جود
ج - و - د
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 3 sîga
- 11 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Cûdi
Notlarım
Sözlükler(11)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.055 harfباب الجيم والدّال و و ا ي ء معهما
أ ج د، ج د ي، ج ي د، ج د و، د ج أ، ج و د، و ج د، و د ج مستعملات
أجد:
الأَجدُ: اشتقاقه من الإجاد، والإجادُ كالطّاقِ القصير، يقال: عَقد مُؤجدٌ، أي: وثيقٌ مُحكم.
وناقة مُؤجَدةُ القَرى. ويقالُ: ناقة أجُدٌ، وهي التي فَقَارُ ظهرها متَّصل كأنّه عظمٌ واحد.
جدي:
الجَديُ: الذَّكرُ من أولاد المِعز، ويُجمع على: أجدٍ وجِداء.
والجَديُ: نجمٌ في السّماء. والجَدي أيضاً برجٌ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.575 harfشيءٌ جَيِّدٌ على فَيْعَلٍ، والجمع جِيادٌ وجَيائِدُ بالهمز على غير قياس. والجَودُ: المطر الغزير. تقول: جاد المطر جَوْداً فهو جائِدٌ، والجمع جَوْدٌ. وهاجتْ لنا سماءٌ جَوْدٌ، ومُطِرنا مَطْرَتَيْنِ جَوْدَينِ. وقد جيدَت الأرضُ، فهي مَجودَةٌ. وجادَ الرجُلُ بمالِه يجود جوداً بالضم، فهو جَوادٌ. وقَوْمٌ جودٌ، مثل قَذالٍ وقُذُلٍ وأَجْواد وأَجاوِدَ وجُوَداء. وكذلك امرأة جَوادٌ ونِسْوَةٌ جودٌ. قال الشاعر،
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.172 harf(باب الجيم والواو وما يثلثهما)
(جوي) الجيم والواو والياء أصلٌ يدلُّ على كراهة الشيء. يقال اجتَوَيْت البلادَ، إذا كرِهتَها وإنْ كنتَ في نَعْمةٍ، وجَوِيتُ. قال:
بَشِمْتُ بِنِيِّها وجَوِيْتُ عنها *** وعندي لو أردتُ لها دواءُ([1])ومن هذا الجَوَى، وهو داءُ القلْب. فأمّا الجِوَاءُ فهي الأرض الواسعة، وهي شاذَّةٌ عن الأصل الذي ذكرناه.
(جوب) الجيم والواو والباء أصلٌ واحد، وهو خَرْقُ الشيء. يقال جُبْتُ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR419 harf- قال تعالى: ﴿واستوت على الجودي﴾ [هود/44]، قيل: هو اسم جبل بين الموصل والجزيرة، وهو في الأصل منسوب إلى الجود، والجود: بذل المقتنيات مالا كان أو علما، ويقال: رجل جواد، وفرس جواد، يجود بمدخر عدوه، والجمع: الجياد، قال تعالى: ﴿بالعشي الصافنات الجياد﴾ [ص/31]، ويقال في المطر الكثير: جود، ووصف تعالى بالجواد. وفي الفرس جودة، وفي المال جود، وجاد الشيء جودة، فهو جيد، لما نبه عليه قوله تعالى: {أعطى كل شيء
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.177 harfج و د
جاد فلان جوداً وجادت السماء جوداً وجاد المتاع جودة وجاد الفرس جودة.
وجيد الرجل جواداً: عطش.
ورجل جواد من قوم أجواد وأجاويد وجود.
قال: ففيهن فضل قد عرفنـا مكانـه فهـن به جود وأنتم به بخل وروض مجـود: ممطـور وأصابتـه تجاويـد مـن المطـر.
ومتـاع جيـد وأمتعـة جياد.
واستجدت الشـيء وتجودتـه: تخيرتـه وطلبـت أن يكـون جيـداً.
وتجود في صنعته: تنوق فيها.
