جود
ج - و - د
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 3 sîga
- 11 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Cûdi
Notlarım
Sözlükler(11)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.055 harfباب الجيم والدّال و و ا ي ء معهما
أ ج د، ج د ي، ج ي د، ج د و، د ج أ، ج و د، و ج د، و د ج مستعملات
أجد:
الأَجدُ: اشتقاقه من الإجاد، والإجادُ كالطّاقِ القصير، يقال: عَقد مُؤجدٌ، أي: وثيقٌ مُحكم.
وناقة مُؤجَدةُ القَرى. ويقالُ: ناقة أجُدٌ، وهي التي فَقَارُ ظهرها متَّصل كأنّه عظمٌ واحد.
جدي:
الجَديُ: الذَّكرُ من أولاد المِعز، ويُجمع على: أجدٍ وجِداء.
والجَديُ: نجمٌ في السّماء. والجَدي أيضاً برجٌ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.575 harfشيءٌ جَيِّدٌ على فَيْعَلٍ، والجمع جِيادٌ وجَيائِدُ بالهمز على غير قياس. والجَودُ: المطر الغزير. تقول: جاد المطر جَوْداً فهو جائِدٌ، والجمع جَوْدٌ. وهاجتْ لنا سماءٌ جَوْدٌ، ومُطِرنا مَطْرَتَيْنِ جَوْدَينِ. وقد جيدَت الأرضُ، فهي مَجودَةٌ. وجادَ الرجُلُ بمالِه يجود جوداً بالضم، فهو جَوادٌ. وقَوْمٌ جودٌ، مثل قَذالٍ وقُذُلٍ وأَجْواد وأَجاوِدَ وجُوَداء. وكذلك امرأة جَوادٌ ونِسْوَةٌ جودٌ. قال الشاعر،
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR8.172 harf(باب الجيم والواو وما يثلثهما)
(جوي) الجيم والواو والياء أصلٌ يدلُّ على كراهة الشيء. يقال اجتَوَيْت البلادَ، إذا كرِهتَها وإنْ كنتَ في نَعْمةٍ، وجَوِيتُ. قال:
بَشِمْتُ بِنِيِّها وجَوِيْتُ عنها *** وعندي لو أردتُ لها دواءُ([1])ومن هذا الجَوَى، وهو داءُ القلْب. فأمّا الجِوَاءُ فهي الأرض الواسعة، وهي شاذَّةٌ عن الأصل الذي ذكرناه.
(جوب) الجيم والواو والباء أصلٌ واحد، وهو خَرْقُ الشيء. يقال جُبْتُ
(باب الجيم والواو وما يثلثهما) (جوي) الجيم والواو والياء أصلٌ يدلُّ على كراهة الشيء. يقال اجتَوَيْت البلادَ، إذا كرِهتَها وإنْ كنتَ في نَعْمةٍ، وجَوِيتُ. قال: بَشِمْتُ بِنِيِّها وجَوِيْتُ عنها *** وعندي لو أردتُ لها دواءُ([1])ومن هذا الجَوَى، وهو داءُ القلْب. فأمّا الجِوَاءُ فهي الأرض الواسعة، وهي شاذَّةٌ عن الأصل الذي ذكرناه. (جوب) الجيم والواو والباء أصلٌ واحد، وهو خَرْقُ الشيء. يقال جُبْتُ الأرضَ جَوْبا، فأنا جائبٌ وجَوّابٌ. قال الجعدي([2]): أتاك أبو ليلى يَجوبُ به الدُّجَى *** دُجَى الليل جَوّابُ الفلاةِ عَثَمْثَمُ([3])ويقال:"هل عِندك جَائِبةُ خبرٍ" أي خبرٌ يجوب البلاد. والجَوْبَةُ كالغائط؛ وهو من الباب؛ لأنه كالخَرْق في الأرض. والجوْب: دِرعٌ تلبسُه المرأة، وهو مَجُوبٌ سمِّي بالمَصدر. والمجِْوَبُ: حديدةٌ يُجابُ بها، أي يُخْصَف. وأصلٌ آخر، وهو مراجَعة الكلام، يقال كلمه فأجابَه جَواباً، وقد تجاوَبا مُجاوَبة. والمجابَةُ: الجواب. ويقولون في مَثَلٍ: "أساءَ سَمْعاً فأساء جابةً". وقال الكميتُ لقُضاعة في تحوُّلهم إلى اليمن: وما مَنْ تَهتِفينَ لـه بِنَصْرٍ *** بِأسْرَعَ جابَةً لكِ مِنْ هَدِيلِ([4])العرب تقول: كان في سفينة نوحٍ عليه السلام فَرْخٌ، فطار فوقع في الماء فغرق، فالطَّير كلها تبكي