جيس
ج - ي - س
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 3 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Hemen işgal ettiler
Notlarım
Sözlükler(3)
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.972 harf(باب الجيم والياء وما يثلثهما)
(جيأ) الجيم والياء والهمزة كلمتان من غير قياس بينهما. يقال جاء يجيء مجيئاً. ويقال جاءاني([1]) فجِئْتُه، أي غالبني بكثْرة المجيء [فغلبته([2])]. والجَيْئَة: مصدر جاء([3]). والجِئَةُ: مجتمع الماء حَوَالي الحِصْنِ وغيره. ويقال هي جيئة بالكسر والتثقيل.
(جيب) الجيم والياء والباء أصلٌ يجوز أن يكون من باب الإبدال. فالجَيْبُ جَيب القميص. يقال جِبْتُ القميص قوّرت جَيْبه،
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR100 harfجَيْسانُ: موضع معروف، ورواه ابن دُرَيْد بالشين المعجمة، وسيأْتي ذكره. وجَيْسانُ: اسم، واللَّه أَعلم.
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR266 harfجيسان، أهمله الجوهري، وقال الليث: هو اسم. قال الدينوري: الجيسوان: جنس من أفخر النخل له بسر جيد، واحدته جيسوانة، وهو معرب كيسوان، ومعناه الذوائب وأصله فارسي، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: جيسان: اسم موضع في شعر عبد القيس، ورواه ابن دريد بالشين، وسيأتي إن شاء الله.
Mücavir kökler11 mücavir (14 toplam)
- خلل
1 ortak ayet · Hilale (Hı) diş aralarındaki kalıntıları çıkarmak için…
- دور
1 ortak ayet · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
- بعث
1 ortak ayet · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
- بأس
1 ortak ayet · Bes besese dağınık taşlar demektir
- شدد
1 ortak ayet · Sicim bağıdır
- فعل
1 ortak ayet · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
- وعد
1 ortak ayet · “Va’id” yağmur bulutu demektir
- أول
1 ortak ayet · Alet kaldıraç demektir
- عبد
1 ortak ayet · Ana kapının önündeki bekçidir
- جيأ
1 ortak ayet · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
- كون
1 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
Geçtiği ayetler(1)
فَإِذَا جَاءَ وَعْدُ أُولَاهُمَا بَعَثْنَا عَلَيْكُمْ عِبَادًا لَنَا أُولِي بَأْسٍ شَدِيدٍ فَجَاسُوا خِلَالَ الدِّيَارِ وَكَانَ وَعْدًا مَفْعُولًا
Hemen işgal ettilerO ikiden birincisinin vakti gelince, üzerinize çok güçlü olan kullarımızı saldık. Onlar, memleketin her köşesini kontrollarına aldılar. Bu, yerine gelmiş bir vaad idi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | جيس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi illetli; جوس köküyle biếnteş/mübadil) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جوس, طوف, ولج |
| Zıt Kök | خرج |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yere girip aralarını yararak dolaşma, delip geçme ve araştırarak nüfuz etme |
| Çekirdek Özet 2 | Hasımların yaşam alanlarına boydan boya girip denetim kurma ve köşe bucak araştırma |
| Çekirdek Özet 3 | Askeri veya fiziki nüfuzla korunaklı mekanların dokunulmazlığının kırılması |
| Kritik Hata Riski | Eylemi salt yakıp yıkma veya kör bir katliam sanıp arama, tarama ve teftiş boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| جي | Boşluk, içe alma, oyukluk ve iç mekana yönelme hareketi; جيأ ve جيب köklerinde olduğu gibi bir oyuğa, açıklığa veya göğüs boşluğuna erişmeyi ifade eder | س | Harekete sürtünme, nüfuz etme, aralara sokulma ve gizli kalan köşeleri yoklayarak tarama vasfı katmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Mekan içinde ilerlemeyi, mesafe katetmeyi ve engelleri aşarak yol almayı temsil eder |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Müdahalede bulunmayı, bir işi fiilen icra etmeyi ve nesnelerin içine uzanmayı gösterir |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Pürüzlü yüzeylere takılmayı, dar aralıklara batmayı ve sürtünerek derinlemesine işlemeyi ifade eder |
| جيس | Yol alarak el uzatma ve dar aralıklara sokulup sürtünerek ilerleme | Bir sahanın bütün aralıklarına el uzatıp her köşeyi sürtünürcesine tarayarak boydan boya geçme hareketini kurar |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir beldenin veya evlerin arasına dalıp gizlenenleri ortaya çıkarmak üzere köşe bucak dolaşmak ve aramak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiir şahitlerinde kök daha çok asıl şekli olan جوس biçiminde beldenin veya konakların çiğnenip taranması anlamında geçer; doğrudan ي harfli kullanım için müstakil bir Cahiliye beyti tespit edilmemiştir |