وأجاد الشيء وجوده
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.253 harfالجَيِّد: نقيض الرديء، على فيعل، وأَصله جَيْوِد فقلبت الواو ياء لانكسارها ومجاورتها الياء، ثم أُدغمت الياء الزائدة فيها، والجمع جِياد، وجيادات جمع الجمع؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
كم كان عند بَني العوّامِ من حَسَب،
ومن سُيوف جِياداتٍ وأَرماحِ
وفي الصحاح في جمعه جيائد، بالهمز على غير قياس. وجاد الشيءُ جُودة وجَوْدة أَي صار جيِّداً، وأَجدت الشيءَ فجاد، والتَّجويد مثله. وقد قالوا أَجْوَدْت كما قالوا:
الجَيِّد: نقيض الرديء، على فيعل، وأَصله جَيْوِد فقلبت الواو ياء لانكسارها ومجاورتها الياء، ثم أُدغمت الياء الزائدة فيها، والجمع جِياد، وجيادات جمع الجمع؛ أَنشد ابن الأَعرابي: كم كان عند بَني العوّامِ من حَسَب، ومن سُيوف جِياداتٍ وأَرماحِ وفي الصحاح في جمعه جيائد، بالهمز على غير قياس. وجاد الشيءُ جُودة وجَوْدة أَي صار جيِّداً، وأَجدت الشيءَ فجاد، والتَّجويد مثله. وقد قالوا أَجْوَدْت كما قالوا: أَطال وأَطْوَلَ وأَطاب وأَطْيَبَ وأَلان وأَلْيَن على النقصان والتمام. ويقال: هذا شيء جَيِّدٌ بَيِّن الجُودة والجَوْدة. وقد جاد جَوْدة وأَجاد: أَتى بالجَيِّد من القول أَو الفعل. ويقال: أَجاد فلان في عمله وأَجْوَد وجاد عمله يَجود جَوْدة، وجُدْت له بالمال جُوداً. ورجل مِجْوادٌ مُجِيد وشاعر مِجْواد أَي مُجيد يُجيد كثيراً. وأَجَدْته النقد: أَعطيته جياداً. واستجدت الشيء: أَعددته جيداً. واستَجاد الشيءَ: وجَده جَيِّداً أَو طلبه جيداً. ورجل جَواد: سخيّ، وكذلك الأُنثى بغير هاء، والجمع أَجواد، كسَّروا فَعالاً على أَفعال حتى كأَنهم إِنما كسروا فَعَلاً. وجاودت فلاناً فَجُدْته أَي غلبته بالجود، كما يقال ماجَدْتُه من المَجْد. وجاد الرجل بماله يجُود جُوداً، بالضم، فهو جواد. وقوم جُود مثل قَذال وقُذُل، وإِنما سكنت الواو لأَنها حرف علة، وأَجواد وأَجاودُ وجُوُداء؛ وكذلك امرأَة جَواد ونسوة جُود مثل نَوارٍ ونُور؛ قال أَبو شهاب الهذلي: صَناعٌ بِإِشْفاها، حَصانٌ بشَكرِها، جَوادٌ بقُوت البَطْن، والعِرْقُ زاخِر قوله: العرق زاخر، قال ابن برّي: فيه عدّة أَقوال: أَحدها أَن يكون المعنى أَنها تجود بقوتها عند الجوع وهيجان الدم والطبائع؛ الثاني ما قاله أَبو عبيدة يقال: عرق فلان زاخر إِذا كان كريماً ينمى فيكون معنى زاخر أَنه نامٍ في الكرم؛ الثالث أَن يكون المعنى في زاخر أَنه بلغ زُخارِيَّه، يقال بلغ النبت زخاريه إِذا طال وخرج زهره؛ الرابع أَن يكون العرق هنا الاسم من أَعرق الرجل إِذا كان له عرق في الكرم. وفي الحديث: تجَوَّدْتُها لك أَي تخيرت الأَجود منها. قال أَبو سعيد: سمعت أَعرابيّاً قال: كنت أَجلس إِلى قوم يتجاوبون ويتجاودون فقلت له: ما يتجاودون؟ فقال: ينظرون أَيهم أَجود حجة. وأَجواد العرب مذكورون، فأَجواد أَهل الكوفة: هم عكرمة بن ربعي وأَسماء بن خارجة وعتاب بن ورقاء الرياحي؛ وأَجواد أَهل البصرة: عبيد الله بن أَبي بكرة ويكنى أَبا حاتم وعمر بن عبدالله بن معمر التيمي وطلحة بن عبدالله بن خلف الخزاعي وهؤلاء أَجود من أَجواد الكوفة؛ وأَجواد الحجاز: عبدالله بن جعفر بن أَبي طالب وعبيد الله بن العباس بن عبد المطلب وهما أَجود من أَجواد أَهل البصرة، فهؤلاء الأَجواد المشهورون؛ وأَجواد الناس بعد ذلك كثير، والكثير أَجاود على غير قياس، وجُود وجُودة، أَلحقوا الهاء للجمع كما ذهب إِليه سيبويه في الخؤْولة، وقد جاد جُوداً؛ وقول ساعدة: إِني لأَهْواها وفيها لامْرِئٍ، جادت بِنائلها إِليه، مَرْغَبُ إِنما عداه بإِلى لأَنه في معنى مالت إِليه. ونساء جُود؛ قال الأَخطل: وهُنَّ بالبَذْلِ لا بُخْلٌ ولا جُود واستجاده: طلب جوده. ويقال: جاد به أَبواه إِذا ولداه جواداً؛ وقال الفرزدق: قوم أَبوهم أَبو العاصي، أَجادَهُمُ قَرْمٌ نَجِيبٌ لجدّاتٍ مَناجِيبِ وأَجاده درهماً: أَعطاه إِياه. وفرس جواد: بَيِّنُ الجُودة، والأُنثى جواد أَيضاً؛ قال: نَمَتْهُ جَواد لا يُباعُ جَنِينُها وفي حديث التسبيح: أَفضل من الحمل على عشرين جواداً. وفي حديث سليم بن صرد: فسرت إِليه جواداً أَي سريعاً كالفرس الجواد، ويجوز أَن يريد سيراً جواداً، كما يقال سرنا عُقْبَةً جَواداً أَي