقرار النسبي"، وهي: قََرَّ - يَقَرُّ، جَمَدَ - يَجْمُدُ، رَسَا - يَرْسُوْ، رَكَدَ - يَرْكُدُ، سَكَنَ - يَسْكُنُ (اللازم)، سَبَتَ - يَسْبِتُ جامدة ﴿وترى الجبال تحسبها جامدة وهي تمر مر السحاب صنع الله الذي أتقن كل شيء إنه خبير بما تفعلون(88)﴾ النمل مختار الصحاح ● [جمد] ج م د: الجَمْدُ بوزن الفلس ما جمد من الماء وهو ضد الذوب وهو مصدر سمي به و الجَمَدُ بفتحتين جمع جَامِدٍ كخادم وخدم و جَمَدَ الماء أي قام وبابه نصر ودخل و جُمَادَى الأولى وجمادى الآخرة بفتح الدال فيهما معجم الفرائد القرآنية: ج م د "جَامِدَةً " في قوله تعالى :" وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ " (88) النمل . الجُمودُ : الثبات والاستقرار، ضد التحرك . ملخص اللسان 1. جمَدَ الماء والدم وغيرهما من السيالات يَجْمُد جُموداً وجَمْداً أَي قام، 2. الجَمَد: الماء الجامد. 3. الجَمْد، نقيض الذوب، 4. والجَمَد: الثلج. 5. ولَكَ جامدُ المال وذائبُه أَي ما جَمَد منه وما ذاب؛ 6. ومُخَّةٌ جامدة أَي صُلْبة. 7. الجِماد الحجارة، 8. والجُمُد: جبل، 9. ورجلٌ جامدُ العين: قليل الدمع. 10. ظلت العين جُمادَى أَي جامدةً لا تَدْمَع؛ 11. والجُمادَيان: اسمان معرفة لشهرين، 12. جُمادى ستَّةٍ هي جمادى الآخرة، وهي تمام ستة أَشهر من أَول السنة ورجب هو السابع، وجمادى خمسَةٍ هي جمادى الأُولى، وهي الخامسة من أَول شهور السنة؛ 13. الشتاء عند العرب جمادى لجمود الماء فيه؛ 14. ليلة هاجت جُمادِيَّةً، ذاتَ صِرٍّ، جِرْبياءَ النسام أَي ليلة شتوية. 15. وشاة جَماد: لا لبن فيها. 16. وناقة جماد، كذلك لا لبن فيها؛ 17. وناقة جماد: البطيئة، 18. الجَمادُ البَكيئَة، وهي القليلة اللبن وذلك من يبوستها، 19. وسنة جَماد: لا مطر فيها؛ 20. : سنة جامدة لا كلأَ فيها ولا خصب ولا مطر. 21. والجماد: الأَرض التي لم يصبها مطر. 22. وأَرض جماد: هي الغليظة. 23. الجُمْد والجُمُد والجَمَد ما ارتفع من الأَرض، 24. والجُمْد والجُمُد: مكان صلب مرتفع؛ 25. جَمَد يَجْمُد: بخل؛ 26. والجامد: البخيل؛ 27. جَمادِ له أَي لا زال جامد الحال، 28. والمُجْمِدُ: البَرِمُ وربما أَفاض بالقداح لأَجل الإِيسار. 29. والمجمد البخيل المتشدّد؛ 30. مُجْمِداً :الذي يدخل بين أَهل الميسر ويضرب بالقداح ويؤتمن عليها ؛ 31. المجمد الأمين: 32. أَجْمَدَ يُجْمِدُ إِجْماداً، فهو مُجْمد إِذا كان أَميناً بين القوم. 33. رجل مُجْمِد بخيل شحيح؛ 34. وأَجْمَد القوم: قلَّ خيرهم وبخلوا. 35. والجَماد: ضرب من الثياب؛ 36. الجوامد الأُرَفُ وهي الحدود بين الأَرضين، 37. والجامد: الحد بين الدارين، 38. وفلان مُجامدي إِذا كان جارك بيتَ بيتَ، 39. الجَوامِدُ ، هي الحدود. 40. والجُمُدُ: مكان حزن؛ 41. والجُمُدُ :هو المكان المرتفع الغليظ؛ 42. الجُمُد قارة ليست بطويلة في السماء وهي غليظة تغلظ مرة وتلين أُخرى، 43. والجُمُد: أَصغر الآكام يكون مستديراً صغيراً، 44. وجماعة الجُمُد جِماد ينبت البقل والشجر؛ 45. وجُمْدان: موضع بين قُدَيْد وعُسْفان؛ لسان العرب ● - جمد: الجَمَد، بالتحريك: الماء الجامد. الجوهري: الجَمْد، بالتسكين، ما جَمَد من الماء، وهو نقيض الذوب، وهو مصدر سمي به. والجَمَدُ، بالتحريك، جمع جامد مثل خادم وخدم؛ يقال: قد كثر الجمد. ابن سيده: جمَدَ الماء والدم وغيرهما من السيالات يَجْمُد جُموداً وجَمْداً أَي قام، وكذلك الدم وغيره إِذا يبس، وقد جمد، وماء جَمْد: جامد. وجَمَد الماءُ والعصارة: حاول أَن يَجْمُد. والجَمَد: الثلج. ولَكَ جامدُ المال وذائبُه أَي