عليه. وفيه يقول القائل([5]): فقلتُ أتَبكي ذاتُ شَجْو تذكّرتْ *** هَدِيلاً وقد أودى وما كانَ تُبَّعُ([6])(جوت) الجيم والواو والتاء ليس أصلاً؛ لأنه حكايةُ صَوْتٍ، والأصواتُ لا تقاس ولا يقاس عليها. قال: * كما رُعْتَ بالجَوْتِ الظِّماءَ الصَّوادِيا([7]) * قال أبو عبيد: إنما كان الكسائيُّ ينشد هذا البيتَ لأجل النصب، فكان يقول: "كما رُعْتَ بالجَوْتَ" فحَكَى مع الألف واللام. (جوح) الجيم والواو والحاء أصلٌ واحد، وهو الاستئصال. يقال جاحَ الشيءَ يَجُوحُهُ استأصله. ومنه اشتقاق الجائِحة. (جوخ) الجيم والواو والخاء ليس أصلاً هو عندي؛ لأنّ بعضَه معرَّب، وفي بعضِه نَظر. فإنْ كان صحيحاً فهو جنسٌ من الخَرْقِ. يقال جَاخَ السَّيْلُ الوادِيَ يجُوخُه، إذا قلع أجرافَه. قال: * فللصَّخْرِ من جَوْخِ السّيُولِ وجيبُ([8]) * ذكره ابن دريد، وذكر غيره: تجوَّخَتِ البئرُ انهارَت. والمعرّب من ذلك الجَوْخَان، وهو البيدر([9]). (جود) الجيم والواد والدال أصلٌ واحد، وهو التسمُّح بالشيء، وكثْرةُ العَطاء. يقال رجلٌ جَوَادٌ بَيِّن الجُودِ، وقومٌ أجْواد. والجَوْد: المطر الغزير. والجَواد: الفرسُ الذّريع والسّريع، والجمع* جِيادٌ. قال الله تعالى إذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الجِيَادُ} [ص 31]. والمصدر الجُودَة. فأمّا قولهم: فلانٌ يُجاد إلى كذا، [فـ] كَأنه يُساقُ إليه. (جور) [الجيم والواو والراء] أصلٌ واحد، وهو المَيْل عن الطَّريق. يقال جارَ جَوْراً. ومن الباب طَعَنَه فجَوَّره أي صَرَعه. ويمكن أن يكون هذا من باب الإبدال، كأنَّ الجيم بدلُ الكاف. وأمَّا الغَيْث الجِوَرّ، وهو الغَزير، فشاذ عن الأصل الذي أصَّلناه. ويمكن أن يكون من باب آخَرَ، وهو من الجيم والهمزة والراء؛ فقد ذكر ابن السّكيت أنّهم يقولون هو جُؤَرٌ على وزن فُعَلٍ([10]). فإن كان كذا فهو من الجُؤَار، وهو الصَّوت، كأنه يصوِّت إذا أصاب. وأنشد: * لا تَسْقِهِ صَيِّبَ عَزَّافٍ جُؤَرْ([11]) * (جوز) الجيم والواو والزاء أصلان: أحدهما قطع الشيء، والآخَر وَسَط الشيء. فأمَّا الوَسَط فجَوْز كلِّ شيءٍ وَسَطه. والجَوْزَاء([12]): الشَّاة يبيضُّ وَسَطُها. والجوزاء: نجمٌ؛ قال قوم: سُمِّيت بها لأنها تَعترِض جَوْزَ السماء، أي وَسَطها. وقال قوم: سُمِّيت بذلك للكواكب الثلاثة التي في وَسَطها. والأصل الآخَر جُزْت الموضع سِرْتُ فيه، وأجزته: خَلَّفْتُه وقطعته. وأَجَزْتُه نَفَذْتُه([13]) . قال امرؤ القيس: فلما أجَزْنا ساحةَ الحيِّ وانْتَحى *** بنا بَطْنُ خبْتٍ ذي قِفَافٍ عَقَنْقَلِ([14])وقال أوس بن مَغْرَاءَ: * حتّى يقال أجِيزُوا آلَ صَفْوَانا([15]) * يمدحهم بأنَّهُم يُجيزُون الحاجَّ. والجَوَاز: الماء الذي يُسْقاهُ المالُ من الماشية والحَرْث، يقال منه استجَزْت فلاناً فأجَازَني، إذا أسْقَاكَ ماءً لأرضِكَ أو ماشيتك. قال القطامي: [وقالوا] فُقَيْمٌ قَيِّمُ الماءِ فاستجِزْ *** عُبادةَ إنّ المستَجيزَ على قتْرِ([16]) أي ناحية. (جوس) الجيم والواو والسين أصلٌ واحد، وهو تخلُّل الشيء. يقال: جاسُوا خِلالَ الدِّيار يجُوسون. قال الله تعالى: ﴿فَجَاسُوا خِلاَلَ الدِّيَارِ﴾ [الإسراء 5]. وأما