بعيدة. وجاد الفرس أَي صار رائعاً يجود جُودة، بالضم، فهو جواد للذكر والأُنثى من خيل جياد وأَجياد وأَجاويد. وأَجياد: جبل بمكة، صانها الله تعالى وشرّفها، سمي بذلك لموضع خيل تبع، وسمي قُعَيْقِعان لموضع سلاحه. وفي الحديث: باعده الله من النار سبعين خريفاً للمُضَمِّرِ المُجِيد؛ المجيد: صاحب الجواد وهو الفرس السابق الجيد، كما يقال رجل مُقْوٍ ومُضْعِف إِذا كانت دابته قوية أَو ضعيفة. وفي حديث الصراط: ومنهم من يمر كأَجاويد الخيل، هي جمع أَجواد، وأَجواد جمع جواد؛ وقول ذروة بن جحفة أَنشده ثعلب: وإِنك إِنْ حُمِلتَ على جَواد، رَمَتْ بك ذاتَ غَرْزٍ أَو رِكاب معناه: إن تزوجت لم ترض امرأَتك بك؛ شبهها بالفرس أَو الناقة النفور كأَنها تنفر منه كما ينفر الفرس الذي لا يطاوع وتوصف الأَتان بذلك؛ أَنشد ثعلب: إِن زَلَّ فُوه عن جَوادٍ مِئْشِيرْ، أَصْلَقَ ناباهُ صِياحَ العُصْفورْ (* قوله «زل فوه» هكذا بالأصل والذي يظهر أنه زلقوه أي أنزلوه عن جواد إلخ قرع بنابه على الأخرى مصوتاً غيظاً.) والجمع جياد وكان قياسه أَن يقال جِواد، فتصح الواو في الجمع لتحركها في الواحد الذي هو جواد كحركتها في طويل، ولم يسمع مع هذا عنهم جِواد في التكسير البتة، فأَجروا واو جواد لوقوعها قبل الأَلف مجرى الساكن الذي هو واو ثوب وسوط فقالوا جياد، كما قالوا حياض وسياط، ولم يقولوا جواد كما قالوا قوام وطوال. وقد جاد في عدوه وجوّد وأَجود وأَجاد الرجل وأَجود إِذا كان ذا دابة جواد وفرس جواد؛ قال الأَعشى: فَمِثْلُكِ قد لَهَوْتُ بها وأَرضٍ مَهَامِهَ، لا يَقودُ بها المُجِيدُ واستَجادَ الفرسَ: طلبه جَواداً. وعدا عَدْواً جَواداً وسار عُقْبَةً جَواداً أَي بعيدة حثيثة، وعُيْبَتَين جوادين وعُقَباً جياداً وأَجواداً، كذلك إِذا كانت بعيدة. ويقال: جوّد في عدوه تجويداً. وجاد المطر جَوْداً: وبَلَ فهو جائد، والجمع جَوْد مثل صاحب وصَحْب، وجادهم المطر يَجُودهم جَوْداً. ومطر جَوْد: بَيِّنُ الجَوْد غزيز، وفي المحكم يروي كل شيء. وقيل: الجود من المطر الذي لا مطر فوقه البتة. وفي حديث الاستسقاء: ولم يأْت أَحد من ناحية إِلا حدَّث بالجَوْد وهو المطر الواسع الغزير. قال الحسن: فأَما ما حكى سيبويه من قولهم أَخذتنا بالجود وفوقه فإِنما هي مبالغة وتشنيع، وإِلاَّ فليس فوق الجَوْد شيء؛ قال ابن سيده: هذا قول بعضهم، وسماء جَوْد وصفت بالمصدر، وفي كلام بعض الأَوائل: هاجت بنا سماء جَوْد وكان كذا وكذا، وسحابة جَوْد كذلك؛ حكاه ابن الأَعرابي. وجِيدَت الأَرضُ: سقاها الجَوْد؛ ومنه الحديث: تركت أَهل مكة وقد جِيدُوا أَي مُطِروا مَطَراً جَوْداً. وتقول: مُطِرْنا مَطْرَتين جَوْدَين. وأَرض مَجُودة: أَصابها مطر جَوْد؛ وقال الراجز: والخازِبازِ السَّنَمَ المجُودا وقال الأَصمعي: الجَوْد أَن تمطر الأَرض حتى يلتقي الثريان؛ وقول صخر الغيّ: يلاعِبُ الريحَ بالعَصْرَينِ قَصْطَلُه، والوابِلُونَ وتَهْتانُ التَّجاويد يكون جمعاً لا واحد له كالتعَّاجيب والتَّعاشيب والتباشير، وقد يكون جمع تَجْواد، وجادت العين تَجُود جَوْداً وجُؤُوداً: كثر دمعها؛ عن اللحياني. وحتف مُجِيدٌ: حاضر، قيل: أُخذ من جَوْدِ المطر؛ قال أَبو خراش:غَدَا يَرتادُ في حَجَراتِ غَيْثٍ، فصادَفَ نَوْءَهُ حَتْفٌ مُجِيدُ وأَجاده: قتله. وجاد بنفسه عند الموت يَجُودُ جَوْداً وجو وداً: قارب أَن يِقْضِيَ؛ يقال: هو يجود بنفسه إِذا كان في السياق، والعرب تقول: هو يَجُود بنفسه، معناه يسوق بنفسه، من قولهم: إِن فلاناً لَيُجاد إِلى فلان أَي يُساق إِليه. وفي الحديث: فإِذا ابنه إِبراهيم، عليه السلام، يَجُود بنفسه أَي يخرجها ويدفعها كما يدفع الإِنسان ماله يجود به؛ قال: والجود الكرم يريد أَنه كان في النزع وسياق الموت. ويقال: جِيدِ فلان إِذا أَشرف على الهلاك كأَنَّ الهلاك جاده؛ وأَنشد: وقِرْنٍ قد تَرَكْتُ لدى مِكَرٍّ، إِذا ما جادَه النُّزَفُ اسْتَدانا ويقال: إِني لأُجادُ إِلى لقائك أَي أَشتاق إِليك كأَنَّ هواه جاده الشوق أَي مطره؛ وإِنه لَيُجاد إِلى كل شيءٍ يهواه، وإِني لأُجادُ إِلى القتال: لأَشتاق إِليه. وجِيدَ الرجلُ يُجادُ جُواداً، فهو مَجُود إِذا عَطِش. والجَوْدة: العَطشة. وقيل: الجُوادُ، بالضم، جَهد العطش. التهذيب: وقد جِيدَ فلان من العطش يُجاد جُواداً