ما جَمَد منه وما ذاب؛ وقيل: أَي صامته وناطقه؛ وقيل: حجره وشجره. ومُخَّةٌ جامدة أَي صُلْبة. ورجلٌ جامدُ العين: قليل الدمع. الكسائي: ظلت العين جُمادَى أَي جامدةً لا تَدْمَع؛ وأَنشد: من يَطْعَمِ النَّوْمَ أَو يَبِتْ جَذِلاً، فالعَيْنُ مِنِّي للهمّ لم تَنَمِ تَرْعى جُمادَى، النهارَ، خاشعةً، والليلُ منها بِوَادِقٍ سَجِمِ أَي ترعى النهار جامدة فإِذا جاء الليل بكت. وعين جَمود: لا دَمْع لها. والجُمادَيان: اسمان معرفة لشهرين، إِذا أَضفت قلت: شهر جمادى وشهرا جمادى. وروي عن أَبي الهيثم: جُمادى ستَّةٍ هي جمادى الآخرة، وهي تمام ستة أَشهر من أَول السنة ورجب هو السابع، وجمادى خمسَةٍ هي جمادى الأُولى، وهي الخامسة من أَول شهور السنة؛ قال لبيد: حتى إِذا سَلَخا جمادى ستة هي جمادى الآخرة. أَبو سعيد: الشتاء عند العرب جمادى لجمود الماء فيه؛ وأَنشد للطرماح: ليلة هاجت جُمادِيَّةً، ذاتَ صِرٍّ، جِرْبياءَ النسام أَي ليلة شتوية. الجوهري: جمادى الأُولى وجمادى الآخرة، بفتح الدال فيهما، من أَسماء الشهور، وهو فعالى منَ الجمَد (* قوله «فعالى من الجمد» كذا في الأصل بضبط القلم، والذي في الصحاح فعالى من الجمد مثل عسر وعسر). ابن سيده: وجمادى من أَسماء الشهور معرفة سميت بذلك لجمود الماء فيها عند تسمية الشهور؛ وقال أَبو حنيفة: جمادى عند العرب الشتاء كله، في جمادى كان الشتاء أَو في غيرها، أَوَلا ترى أَن جمادى بين يدي شعبان، وهو مأْخوذ من التشتت والتفرق لأَنه في قبَل الصيف؟ قال: وفيه التصدع عن المبادي والرجوع إِلى المخاض. قال الفراء: الشهور كلها مذكرة إِلا جماديين فإِنهما مؤَنثان؛ قال بعض الأَنصار: إِذا جُمادَى مَنَعَتْ قَطْرَها، زانَ جِناني عَطَنٌ مُغْضِفُ (* قوله «عطن» كذا بالأصل ولعله عطل باللام أي شمراخ النخل.) يعني نخلاً. يقول: إِذا لم يكن المطر الذي به العشب يزين مواضع الناس فجناني تزين بالنخل؛ قال الفراء: فإِن سمعت تذكير جمادى فإِ
Sîgalar(1)
Mücavir kökler11 mücavir (16 toplam)
- تقن
1 ortak ayet · Tign havuzda durgun su kalıntısı demektir
- سحب
1 ortak ayet · Fışkıran sudur
- صنع
1 ortak ayet · İmal ederler
- مرر
1 ortak ayet · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
- جبل
1 ortak ayet · Dağ anlamındadır
- خبر
1 ortak ayet · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- حسب
1 ortak ayet · Hisbe okun nişangah kısmına denir
- فعل
1 ortak ayet · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
- رأي
1 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- شيأ
1 ortak ayet · Şey
- أله
1 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
Geçtiği ayetler(1)
وَتَرَى الْجِبَالَ تَحْسَبُهَا جَامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ
DonukSen; dağları görür ve yerinde durur sanırsın. Oysa onlar, bulut geçer gibi geçip giderler. Bu; her şeyi sapasağlam yapan Allah’ın san’atıdır. Muhakkak ki O; yaptıklarınızdan haberdardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جمد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ثبت, قرر, ركد |
| Zıt Kök | ذوب |
| Çekirdek Özet 1 | Akışkan ve hareketli olan bir maddenin soğuk veya kuruluk etkisiyle katılaşması, donması, akışkanlığını yitirip duraganlaşması |
| Çekirdek Özet 2 | Dışarıdan bakıldığında mutlak durağan, sabit ve hareketsiz sanılan yapıların algısal katılığı |