الجُوس فليس أصلاً؛ لأنه إتباع للجُوع؛ يقال: جُوعاً له وجُوساً له. (جوظ) الجيم والواو والظاء أصلٌ واحدٌ لنعتٍ قبيح لا يُمْدَح به. قال قوم: الجَوَّاظ الكثير اللَّحْمِ المختالُ في مِشْيته. يقال: جَاظَ يَجُوظُ جَوَظاناً. قال: * يعلو به ذا العَضَلِ الجَوَّاظا([17]) * ويقال: الجوّاظ الأكولُ، ويقال الفاجر. (جوع) الجيم والواو والعين، كلمةٌ واحدة. فالجوع ضِدّ الشّبَع. ويقال: عام مَجاعةٍ ومَجوعة([18]). (جوف) الجيم والواو والفاء كلمةٌ واحدة، وهي جَوْفُ الشيء. يقال هذا جَوْفُ الإنسان، وجوفُ كلِّ شيء. وطَعْنَةٌ جائِفَةٌ، إذا وصلت إلى الجَوْفِ. وقِدْرٌ جَوْفاءُ: واسعةُ الجَوْفِ. وجَوْفُ عَيْرٍ: مكانٌ حماهُ رجل اسمه حِمار. وفي المثل: "أخْلَى مِنْ جَوْفِ عَيْر". وأصله رجلٌ كان يحمي وادياً لـه. وقد ذُكر حديثُهُ في كتاب العين. (جول) الجيم والواو واللام أصلٌ واحد، وهو الدَّوَرَان. يقال جالَ يجول [جَوْلاً] وجَوَلاناً، وأجَلْتُه أنا. هذا هو الأصل، ثمّ يشتق منه. فالجُول: ناحية البئر، والبئر لها جوانِبُ يُدَارُ فيها. قال: رَمَانِي بأمْرٍ كنتُ منه ووَالِدِي *** بَرِيَّاً ومِنْ جُولِ الطّوِيّ رماني([19])والمِجْوَلُ: الغَدير([20])، وذك أنّ الماء يَجُول فيه. وربما شُبِّهت الدِّرعُ به لصفاء لونها. والمِجْوَل: التُّرْس والمِجْوَل: قميصٌ يَجوُلُ فيه لابسُه. قال امرؤ القيس: * إذا ما اسبكرَّتْ بَيْنَ دِرْعٍ ومِجْوَلِ([21]) * ويقال لصغار المال جَوَلان، ذلك أنّه يَجُول بين الجِلَّة. وقال الفراء: ما لفُلانٍ جُولٌ، أي ماله رأيٌ. وهذا مشتقٌّ من الذي ذكرناه، لأنَّ صاحب الرأي يُدِيرُ رأيَهُ ويُعْمِلُه. فأمّا الجَوْلانُ فبلدٌ؛ وهو اسمٌ موضوعٌ. قال: فآبَ مُضِلُّوهُ بِعَينٍ جَلِيَّةٍ *** وغُودِرَ بالجَوْلانِ حَزْمٌ ونائِلُ([22]) (جون) الجيم والواو والنون أصلٌ واحد. زعم بعض النحوييِّن أنَّ الجَون معرّب، وأنه اللون الذي يقوله الفُرْس "الكُونَهْ([23])" أي لون* الشيء. قال: فلذلك يقال الجَونُ الأسود والأبيض. وهذا كلامٌ لا معنى لـه. والجَوْن عند أهل اللُّغةِ قاطبةً اسمٌ يقع على الأسود والأبيض، وهو بابٌ من تسمية المتضادَّين بالاسم الواحد، كالنَّاهل، والظّنّ، وسائرِ ما في الباب. والجَوْنَة: الشَّمسُ. فقال قومٌ: سمِّيت لبياضها. ومن ذلك حديث الدِّرع التي عُرضتْ على الحجّاج فكاد لا يراها لصفائها. فقال له بعضُ مَنْ حضره([24]): "إنّ الشّمس جَوْنةٌ"، أي صافيةٌ ذاتُ شعاعٍ باهر. وقال قومٌ: بل سُمِّيت جَوْنةً لأنّها إذا غابَتْ اسوادّت. فأمّا الجُونَة فمعروفة، ولعلَّها أن تكون معرّبة؛ والجمع جُوَن. قال الأعشى: * وكان المِصاعُ بما في الجُوَنْ([25]) * --------------ـــــ ([1]) البيت لزهير في ديوانه 83 والمجمل واللسان (جوى). والنيّ بالكسر: مسهل النيء. ([2]) هو النابغة الجعدي يمدح ابن الزبير، كما في اللسان (عثم). ([3]) عنى بالعثمثم الجمل القوي الشديد. ([4]) البيت في اللسان (هدل). ([5]) هو نصيب، كما في اللسان (هدل). ([6]) أي وقد أودى الهديل ولم يكن تبع قد خلق. ([7]) البيت يروى لشاعرين. أحدهما عويف القوافي، وصدر بيته، كما في الخزانة (3: 86): * دعاهن