وجَوْدة؛ وقال ذو الرمة: تُعاطِيه أَحياناً، إِذا جِيدَ جَوْدة، رُضاباً كطَعْمِ الزَّنْجِبيل المُعَسَّل أَي عطش عطشة؛ وقال الباهلي: ونَصْرُكَ خاذِلٌ عني بَطِيءٌ، كأَنَّ بِكُمْ إِلى خَذْلي جُواداً أَي عطشاً. ويقال للذي غلبه النوم: مَجُود كأَن النوم جاده أَي مطره. قال: والمَجُود الذي يُجْهَد من النعاس وغيره؛ عن اللحياني؛ وبه فسر قول لبيد:ومَجُودٍ من صُباباتِ الكَرى، عاطِفِ النُّمْرُقِ، صَدْقِ المُبْتَذَل أَي هو صابر على الفراش الممهد وعن الوطاءِ، يعني أَنه عطف نمرقه ووضعها تحت رأْسه؛ وقيل: معنى قوله ومجود من صبابات الكرى، قيل معناه شَيِّق، وقال الأَصمعي: معناه صبّ عليه من جَوْد المطر وهو الكثير منه. والجُواد: النعاس. وجادَه النعاس: غلبه. وجاده هواها: شاقه. والجُود: الجوع؛ قال أَبو خراش: تَكادُ يَداه تُسْلِمانِ رِداءَه من الجُود، لما استَقْبلته الشَّمائلُ يريد جمع الشَّمال، وقال الأَصمعي: من الجُود أَي من السخاءِ. ووقع القوم في أَبي جادٍ أَي في باطل. والجُوديُّ: موضع، وقيل جبل، وقال الزجاج: هو جبل بآمد، وقيل: جبل بالجزيرة استوت عليه سفينة نوح، على نبينا محمد وعليه الصلاة والسلام؛ وفي التنزيل العزيز: واستوت على الجوديّ؛ وقرأَ الأَعمش: واستوت على الجودي، بإِرسال الياء وذلك جائز للتخفيف أَو يكون سمي بفعل الأُنثى مثل حطي، ثم أُدخل عليه الأَلف واللام؛ عن الفراءِ؛ وقال أُمية ابن أَبي الصلت: سبحانه ثم سبحاناً يعود له، وقَبلنا سبَّح الجُوديُّ والجُمُدُ وأَبو الجُوديّ: رجل؛ قال: لو قد حداهنْ أَبو الجُودِيّ، بِرَجَزٍ مُسْحَنْفِرِ الرَّوِيّ، مُبسْتَوِياتٍ كَنَوى البَرْنيّ وقد روي أَبو الجُوديّ، بالذال، وسنذكره. والجِودِياء، بالنبطية أَو الفارسية: الكساء؛ وعربه الأَعشى فقال: وبَيْداءَ، تَحْسَبُ آرامَها رِجالَ إِيادٍ بأَجْيادِها وجَودان: اسم. الجوهري: والجاديُّ الزعفران؛ قال كثير عزة: يُباشِرْنَ فَأْرَ المِسْكِ في كلِّ مَهْجَع، ويُشْرِقُ جادِيٌّ بِهِنَّ مَفُيدُ المَفِيدُ: المَدوف.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR657 harf* ج و د * شيء * جَيِّدٌ * والجمع * جِيَادٌ * و * جَيَائِدُ * بالهمزة على غير قياس و * جَادَ * بماله يجود * جُوداً * فهو * جَوَادٌ * وقوم * جُودٌ * بوزن هود و * أجْوَادٌ * بالفتحو * أجَاوِدُ * بوزن مساجد و * جُوَدَاءُ * بوزن فقهاء وكذا امرأة * جوَادٌ * ونسوة * جُودٌ * أيضا و * جادَ * الشيء يجود * جُوْدةً * بفتح الجيم وضمها أي صار جيدا و * الجُودِيُّ * جبل بأرض الجزيرة استوت عليه سفينة نوح عليه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.337 harfالجيد، ككيس: ضد الرديء، على فيعل، وأصله جيود، قلبت الواو ياء لانكسارها ومجاورتها الياء، ثم أدغمت الياء الزائدة فيها. ج جياد، وجيادات جمع الجمع. أنشد ابن الأعرابي:
كم كان عند بني العوام من حسب ومن سيوف جيادات وأرمـاح وفي الصحاح في جمعه جيائد بالهمز على غير قياس. وجاد الشيء يجود جودة، بالضم وجودة، بالفتح: صار جيدا. وأجاده غيره فجاد. والتجويد مثله. وقد قالوا أجوده،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR16.351 harfجَادَ
1 جَادَ جاد , aor. يَجُودُ, inf. n. جُودَةٌ and جَوْدَةٌ, It (a thing, S, or a commodity, an article of household-goods, or the like, Msb, and a work, or performance, TA) was, or became, جَيِّد [i. e. good, goodly, approvable, or excellent; the verb being the contr. of رَدُؤَ, as is implied in the A and K]: (S, A, Msb, K:) in this sense, accord. to some, of the class of قَالَ; accord. to
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.463 harfجَادَ
جَادَ ( w ) U ( n. ac. جَوْدَة 1t , جُوْدَة 3t ),
a. Was good, excellent; was copious, abundant.
b. Was fleet, swift ( horse ).
c. Overcame, overpowered.
d. ( n. ac. جُوْد 3 ) [ 'Ala ], Was liberal, generous, bountiful.
e. ( n. ac. جَوْد 1 , جُوُوْد 27 ), Poured forth water ( cloud ); ran with tears ( eye ).
جَوَّدَ
جَوَّدَ II ,
a. Made good, excellent.
جَاْوَدَ
جَاْوَدَ III
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR26.512 harfجود