| Erken Arapça kullanım | Klasik leksikograflar bu maddeyi çoğunlukla vâvî kök olan جوس maddesine sevk ederler; yer ve şahıs ismi olarak جَيْسَان kullanımı erken dönem kabile ve coğrafya kayıtlarında zikredilir |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde kök, içi boşluklu ya da yarı sesli ecvef yapıların sergilediği değişkenlik çerçevesinde değerlendirilir. Arapça جيس formu, anlamsal ve kökensel bakımdan جوس kökünün yâî varyantı veya imaleleşmiş bir biçimi olarak kabul edilir. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice/Süryanice) doğrudan g-y-s veya g-w-s dizilişiyle "arama, teftiş veya istila amaçlı çiğneme" eylemini gösteren güçlü bir soydaş kelime tespit edilmemiştir. Ancak İbranicedeki g-w-ş (גוש) kökü "katılaşma, bir araya gelme, kütle oluşturma" dairesindeyken, Arapçada anlam "içeriye sokulma, mekanın gediklerini yoklama ve tazyik etme" yönünde özelleşmiştir. Dolayısıyla kök, iç Arapça gelişiminde ecvef köklerin vâv/yâ nöbetleşmesi neticesinde yerleşiklik kazanmış bir hareket ve mekan içi tarama fiilidir.
Güven Muhtemel
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | جوس ile kökdeşlik ve imale/dönüşüm | Asıl gövde olan vâvî biçimin yâî forma kaymasıyla mekanın içini didik didik etme fiili ifade edilmiştir | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Belirgin ses denkliği gösteren doğrudan ortak kök sınırlıdır | İbranice ve Süryanicede eşdeğer bir tarama/istila kökü yerine fonetik komşuluklar bulunur | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda bu üçlü yapı için güvenilir dış soydaş tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Tāj al-ʿArūs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| جيس | Anlamlı | Aramak, dolaşmak, girmek | Mekanların arasına girip didik didik araştırmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| جسي | Anlamlı | Katılaşmak, sertleşmek | Bir nesnenin kuruyup sertleşmesi ve esnekliğini yitirmesi | Kur'an'da geçmez |
| يجس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan diziliş |
| يسج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan diziliş |
| سجي | Anlamlı | Durgunlaşmak, örtmek | Gecenin veya denizin sükunet bulup her şeyi örtmesi | Kur'an'da geçer; zıt yönde durulma |
| سيج | Anlamlı | Çevirmek, sınır çekmek | Bir yerin etrafını çitle veya duvarla kapatmak | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| جيس | Merkez | İstila ve teftiş | Bir mekana nüfuz edip aralarını didik didik arayarak dolaşmak | Sınırları aşarak mahrem ve korunaklı alanın içine yayılma eylemidir |
| جوس | Komşu | Nüfuz ve tarama | جيس ile eşanlamlı asıl kök olup hapsedileni aramak için evlerin arasına girmektir | Kökün asıl morfolojik gövdesidir |
| طوف | Komşu | Dolaşma | Bir şeyin çevresinde veya etrafında dönüp dolaşmak | Mekanın içine dalmaktan ziyade çevresinde dönmeyi anlatır |
| ولج | Komşu | Giriş | Dar bir açıklıktan veya kapıdan içeri süzülüp girmek | Mekan içinde yayılıp arama yapmayı değil giriş hareketini vurgular |
| خرج | Zıt | Ayrılma | İçeriden dışarıya doğru hareket edip mekandan uzaklaşmak | Mekana nüfuz etmenin ve içeride yayılmanın tam karşıtıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | جيس | Mekana girip aramak | Bir sahanın içine girip her köşeyi kontrol ederek dolaşmak | Kesin |
| Latince | pervagari, scrutari | Boydan boya dolaşmak, araştırmak | Mekanı baştan başa geçme ve gizlenen şeyleri arama yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to overrun, to scour, to penetrate | İstila edip taramak, didik didik aramak | Hem askeri yayılmayı hem de arama ve denetim kurma eylemini kapsar | Kesin |