ردفي فارعوين لصوته * والاخر سحيم عبد بني الحسحاس، وصدر بيته كما في الخزانة: * وأوده ردفي فارعوين لصوته * وأوده بالإبل: صاح بها. وأنشد البيت في اللسان (جوت) بدون نسبة. ([8]) هذا العجز في اللسان (جوخ) بدون نسبة. لكن أنشد بعده: ألثت علينا ديمة بعد وابل *** فللجزع من جوخ السيول قسيب ونسبه إلى حميد بن ثور، أو النمر بن تولب. وانظر الجمهرة (2: 63) وديوان حميد 51. ([9]) في الأصل: "الأندر"، صوابه من المجمل واللسان. وانظر المعرب للجواليقي 110. ([10]) في المجمل: "جور مثل نغر". وفي القاموس: "وجؤر كصرد". وفي اللسان (مادة جور): "جور" مضبوطاً بالقلم بضم الجيم وفتح الواو وتشديد الراء. وليس بشيء. لكنه في (مادة جأر) على الصواب. قال: "وغيث جؤر مثل نغر". ([11]) البيت لجندل بن المثنى، كما في اللسان (جأر). وأنشده في (جور) محرف الضبط. وقبله: * يا رب رب المسلمين بالسور * ([12]) في الأصل: "والجوز تحريف. ([13]) ويقال أيضاً: "أنفذته". وفي اللسان: "أنفذت القوم إذا خرقتهم ومشيت في وسطهم. فإن جزتهم حتى تخلفهم قلت نفذتهم بلا ألف أنفذهم. قال: ويقال فيها بالألف". ([14])من معلقته. ويروى: "ذي حقاف". ([15])في الأصل: "صوفانا" تحريف. وصدر البيت في اللسان (جوز): * ولا يريمون للتعريف موقفهم * ([16]) التكملة في أوله من ديوان القطامي 86 واللسان (جوز). ([17]) انظر ملحقات ديوان العجاج 82، وقد ذكر الناشر أن هذه الملحقات بعضها للعجاج وبعضها لرؤبة، وكذا اللسان (جوظ). ([18]) مجوعة، بفتح فضم، وبفتح فسكون ففتح. ([19]) البيت لابن أحمر، أو للأزرق بن طرفة بن العمرد الفراصي، كما في اللسان (جول). ([20]) لم يذكر هذا المعنى في اللسان والقاموس والجمهرة. وجاء في المجمل. ([21]) من معلقته وصدره: * إلى مثلها يرنو الحليم صبابة * ([22]) البيت للنابغة في ديوانه 62 واللسان (ضلل). ([23]) لفظه في الفارسية "كونه" أو "كونا" بالكاف الفارسية المضمومة. انظر معجم استينجاس 1105، 1106. ([24]) هو أنيس الجرمي، كان فصيحاً. انظر اللسان (جون). ([25]) صدره كما في الديوان 15 واللسان (جون): * إذا هن نازلن أقرانهن *
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR419 harf- قال تعالى: ﴿واستوت على الجودي﴾ [هود/44]، قيل: هو اسم جبل بين الموصل والجزيرة، وهو في الأصل منسوب إلى الجود، والجود: بذل المقتنيات مالا كان أو علما، ويقال: رجل جواد، وفرس جواد، يجود بمدخر عدوه، والجمع: الجياد، قال تعالى: ﴿بالعشي الصافنات الجياد﴾ [ص/31]، ويقال في المطر الكثير: جود، ووصف تعالى بالجواد. وفي الفرس جودة، وفي المال جود، وجاد الشيء جودة، فهو جيد، لما نبه عليه قوله تعالى: {أعطى كل شيء
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.177 harfج و د
جاد فلان جوداً وجادت السماء جوداً وجاد المتاع جودة وجاد الفرس جودة.
وجيد الرجل جواداً: عطش.
ورجل جواد من قوم أجواد وأجاويد وجود.
قال: ففيهن فضل قد عرفنـا مكانـه فهـن به جود وأنتم به بخل وروض مجـود: ممطـور وأصابتـه تجاويـد مـن المطـر.
ومتـاع جيـد وأمتعـة جياد.
واستجدت الشـيء وتجودتـه: تخيرتـه وطلبـت أن يكـون جيـداً.
وتجود في صنعته: تنوق فيها.