جَادَ - يَجُودُ - جَيِّد - جَوَاد - جِيَاد - جُوْد - الجود - الجُوْدِيّ
جَادَ - يَجُوْدُ + الكائن: يكون جيداً: يكون ذا صفات جيدة: والصفات الجيدة هي أن يكون كثير العطاء بأفضل ما عنده من قدرات أو أفعال: يكون كريماً سخياً رائعاً سريعاً غزيراً أوما شابه
جَيِّد: على وزن " فَيعِل": اسم فاعل مبالغة من " جَادَ - يَجُوْدُ "
جَوَاد: على وزن "
Mücavir kökler18 mücavir (22 toplam)
- بلع
1 ortak ayet · Akan suyun kaybolduğu kumluk yer, delik, boğaz
- صفن
1 ortak ayet · Safkan atlar
- قلع
1 ortak ayet · Suyu tut
- مسد
1 ortak ayet · İp yapımında kullanılan lif demektir
- غيض
1 ortak ayet · Emer
- حبل
1 ortak ayet · Habl ip demektir
- عشو
1 ortak ayet · Akşam yemeği demektir
- قضي
1 ortak ayet · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
- موه
1 ortak ayet · Su
- عرض
1 ortak ayet · Ön dişler demektir
- سوي
1 ortak ayet · Seviye: Engebesiz düz yerdir
- بعد
1 ortak ayet · Baid uzak demektir
Geçtiği ayetler(3)
وَقِيلَ يَاأَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَاسَمَاءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْمَاءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ
CûdiDenildi ki: Ey yer suyunu çek, Ey gök, sen de tut, su çekildi, iş de bitti. Gemi Cudi’ye oturdu. Zalimler güruhu Allah’ın rahmetinden uzak olsun, denildi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جود |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli: و) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كرم, سخو, بذل |
| Zıt Kök | بخل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığın özündeki potansiyeli ve niteliği en üst düzeyde, kendiliğinden ve bolca dışa vurması; üstün kalite ve cömertlik |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın yaratılış amacına uygun olarak mükemmelleşmesi ve sahip olduğu değeri esirgemeden cömertçe ortaya koyması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde kemale eren niteliğin, alıkonulmaksızın paylaşıldığı ve berekete dönüştüğü ahlaki ve ontolojik yetkinlik |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca maddi mal bağışlama (infak) ile sınırlandırılması; varlığın niteliksel üstünlüğünü ve cevherini ortaya koyma boyutunun ıskalanması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جو | İç boşluk, havanın veya mekânın derinliği, bir potansiyeli içinde barındırma ve dışarıya açılma kabiliyeti; جوب, جور, جوز, جوع, جوف, جوو köklerinde görüldüğü üzere içsel bir alanın genişlemesi, katedilmesi veya dışa taşması. | د | Kapı, sınır, dışa akış ve belirlenim bildiren harf eklenerek, içte toplanan potansiyelin ve yüksek niteliğin dışarıya kesintisiz, bol ve en yetkin biçimde akması, esere veya eyleme dönüşmesi anlamı kazanılmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir yükü, cevheri veya potansiyeli bünyesinde toplama ve hedefe doğru taşıma kudreti. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İçsel nitelik ile dış eylem arasındaki kesintisiz rabıta, akışın sürekliliği ve irtibat. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Özde biriken cevherin dışarıya açılan bir kapıdan taşması, varlığa cömertçe sunulması. |