| Çekirdek Özet 3 | İç dinamizmi ve akışı durmuş, üretkenliğini ve esnekliğini yitirmiş statik durum |
| Kritik Hata Riski | Neml 27:88 ayetindeki ifadenin dağların kıyametteki dağılması yerine yerkürenin anlık veya kozmik hareketini betimleyen görelilik boyutunu göz ardı edip mutlak hareketsizlik olarak anlaşılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جم | Çokluk, birikme, toplanma ve yoğunlaşma; nitekim جمع dağınığı bir araya getirmeyi, جمم suyun veya nesnenin kabarıp birikmesini, جمل parçaların tek bir bütün halinde toplanmasını, جمح ise toplanan gücün kontrolsüzce ileri atılmasını ifade eder | د | Kapı, sınır, durma ve sonlanma imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle, toplanıp biriken kütlenin akışkanlığını bütünüyle yitirerek katılaşması, kaskatı kesilip sabit bir sınıra hapsolması anlamı doğmuştur. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, kütle toplama | Bir araya gelme, hacim kazanma ve kütlesel birikim hareketini başlatır. |
| م | Su; akış, sıvı, dalgalanma | Maddenin akışkan, yayılabilen, sıvı ve devingen tabiatını temsil eder. |
| د | Kapı; giriş engeli, eşik, kapanma ve durma | Akışı kesen, geçişi engelleyen, hareketi sınırlandırıp durduran nihai eşiktir. |
| جمد | Akışkan bir kütlenin hareket eşiğine çarparak katılaşması ve durması | Birikmiş akışkan kütlenin (ج + م) kapı ve sınır etkisiyle (د) hareketini durdurması, akışkanlığını yitirerek donup kaskatı bir yapıya bürünmesi sürecidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun, kanın, sütün veya yağın soğuk yahut kuruma sebebiyle akıcılığını yitirip katılaşması, donması, buz haline gelmesi; ayrıca kuraklık sebebiyle toprağın katılaşıp bitki vermez hale gelmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Mütelemmis (Cerîr b. Abdilmesîh) cimriliği ve bereketsizliği yermek için kökü dua/beddua kalıbında kullanmıştır: جَمَادِ لها جَمَادِ ولا تقولي / لها أبداً إذا ذُكِرتْ حَمَادِ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde gözyaşı akmayan kuru göze "aynün cemâd" (عين جماد), yağmur yağmayan kıtlık yılına "senetün cemâd" (سنة جماد), hiçbir canlı barındırmayan sert ve çorak araziye de "ardun cemâd" (أرض جماد) denilmiştir. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça جمد kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde genel olarak "katılaşma", "donma", "pıhtılaşma" ve "kuruluktan ötürü sertleşme" semantik ekseninde temsil edilen köklü bir morfolojik mirastır. İbranicede yer alan גָּמַד (gamad) biçimi fiziksel olarak "büzülmek", "kısalmak", "katı ve yoğun bir çekirdek oluşturmak" anlamlarını taşırken, buradan türeyen gōmed sözcüğü kısa ve yoğun bir uzunluk ölçüsünü (arşın/karış) ifade eder. Süryanicede gmad / gmed kökü "bir araya toplanıp sertleşmek", "katılaşmak" manasındadır; Ge’ez (Eski Etiyopya) dilinde ise gəməd "kütük", "kesilmiş katı parça" türevleriyle yaşar. Arapçada kök özellikle sıvının akışkanlığını kaybetmesi, buz