وأجاد الشيء وجوده
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.253 harfالجَيِّد: نقيض الرديء، على فيعل، وأَصله جَيْوِد فقلبت الواو ياء لانكسارها ومجاورتها الياء، ثم أُدغمت الياء الزائدة فيها، والجمع جِياد، وجيادات جمع الجمع؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
كم كان عند بَني العوّامِ من حَسَب،
ومن سُيوف جِياداتٍ وأَرماحِ
وفي الصحاح في جمعه جيائد، بالهمز على غير قياس. وجاد الشيءُ جُودة وجَوْدة أَي صار جيِّداً، وأَجدت الشيءَ فجاد، والتَّجويد مثله. وقد قالوا أَجْوَدْت كما قالوا:
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR657 harf* ج و د * شيء * جَيِّدٌ * والجمع * جِيَادٌ * و * جَيَائِدُ * بالهمزة على غير قياس و * جَادَ * بماله يجود * جُوداً * فهو * جَوَادٌ * وقوم * جُودٌ * بوزن هود و * أجْوَادٌ * بالفتحو * أجَاوِدُ * بوزن مساجد و * جُوَدَاءُ * بوزن فقهاء وكذا امرأة * جوَادٌ * ونسوة * جُودٌ * أيضا و * جادَ * الشيء يجود * جُوْدةً * بفتح الجيم وضمها أي صار جيدا و * الجُودِيُّ * جبل بأرض الجزيرة استوت عليه سفينة نوح عليه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.337 harfالجيد، ككيس: ضد الرديء، على فيعل، وأصله جيود، قلبت الواو ياء لانكسارها ومجاورتها الياء، ثم أدغمت الياء الزائدة فيها. ج جياد، وجيادات جمع الجمع. أنشد ابن الأعرابي:
كم كان عند بني العوام من حسب ومن سيوف جيادات وأرمـاح وفي الصحاح في جمعه جيائد بالهمز على غير قياس. وجاد الشيء يجود جودة، بالضم وجودة، بالفتح: صار جيدا. وأجاده غيره فجاد. والتجويد مثله. وقد قالوا أجوده،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR16.351 harfجَادَ
1 جَادَ جاد , aor. يَجُودُ, inf. n. جُودَةٌ and جَوْدَةٌ, It (a thing, S, or a commodity, an article of household-goods, or the like, Msb, and a work, or performance, TA) was, or became, جَيِّد [i. e. good, goodly, approvable, or excellent; the verb being the contr. of رَدُؤَ, as is implied in the A and K]: (S, A, Msb, K:) in this sense, accord. to some, of the class of قَالَ; accord. to
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.463 harfجَادَ
جَادَ ( w ) U ( n. ac. جَوْدَة 1t , جُوْدَة 3t ),
a. Was good, excellent; was copious, abundant.
b. Was fleet, swift ( horse ).
c. Overcame, overpowered.
d. ( n. ac. جُوْد 3 ) [ 'Ala ], Was liberal, generous, bountiful.
e. ( n. ac. جَوْد 1 , جُوُوْد 27 ), Poured forth water ( cloud ); ran with tears ( eye ).
جَوَّدَ
جَوَّدَ II ,
a. Made good, excellent.
جَاْوَدَ
جَاْوَدَ III
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR26.512 harfجود
جَادَ - يَجُودُ - جَيِّد - جَوَاد - جِيَاد - جُوْد - الجود - الجُوْدِيّ
جَادَ - يَجُوْدُ + الكائن: يكون جيداً: يكون ذا صفات جيدة: والصفات الجيدة هي أن يكون كثير العطاء بأفضل ما عنده من قدرات أو أفعال: يكون كريماً سخياً رائعاً سريعاً غزيراً أوما شابه
جَيِّد: على وزن " فَيعِل": اسم فاعل مبالغة من " جَادَ - يَجُوْدُ "
جَوَاد: على وزن "
Mücavir kökler18 mücavir (22 toplam)
- بلع
1 ortak ayet · Akan suyun kaybolduğu kumluk yer, delik, boğaz
- صفن
1 ortak ayet · Safkan atlar
- قلع
1 ortak ayet · Suyu tut
- مسد
1 ortak ayet · İp yapımında kullanılan lif demektir
- غيض
1 ortak ayet · Emer
- حبل
1 ortak ayet · Habl ip demektir
- عشو
1 ortak ayet · Akşam yemeği demektir
- قضي
1 ortak ayet · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
- موه
1 ortak ayet · Su
- عرض
1 ortak ayet · Ön dişler demektir
- سوي
1 ortak ayet · Seviye: Engebesiz düz yerdir
- بعد
1 ortak ayet · Baid uzak demektir
Geçtiği ayetler(3)
وَقِيلَ يَاأَرْضُ ابْلَعِي مَاءَكِ وَيَاسَمَاءُ أَقْلِعِي وَغِيضَ الْمَاءُ وَقُضِيَ الْأَمْرُ وَاسْتَوَتْ عَلَى الْجُودِيِّ وَقِيلَ بُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ
CûdiDenildi ki: Ey yer suyunu çek, Ey gök, sen de tut, su çekildi, iş de bitti. Gemi Cudi’ye oturdu. Zalimler güruhu Allah’ın rahmetinden uzak olsun, denildi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جود |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli: و) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كرم, سخو, بذل |