| جود | Taşınan içsel değerin kesintisiz bir irtibatla dış dünyaya açılması | Bünyede saklı bulunan yüksek niteliğin, hiçbir engel tanımaksızın dışarıya bol ve üstün biçimde akıtılması hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yere bolca inip toprağı suya doyuran sağanak yağmur (الجَوْد) ile koşusunda bütün gücünü ve süratini esirgemeden ortaya koyan asil binek atı (الفرس الجواد). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde kılıçların ve mızrakların niteliksel üstünlüğünü ifade etmek için kullanılmıştır; nitekim İbnü'l-A'râbî'nin aktardığı şahitte kılıçların kalitesi ve üstün yapısı şöyle övülür: كم كان عند بني العوام من حسب / ومن سيوف جيادات وأرماح |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin ölüm döşeğinde canını teslim etmesi (يجود بنفسه) ve zanaatında yetkinleşip bir işi kusursuz yapması (أجاد في عمله) bağlamında kullanılmıştır. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça جود kökü, varlığın özündeki yetkinliği ve bol vericiliği ifade eden köklü bir semantik çekirdeğe dayanır. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede benzer fonetik yapı sergileyen g-w-d veya g-d-d kökleri, toplanma, akma, bir nehir yatağının taşması veya bir akının hücum etmesi anlamlarıyla paralellik gösterir. Süryanice ve Aramice katmanında boyun, kiriş, bağ veya hayat damarı anlamındaki gīdā formu ile Arapçadaki gerdan ve boyun anlamına gelen kullanım arasında biçimsel ve kavramsal bir örtüşme bulunmaktadır; boyun bedenin en asil, süsü ve duruşu sergileyen parçası olarak kabul edilir. Arap dilinde kök, hem ontolojik bir üstünlük ve mükemmellik niteliğini (kalite/iyilik) hem de bu niteliğin tabiî bir neticesi olarak esirgemeden verme (cömertlik) vasfını birleştirecek şekilde derinleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جود - جيد geçişliliği | Kökün asıl illeti و olmakla birlikte, üstün nitelikli olma durumunda kesre etkisiyle ي harfine dönüşerek kaliteli eşya ve asil boyun manalarıyla semantik bir bütünlük kurar. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice gūd (hücum etmek, taşmak) ve Aramice gīdā (damar, kiriş, asil bağ) | Maddi bir potansiyelin sınırları aşarak akması ve bedenin merkezî asalet bağıyla ilgili ortak anlamsal tortu. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan türetim sağlayan ikna edici bağ tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جود | Anlamlı | Cömertlik, bol yağmur, üstün nitelik | Hedef köktür; potansiyelin bolca ve yetkin biçimde dışa akması. | Kur'an'da geçer. |
| جدو | Anlamlı | Fayda aramak, istemek, bağış beklemek | Cömertliğin talep edilmesi veya bir eylemin verimli sonuç doğurması. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıt-yönlü (verme/isteme) irtibatlıdır. |
| وجد | Anlamlı | Bulmak, var olmak, zenginleşmek, hissetmek | Bir şeyin açığa çıkması, kayıptan sonra ele geçmesi ve kalbî vecd hali. | Kur'an'da geçer; potansiyelin varlık alanına çıkması bakımından akrabadır. |
| ودج | Anlamlı | Boyun damarı, can damarı | Hayatî kanın aktığı ana boyun damarları (evdâc). | Kur'an'da geçmez; fiziksel bedendeki akış kanalı bağı. |
| دجو | Anlamlı | Karanlığın çökmesi, örtmek | Gecenin koyulaşması ve her tarafı sarması hali. | Kur'an'da geçmez; kökün tersi yönde kapanma hareketi. |
| دوج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جود | Merkez | Cömertlik ve üstün kalite | Varlığın özündeki kemali ve yetkinliği kendiliğinden, bolca ve karşılıksız dışarı akıtması. | Hem eylemde cömertliği hem de mahiyette üstün kaliteliliği (cevheri) tek gövdede birleştirir. |
| كرم | Komşu | Şeref, asalet ve bağış | Değerli ve şerefli olma vasfından kaynaklanan lütufkâr ikram. | كرم daha çok failin şerefi ve makamıyla ilgilidir; جود ise cevherin bollukla ve engelsizce akmasına odaklanır. |
| سخو | Komşu | Gönül rahatlığıyla verme | Kişinin içindeki cimrilik hissini yenerek rahatça vermesi. | سخو psikolojik direncin aşılmasına bakar; جود fıtrî ve taşan bir zenginliğin tabiî tezahürüdür. |