tutması (es-selc / el-mâü'l-câmid) ve mecazen hayrın/gözyaşının akmayıp kesilmesi yönünde özelleşmiş ve anlam daralmasıyla kararlılık kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جم ikili çekirdeğinden türeme | Sıvının kütlesel olarak toplanıp durması, akışkanlığın duraklamasıyla buz ve katı cisim haline gelmesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice גמד (g-m-d), Süryanice g-m-d | Büzülme, toplanıp katılaşma ve yoğunlaşma anlam ekseninde düzenli fonetik ve semantik denklik mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik hipotezler | Katılaşma, büzüşme ve donma kavramı Afro-Asyatik katmanda kütle/toplanma kökleriyle morfolojik paralellik gösterir. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Lisān al-ʿArab; Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جمد | Anlamlı | Katılaşmak, donmak, akmaz olmak | Sıvı veya akışkan cismin soğuk veya kurulukla donması, kaskatı kesilmesi. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| جدم | Anlamlı | Kesmek, kökünden koparmak | Bir şeyi hızla veya kökünden kesip ayırmak; cüzam hastalığı da uzuvları kopardığı için bu köktendir. | Kur'an'da geçmez. |
| مجد | Anlamlı | Genişlik, şeref, yücelik | Soyluluk, cömertlik, ahlaki üstünlük ve sınırsız itibar bütünü. | Zıtlık çağrışımı (donukluk yerine şerefin taşması); Kur'an'da geçer. |
| مدج | Anlamlı | Zifiri karanlık, örtülme | Gecenin her tarafı tamamen örtüp koyulaşması. | Kur'an'da geçmez. |
| دجم | Anlamlı | Uygun düşmek, kaynaşmak | İki şeyin birbiriyle tam uyumlu ve kaynaşmış olması. | Kur'an'da geçmez. |
| دمج | Anlamlı | İyice sarılmak, iç içe geçmek, düğümlenmek | Parçaların sıkıca ve boşluksuz birbirine girmesi, sağlam biçimde yuvarlanıp örülmesi. | جمد ile kavramsal akrabalık taşır (yoğunluk ve boşluksuz yapı); Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جمد | Merkez | Maddenin katılaşması ve algısal hareketsizlik | Akışkan veya devingen olanın iç veya dış etkiyle duraganlaşması, donması. | Özünde hareket veya akışkanlık potansiyeli barındıran şeyin katı ve sabit durması. |
| ثبت | Komşu | Sarsılmazlık ve yerinde kalma | ثبت kökü bir kararın, nesnenin yerinden oynamamasını anlatır; katılık şartı taşımaz. | Sebat ve yerleşiklik bildirir; donma veya soğukluk/kuruma unsuru içermez. |
| قرر | Komşu | Dinlenme, yatışma ve yerleşme | قرر kökü çalkantı ve huzursuzluğun bitip bir mekânda sükûnete ermesidir. | Soğuma ve sükûnet bağı vardır ancak fiziksel katılaşma şart değildir. |
| ركد | Komşu | Rüzgârın, suyun ve hareketin dinmesi | ركد kökü akıntının veya rüzgârın durmasıdır; madde donmaz, yalnızca akışı kesilir. | Durgunlaşma durumudur, buz tutma veya madde formunun dönüşmesi söz konusu değildir. |
| ذوب | Zıt | Katının erimesi, akışkan hale gelmesi | ذوب kökü katılaşmış cismin ısıyla sıvıya dönüşmesi ve akmasıdır. | جمد kökünün doğrudan fiziksel ve anlamsal zıddıdır; katılığı çözüp akışkanlığı başlatır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جمد | Katılaşmak, donmak | Sıvının soğuk veya kurulukla sertleşmesi, akıcılığını kaybetmesi. | Kesin |