| Zıt Kök | بخل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir varlığın özündeki potansiyeli ve niteliği en üst düzeyde, kendiliğinden ve bolca dışa vurması; üstün kalite ve cömertlik |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın yaratılış amacına uygun olarak mükemmelleşmesi ve sahip olduğu değeri esirgemeden cömertçe ortaya koyması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde kemale eren niteliğin, alıkonulmaksızın paylaşıldığı ve berekete dönüştüğü ahlaki ve ontolojik yetkinlik |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca maddi mal bağışlama (infak) ile sınırlandırılması; varlığın niteliksel üstünlüğünü ve cevherini ortaya koyma boyutunun ıskalanması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جو | İç boşluk, havanın veya mekânın derinliği, bir potansiyeli içinde barındırma ve dışarıya açılma kabiliyeti; جوب, جور, جوز, جوع, جوف, جوو köklerinde görüldüğü üzere içsel bir alanın genişlemesi, katedilmesi veya dışa taşması. | د | Kapı, sınır, dışa akış ve belirlenim bildiren harf eklenerek, içte toplanan potansiyelin ve yüksek niteliğin dışarıya kesintisiz, bol ve en yetkin biçimde akması, esere veya eyleme dönüşmesi anlamı kazanılmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Bir yükü, cevheri veya potansiyeli bünyesinde toplama ve hedefe doğru taşıma kudreti. |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İçsel nitelik ile dış eylem arasındaki kesintisiz rabıta, akışın sürekliliği ve irtibat. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Özde biriken cevherin dışarıya açılan bir kapıdan taşması, varlığa cömertçe sunulması. |
| جود | Taşınan içsel değerin kesintisiz bir irtibatla dış dünyaya açılması | Bünyede saklı bulunan yüksek niteliğin, hiçbir engel tanımaksızın dışarıya bol ve üstün biçimde akıtılması hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yere bolca inip toprağı suya doyuran sağanak yağmur (الجَوْد) ile koşusunda bütün gücünü ve süratini esirgemeden ortaya koyan asil binek atı (الفرس الجواد). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap şiirinde kılıçların ve mızrakların niteliksel üstünlüğünü ifade etmek için kullanılmıştır; nitekim İbnü'l-A'râbî'nin aktardığı şahitte kılıçların kalitesi ve üstün yapısı şöyle övülür: كم كان عند بني العوام من حسب / ومن سيوف جيادات وأرماح |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin ölüm döşeğinde canını teslim etmesi (يجود بنفسه) ve zanaatında yetkinleşip bir işi kusursuz yapması (أجاد في عمله) bağlamında kullanılmıştır. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça جود kökü, varlığın özündeki yetkinliği ve bol vericiliği ifade eden köklü bir semantik çekirdeğe dayanır. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede benzer fonetik yapı sergileyen g-w-d veya g-d-d kökleri, toplanma, akma, bir nehir yatağının taşması veya bir akının hücum etmesi anlamlarıyla paralellik gösterir. Süryanice ve Aramice katmanında boyun, kiriş, bağ veya hayat damarı anlamındaki gīdā formu ile Arapçadaki gerdan ve boyun anlamına gelen kullanım arasında biçimsel ve kavramsal bir örtüşme bulunmaktadır; boyun bedenin en asil, süsü ve duruşu sergileyen parçası olarak kabul edilir. Arap dilinde kök, hem ontolojik bir üstünlük ve mükemmellik niteliğini (kalite/iyilik) hem de bu niteliğin tabiî bir neticesi olarak esirgemeden verme (cömertlik) vasfını birleştirecek şekilde derinleşmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جود - جيد geçişliliği | Kökün asıl illeti و olmakla birlikte, üstün nitelikli olma durumunda kesre etkisiyle ي harfine dönüşerek kaliteli eşya ve asil boyun manalarıyla semantik bir bütünlük kurar. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice gūd (hücum etmek, taşmak) ve Aramice gīdā (damar, kiriş, asil bağ) | Maddi bir potansiyelin sınırları aşarak akması ve bedenin merkezî asalet bağıyla ilgili ortak anlamsal tortu. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan türetim sağlayan ikna edici bağ tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جود | Anlamlı | Cömertlik, bol yağmur, üstün nitelik | Hedef köktür; potansiyelin bolca ve yetkin biçimde dışa akması. | Kur'an'da geçer. |
| جدو | Anlamlı | Fayda aramak, istemek, bağış beklemek | Cömertliğin talep edilmesi veya bir eylemin verimli sonuç doğurması. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıt-yönlü (verme/isteme) irtibatlıdır. |