| بذل | Komşu | Harcama ve esirgememe | Elde bulunan imkânı zorlanmadan gözden çıkarma eylemi. | بذل salt verme fiiline odaklanır, verilen şeyin veya failin üstün kalitede olmasını şart koşmaz. |
| بخل | Zıt | Cimrilik ve tutma | Sahip olunan imkânı, bilgiyi veya değeri hak sahibinden ve varlıktan alıkoyma, saklama. | Akması gereken kemal ve verimlilik kanalını tıkayarak yoksunluğa yol açma. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جود | Cömertlik ve üstünlük | Özün mükemmelliği ve bunun engelsizce dışa yansıması. | Kesin |
| Latince | Bonitas, Largitas, Excellentia | İyilik, bol ihsan, üstünlük | Bonitas ahlaki cevheri, largitas bol vermeyi karşılar; kökün her iki boyutu birden ifade etmesini tek kelime karşılayamaz. | Güçlü |
| İngilizce | Generosity, Excellence, Bounty | Cömertlik, mükemmellik, lütuf | Generosity verme boyutunu, excellence nitelik boyutunu karşılar; iki kavram ayrı terimlerle temsil edilir. | Kesin |
| Almanca | Großzügigkeit, Güte, Vortrefflichkeit | Yüce gönüllülük, iyilik, mükemmellik | Maddi cömertlik ile varlıksal yetkinlik Almancada iki ayrı kavramsal öbek olarak ayrışır. | Güçlü |
| Fransızca | Générosité, Excellence, Noblesse | Cömertlik, kusursuzluk, asalet | Soylu bir yaratılışın tabii vericiliğini ve seçkinliğini anlatmak için bu terimler birlikte kullanılır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْجُودِيِّ | Kurtuluş, sükûnet ve cömert bereket mekânı (dağ) | Tufan sonrası Nûh'un gemisinin oturup emniyet ve ihsan bulduğu coğrafi ve simgesel dağ bağlamında (Hûd 11:44). |
| الْجِيَادُ | Koşusunda bütün gücünü cömertçe ortaya koyan, üstün vasıflı ve soylu atlar | Süleyman peygamberin teftiş ettiği, kabiliyetini esirgemeyen yüksek meziyetli atlar bağlamında (Sâd 38:31). |
| جِيدِهَا | Değerli takıların asıldığı, asaletin ve duruşun merkezi olan boyun/gerdan | Ebu Leheb'in karısının hak ettiği azap kurgusunda, asalet yerine zillet ipinin bağlandığı boyun bağlamında (Tebbet 111:5). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi sıfatlar ve fiiller | Allah'ın "el-Cevâd" ismi ve O'nun yaratmada hiçbir karşılık, menfaat veya zorunluluk gütmeksizin mutlak lütufta bulunması. | Menfaatten münezzeh, sırf varlık bahşetmeye dayalı mutlak ve aşkın cömertlik. |
| Fıkıh | Hibe, teberru ve akitlerin ifası | Malın en kalitelisinden verilmesi veya borcun kusursuz şekilde (tecvîd ile) ödenmesi meselesi. | Nitelikli ifa ve kişinin malındaki hakları cömertlikle yerine getirmesi. |
| Tefsir | Kur'an kıssaları ve tasvirler | Cûdî dağının bereketle ilişkisi, Sâd suresindeki atların meziyeti ve Tebbet suresindeki tezadın çözümlenmesi. | İlahi inayetin indiği zemin ile yaratılış gayesini mükemmel gerçekleştiren vasıflar. |
| Hadis | Ahlak ve Kur'an tilaveti | Hz. Peygamber'in özellikle Ramazan'da esen rüzgârdan daha cömert (ecved) olması ve Kur'an'ın tecvid ile tertil üzere okunması. | Karşılıksız dağıtımın zirvesi ve sözün hakkını vererek en güzel şekilde telaffuz edilmesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve yaratılış nizamı | İlahi lütuf ve inayet | Yokluğa varlık bahşetme ve varlığı kemale erdirme | Yaratıcı'nın hiçbir karşılık beklemeksizin mahlûkata varlık ve rızık akıtması. | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve ameli ifa | İtkân ve tecvîd (yetkinlik) | Bilgiyi ve ameli en yüksek kalite standartlarında üretme | Bir ilmi veya sanatı yarım bırakmayıp en üst düzey doğruluk ve güzellikte icra etme. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu idaresi ve liderlik vasfı | Âdil lütuf ve himaye | İmkânları toplumun zayıf katmanlarına adaletle ve cömertçe yönlendirme | İktidarın gücü kendinde biriktirmeyip halkın salahı için seferber etmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak dağılımı ve üretim | Kaliteli üretim ve serbest dolaşım | Servetin tek elde toplanmasını engelleyip nitelikli üretimi dolaşıma sokma | Piyasaya sunulan malın en iyi standartta (ceyyid) olması ve sermayenin infakla akıtılması. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Süperiletkenlik veya sürtünmesiz akış (Sıfır dirençle enerji iletimi) | Sistem içerisindeki potansiyelin hiçbir iç dirençle veya enerji kaybıyla karşılaşmaksızın dışarıya maksimum verimle aktarılması dinamiği. | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Diğerkâmlık (Altruizm) ve Pozitif Dışsallık | Bireyin kendi öz kaynaklarını ve yeteneklerini toplumsal faydaya dönüştürürken hiçbir bencil hesap gütmemesi, çevresine karşılıksız katma değer üretmesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca cepten para vermek veya bireysel bir sadaka eylemi olarak algılanıp, "cevher kalitesi" ve "işi kusursuz yapma" (ceyyid/tecvid) boyutundan koparılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | جود, sadece mülkün el değiştirmesi değil; varlığın fıtratındaki mükemmelliği dışa vurması, sükûnet bulacağı emin ve bereketli bir zemine (el-Cûdî) kavuşması ve işini en üst standartta icra etmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cömertliğin nitelikten bağımsız salt niceliksel bir dağıtıma indirgenmesi; İslam ahlakındaki "işi güzel ve kaliteli yapma" (itkân/ihsan) sorumluluğunun zayıflaması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık tasavvurunda ilahi sıfatlar ile insanî eylemler arasındaki ahlaki bağı gösterir; Allah'ın varlığa karşı tutumu bir cömertlik ve mükemmellik taşması olduğu gibi, insanın da eylemlerinde kaliteyi ve cömertliği yakalaması hedeflenir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nûh kıssasında tufanın nihayete erdiği kozmik sükûnet sahnesinde (Hûd 11:44), Süleyman kıssasında estetik ve kudretin teftişinde (Sâd 38:31) ve Tebbet suresindeki zillet-izzet karşıtlığında (Tebbet 111:5) kilit rol oynar. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Değerin sadece elde tutulan mülkle ölçüldüğü yanılgısını yıkar; gerçek değerin, varlığın taşıdığı iç potansiyeli en cömert ve nitelikli biçimde başkalarının istifadesine sunmak olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSuyunu cömertçe boşaltan gür sağanak yağmur, koşarken gücünün tamamını sahaya süren asil yarış atı ve bedenin en zarif, takı taşıyan parçası olan gerdan.
- Soyut anlamBir varlığın iç yapısında saklı bulunan yetkinlik, güzellik ve gücün hiçbir engel, cimrilik veya hesap olmaksızın dışarıya doğru en üst kalitede taşması.
- Sistematik karşılıkSistemin iç potansiyelini maksimum kalitede üretip sıfır dirençle varlık alanına yayması; tıkanıklığı ve cimriliği reddeden dinamik bir ihsan düzeni.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde harfi جود kökünün temsil ettiği vericilik ve üstün eylem akışını gösterir. sembolü sistemin özünde barındırdığı içsel potansiyeli ve cevheri ifade eder. zamanı temsil etmekte olup bu potansiyelin dışa vurum hızını simgeler. iç direnci, cimriliği ve tutukluğu gösterir; ifadesi ise vericiliğin hiçbir bencil dirençle karşılaşmadan kendiliğinden gerçekleştiğini formüle eder. çarpanı ise ortaya çıkan eylemin veya eserin niteliksel kalite katsayısını () simgeler. Formül, direncin sıfırlandığı noktada kalitenin ve akışın doruğa ulaştığı nihai dengeyi matematiksel olarak modeller.