| Latince | congelare, rigere | Donmak, kaskatı kesilmek | Congelare sıvının katılaşmasını, rigere ise katı, sert ve bükülmez olmayı karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to freeze, to congeal, to solidify, inert | Donmak, pıhtılaşmak, katılaşmak, eylemsiz | Freeze ısı kaybıyla donmayı, congeal pıhtılaşmayı, inert ise hareketsiz ve tepkisiz kalmayı anlatır. | Kesin |
| Almanca | gefrieren, erstarren | Donmak, katılaşmak | Gefrieren fiziksel donmayı, erstarren ise şok veya soğuk etkisiyle kaskatı ve hareketsiz kesilmeyi tam karşılar. | Kesin |
| Fransızca | geler, se figer, immobile | Donmak, katılaşmak, hareketsiz | Se figer hareketin bir anda donup kalmasını ve pelteleşmeyi ifade eder. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| جَامِدَةً (İsm-i fâil / Hâl) | Hareketsiz, donuk, sabit sanılan görünüş | Neml 27:88 ayetinde dağların dışarıdan bakıldığında mutlak biçimde sabit ve çakılı görülmesine rağmen gerçekte bulutlar gibi hareket ettiğini bildiren kozmolojik ve ontolojik bağlam. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kâinatın yaratılışı ve hareket ontolojisi | Maddenin durağanlığı (sükûn) ile hareketi (hareket) arasındaki ilişki; cisimlerin özünde sabit mi yoksa sürekli hareket halinde mi olduğu meselesi. | Zahirdeki sükûnetin gerisindeki ilahi ve dinamik nizam. |
| Fıkıh | Taharet ve necaset hükümleri | Suyun akıcı (mâi') veya donmuş (câmid) olması hali; donmuş yağa necaset düşerse sadece çevresinin atılması, akıcı yağda ise tamamının etkilenmesi kuralı. | Maddenin akışkanlığını yitirip katılaşmış formda kalması. |
| Tefsir | Neml 27:88 ayetinin tefsiri | Dağların "câmide" görülmesinin kıyamet sahnelerinden biri mi yoksa dünyanın mevcut dönüşüne ve tektonik hareketine mi işaret ettiği ihtilafı. | İnsan algısındaki yanılsamalı katılık ve mutlak hareketsizlik zannı. |
| Hadis | Ahkâm ve zühd rivayetleri | Donmuş yağ (semn câmid) hükümleri ve kalbin katılığını/hissizliğini niteleyen "cümdü'l-ayn" (gözün yaşarmaması) ifadeleri. | Fiziksel katılık ve ruhsal duyarsızlık/donukluk. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalp ve niyet dinamizmi | Taassup ve donukluk | Hissiyatın ve ibret alma kabiliyetinin donması | Kalbin katılaşması, ayetler karşısında sarsılmaması ve duyarsız kaskatı kesilmesi durumu. | Güçlü |
| İlmi | Doğal yasalar ve algı | Göreli durağanlık | Dış algıdaki sabitliğin altındaki gizli dinamiği fark ettirme | Bilimsel gözlemde donuk ve sabit sanılan madde ve yerkürenin derin bir devinim içinde oluşu. | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal yapı ve kurumlar | Statüko ve kurumsal donma | Değişime direnç ve kurumsal katılık | Toplumların gelişim ve yenilenme süreçlerini durdurarak kendi içine kilitlenip kaskatı kesilmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Sermaye ve servet dolaşımı | Kenz, atıl bırakma ve likidite donması | Paranın tedavülden çekilip atıl kılınması | Servetin akışkanlığını yitirip tek elde hapsedilmesi, piyasayı besleyen dolaşımın buz kesmesi. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişi (faz dönüşümü) ve eylemsizlik momenti | Sıvı bir maddenin entalpi ve entropi değişimiyle katı faza geçmesi, serbest moleküler akışın yerini kristalin ve rijit bir kafes yapısına bırakarak makro düzeyde hareket direncine bürünmesi. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kurumsal skleroz ve bilişsel katılık | Bireylerin veya toplumların yeni enformasyon ve koşullar karşısında düşünce şemalarını esnetememesi, düşüncenin akışkanlığını yitirip dogmatik bir donukluğa teslim olması. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece "buz" veya "soğuktan donmuş su" manasına indirgenerek algısal katılık ve dinamizmin zıddı olan durağanlık boyutunun ıskalanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir varlığın gözlemciye bütünüyle çakılı, sabit ve eylemsiz görünmesine karşın, ilahi kudretin nizamı içinde sürekli ve muazzam bir akış ve hareket halinde bulunabilmesi gerçeği. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Neml 27:88 ayetindeki tablonun sadece kıyamet koptuktan sonraki bir toz-duman sahnesi sanılması ve ayetin kâinattaki mevcut kusursuz yaratılış sanatına ("san‘allāh") işaret eden ontolojik derinliğinin yok sayılması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsan idrakinin dış görünüşe aldanarak mutlak sabitlik vehmettiği olguların gerisindeki derin ve dinamik ilahi işleyişi deşifre eden anahtar bir köktür. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâinatın yaratılışı, yerkürenin dengesi ve hareketliliği, Allah'ın her şeyi sapasağlam ve kusursuz yaptığını bildiren ayet bağlamlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Duyuların sağladığı statik bilginin mutlak hakikat olduğu yanılgısını düzeltir; dışarıdan bakıldığında "donuk/câmid" duran şeylerin hakikatte ilahi bir sevk ve akış içinde olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSıvı ve akıcı olan bir maddenin soğuk, kuruluk veya dış baskı etkisiyle katılaşması, buz kesmesi, akışkanlığını yitirerek durması.
- Soyut anlamDış gözlemciye hareketsiz, durağan ve değişmez görünen hal; algısal sabitlik ve statik form.
- Sistematik karşılıkBir sistemin akışkanlık ve dönüşüm potansiyelini askıya alarak rijit, eylemsiz ve dışarıdan müdahaleye kapalı bir yapıya bürünmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModel, gözlemcinin algıladığı hızın () sıfır olduğunu, yani nesnenin sonlu zaman aralıklarındaki yer değişiminin durağan ve donuk () sanıldığını; buna karşın nesnenin gerçek ontolojik hızının () sıfırdan farklı bir akış ve hareket () arz ettiğini simgeler. Kökün Kur'an'daki tek kullanımında temsil ettiği "donuk ve sabit sanılma" ile "hakikatte bulutlar gibi akma" arasındaki algı-gerçeklik farkı matematiksel olarak bu bağıntıyla formüle edilir.