| وجد | Anlamlı | Bulmak, var olmak, zenginleşmek, hissetmek | Bir şeyin açığa çıkması, kayıptan sonra ele geçmesi ve kalbî vecd hali. | Kur'an'da geçer; potansiyelin varlık alanına çıkması bakımından akrabadır. |
| ودج | Anlamlı | Boyun damarı, can damarı | Hayatî kanın aktığı ana boyun damarları (evdâc). | Kur'an'da geçmez; fiziksel bedendeki akış kanalı bağı. |
| دجو | Anlamlı | Karanlığın çökmesi, örtmek | Gecenin koyulaşması ve her tarafı sarması hali. | Kur'an'da geçmez; kökün tersi yönde kapanma hareketi. |
| دوج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جود | Merkez | Cömertlik ve üstün kalite | Varlığın özündeki kemali ve yetkinliği kendiliğinden, bolca ve karşılıksız dışarı akıtması. | Hem eylemde cömertliği hem de mahiyette üstün kaliteliliği (cevheri) tek gövdede birleştirir. |
| كرم | Komşu | Şeref, asalet ve bağış | Değerli ve şerefli olma vasfından kaynaklanan lütufkâr ikram. | كرم daha çok failin şerefi ve makamıyla ilgilidir; جود ise cevherin bollukla ve engelsizce akmasına odaklanır. |
| سخو | Komşu | Gönül rahatlığıyla verme | Kişinin içindeki cimrilik hissini yenerek rahatça vermesi. | سخو psikolojik direncin aşılmasına bakar; جود fıtrî ve taşan bir zenginliğin tabiî tezahürüdür. |
| بذل | Komşu | Harcama ve esirgememe | Elde bulunan imkânı zorlanmadan gözden çıkarma eylemi. | بذل salt verme fiiline odaklanır, verilen şeyin veya failin üstün kalitede olmasını şart koşmaz. |
| بخل | Zıt | Cimrilik ve tutma | Sahip olunan imkânı, bilgiyi veya değeri hak sahibinden ve varlıktan alıkoyma, saklama. | Akması gereken kemal ve verimlilik kanalını tıkayarak yoksunluğa yol açma. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جود | Cömertlik ve üstünlük | Özün mükemmelliği ve bunun engelsizce dışa yansıması. | Kesin |
| Latince | Bonitas, Largitas, Excellentia | İyilik, bol ihsan, üstünlük | Bonitas ahlaki cevheri, largitas bol vermeyi karşılar; kökün her iki boyutu birden ifade etmesini tek kelime karşılayamaz. | Güçlü |
| İngilizce | Generosity, Excellence, Bounty | Cömertlik, mükemmellik, lütuf | Generosity verme boyutunu, excellence nitelik boyutunu karşılar; iki kavram ayrı terimlerle temsil edilir. | Kesin |
| Almanca | Großzügigkeit, Güte, Vortrefflichkeit | Yüce gönüllülük, iyilik, mükemmellik | Maddi cömertlik ile varlıksal yetkinlik Almancada iki ayrı kavramsal öbek olarak ayrışır. | Güçlü |
| Fransızca | Générosité, Excellence, Noblesse | Cömertlik, kusursuzluk, asalet | Soylu bir yaratılışın tabii vericiliğini ve seçkinliğini anlatmak için bu terimler birlikte kullanılır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْجُودِيِّ | Kurtuluş, sükûnet ve cömert bereket mekânı (dağ) | Tufan sonrası Nûh'un gemisinin oturup emniyet ve ihsan bulduğu coğrafi ve simgesel dağ bağlamında (Hûd 11:44). |
| الْجِيَادُ | Koşusunda bütün gücünü cömertçe ortaya koyan, üstün vasıflı ve soylu atlar | Süleyman peygamberin teftiş ettiği, kabiliyetini esirgemeyen yüksek meziyetli atlar bağlamında (Sâd 38:31). |
| جِيدِهَا | Değerli takıların asıldığı, asaletin ve duruşun merkezi olan boyun/gerdan | Ebu Leheb'in karısının hak ettiği azap kurgusunda, asalet yerine zillet ipinin bağlandığı boyun bağlamında (Tebbet 111:5). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi sıfatlar ve fiiller | Allah'ın "el-Cevâd" ismi ve O'nun yaratmada hiçbir karşılık, menfaat veya zorunluluk gütmeksizin mutlak lütufta bulunması. | Menfaatten münezzeh, sırf varlık bahşetmeye dayalı mutlak ve aşkın cömertlik. |
| Fıkıh | Hibe, teberru ve akitlerin ifası | Malın en kalitelisinden verilmesi veya borcun kusursuz şekilde (tecvîd ile) ödenmesi meselesi. | Nitelikli ifa ve kişinin malındaki hakları cömertlikle yerine getirmesi. |
| Tefsir | Kur'an kıssaları ve tasvirler | Cûdî dağının bereketle ilişkisi, Sâd suresindeki atların meziyeti ve Tebbet suresindeki tezadın çözümlenmesi. | İlahi inayetin indiği zemin ile yaratılış gayesini mükemmel gerçekleştiren vasıflar. |
| Hadis | Ahlak ve Kur'an tilaveti | Hz. Peygamber'in özellikle Ramazan'da esen rüzgârdan daha cömert (ecved) olması ve Kur'an'ın tecvid ile tertil üzere okunması. | Karşılıksız dağıtımın zirvesi ve sözün hakkını vererek en güzel şekilde telaffuz edilmesi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve yaratılış nizamı | İlahi lütuf ve inayet | Yokluğa varlık bahşetme ve varlığı kemale erdirme | Yaratıcı'nın hiçbir karşılık beklemeksizin mahlûkata varlık ve rızık akıtması. | Kesin |
| İlmi | Bilgi üretimi ve ameli ifa | İtkân ve tecvîd (yetkinlik) | Bilgiyi ve ameli en yüksek kalite standartlarında üretme | Bir ilmi veya sanatı yarım bırakmayıp en üst düzey doğruluk ve güzellikte icra etme. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu idaresi ve liderlik vasfı | Âdil lütuf ve himaye | İmkânları toplumun zayıf katmanlarına adaletle ve cömertçe yönlendirme | İktidarın gücü kendinde biriktirmeyip halkın salahı için seferber etmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Kaynak dağılımı ve üretim | Kaliteli üretim ve serbest dolaşım | Servetin tek elde toplanmasını engelleyip nitelikli üretimi dolaşıma sokma | Piyasaya sunulan malın en iyi standartta (ceyyid) olması ve sermayenin infakla akıtılması. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Süperiletkenlik veya sürtünmesiz akış (Sıfır dirençle enerji iletimi) | Sistem içerisindeki potansiyelin hiçbir iç dirençle veya enerji kaybıyla karşılaşmaksızın dışarıya maksimum verimle aktarılması dinamiği. | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Diğerkâmlık (Altruizm) ve Pozitif Dışsallık | Bireyin kendi öz kaynaklarını ve yeteneklerini toplumsal faydaya dönüştürürken hiçbir bencil hesap gütmemesi, çevresine karşılıksız katma değer üretmesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca cepten para vermek veya bireysel bir sadaka eylemi olarak algılanıp, "cevher kalitesi" ve "işi kusursuz yapma" (ceyyid/tecvid) boyutundan koparılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | جود, sadece mülkün el değiştirmesi değil; varlığın fıtratındaki mükemmelliği dışa vurması, sükûnet bulacağı emin ve bereketli bir zemine (el-Cûdî) kavuşması ve işini en üst standartta icra etmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cömertliğin nitelikten bağımsız salt niceliksel bir dağıtıma indirgenmesi; İslam ahlakındaki "işi güzel ve kaliteli yapma" (itkân/ihsan) sorumluluğunun zayıflaması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık tasavvurunda ilahi sıfatlar ile insanî eylemler arasındaki ahlaki bağı gösterir; Allah'ın varlığa karşı tutumu bir cömertlik ve mükemmellik taşması olduğu gibi, insanın da eylemlerinde kaliteyi ve cömertliği yakalaması hedeflenir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nûh kıssasında tufanın nihayete erdiği kozmik sükûnet sahnesinde (Hûd 11:44), Süleyman kıssasında estetik ve kudretin teftişinde (Sâd 38:31) ve Tebbet suresindeki zillet-izzet karşıtlığında (Tebbet 111:5) kilit rol oynar. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Değerin sadece elde tutulan mülkle ölçüldüğü yanılgısını yıkar; gerçek değerin, varlığın taşıdığı iç potansiyeli en cömert ve nitelikli biçimde başkalarının istifadesine sunmak olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamSuyunu cömertçe boşaltan gür sağanak yağmur, koşarken gücünün tamamını sahaya süren asil yarış atı ve bedenin en zarif, takı taşıyan parçası olan gerdan.
- Soyut anlamBir varlığın iç yapısında saklı bulunan yetkinlik, güzellik ve gücün hiçbir engel, cimrilik veya hesap olmaksızın dışarıya doğru en üst kalitede taşması.
- Sistematik karşılıkSistemin iç potansiyelini maksimum kalitede üretip sıfır dirençle varlık alanına yayması; tıkanıklığı ve cimriliği reddeden dinamik bir ihsan düzeni.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde harfi جود kökünün temsil ettiği vericilik ve üstün eylem akışını gösterir. sembolü sistemin özünde barındırdığı içsel potansiyeli ve cevheri ifade eder. zamanı temsil etmekte olup bu potansiyelin dışa vurum hızını simgeler. iç direnci, cimriliği ve tutukluğu gösterir; ifadesi ise vericiliğin hiçbir bencil dirençle karşılaşmadan kendiliğinden gerçekleştiğini formüle eder. çarpanı ise ortaya çıkan eylemin veya eserin niteliksel kalite katsayısını () simgeler. Formül, direncin sıfırlandığı noktada kalitenin ve akışın doruğa ulaştığı nihai dengeyi matematiksel olarak modeller.