| Almanca | durchstreifen, durchkämmen | Baştan başa aramak, taramak | Bir bölgenin altını üstüne getirerek her köşesine girme anlamını verir | Kesin |
| Fransızca | sillonner, fouiller | Baştan başa dolaşmak, didik didik aramak | Korunaklı sahanın yarıklarına ve sokaklarına kadar nüfuz etmeyi anlatır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَجَاسُوا | Askeri istila, yurtların arasına girip didik didik arama ve denetim sağlama | İsrailoğullarının ilk bozgunculuğu sonrası üzerlerine gönderilen güçlü kulların evlerin arasına kadar girip üstünlük kurması bağlamı (İsrâ 17:5) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ceza ve sünnetullah | Bozgunculuk yapan toplumlara zalimlerin musallat kılınmasının kader ve adalet boyutu | Tarihsel yasaların kaçınılmaz bir sonucu olarak cezanın fiziki tahakkukuna yoğunlaşır |
| Fıkıh | Savaş hukuku ve dar'ül-harp | Düşman yurduna girildiğinde evlerin dokunulmazlığı ve askeri teftişin sınırları | Meskun mahallere girme, arama yapma ve kontrol sağlama eylemine odaklanır |
| Tefsir | Lafzî tahlil ve kıssa anlatımı | Kelimenin جوس kökünden mi yoksa müstakil bir yâî kökten mi geldiği ve eylemin niteliği | İstilanın sadece dışarıdan kuşatma değil, hanelerin arasına kadar sokulma olduğu vurgulanır |
| Hadis | Ahir zaman fitneleri | Hadis rivayetlerinde fitnelerin evlerin arasına girmesini tasvir eden bağlamlar | Kökün doğrudan kullanımı sınırlı olup benzer istila ve teftiş sahnelerinde yankılanır |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Sünnetullah ve toplumsal çözülme | İlahi cezanın tecellisi | Uyarı ve arındırma | Ahlaki çöküş yaşayan bir toplumun dokunulmazlık zannının kırılmasıdır | Güçlü |
| İlmi | Metodolojik araştırma | Derinlemesine tarama | Açığa çıkarma | Bir konunun tüm girinti ve çıkıntılarını atlamaksızın tahkik etmektir | Muhtemel |
| Siyasi | Hakimiyet ve egemenliğin yitimi | Askeri işgal ve nüfuz | Otoriteyi felç etme | Savunma hatlarının çökerek düşmanın yaşam alanlarına kadar sızmasıdır | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet güvenliği | Yağma ve zaptedilme | Değer kaybı ve yıkım | Korunaklı mülklerin ve ticaret alanlarının denetimden çıkıp çiğnenmesidir | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Graf tarama algoritmaları (Breadth/Depth-First Search) | Bir ağ yapısındaki tüm düğüm ve aralıkların dışarıda hiçbir nokta kalmayacak şekilde ziyaret edilmesi sürecidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Panoptik denetim ve mekan ihlali | Otoritenin veya hasmın bireylerin en mahrem yaşam alanlarına nüfuz ederek direnç odaklarını dağıtmasıdır | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Eylemi yalnızca alelade bir kentsel tahribat, yıkım veya rastgele bir cinayet dalgası olarak anlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Düşmanın bir beldenin sınırlarını aşarak sokak aralarına, evlerin içine ve sığınaklara kadar girip her yeri teftiş ederek kontrol altına alması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsrailoğullarına gönderilen cezanın mekanın mahremiyetini ve dokunulmazlığını bütünüyle sıfırlayan derin nüfuz boyutunu kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Tarih felsefesi açısından bir medeniyetin çöküşünde askeri ve fiziki mağlubiyetin sadece sınır boylarında kalmayıp en korunaklı yaşam alanlarına kadar nasıl sirayet ettiğini tek bir fiille resmettiği için önemlidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrailoğullarının iki fesadı ve buna karşılık gelen ilahi cezaların beyan edildiği İsrâ suresinin ilk ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Düşman ordularının sadece uzaktan kuşatma yaptıkları veya şehri yakıp geçtikleri algısını düzeltir; fiil bilfiil hanelerin arasına girilip köşe bucak arama yapıldığını gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir yerleşim yerinin veya meskenlerin arasına bizzat girerek, gizlenenleri veya arananları bulmak üzere köşe bucak dolaşmak, çiğnemek ve aramak.
- Soyut anlamBir yapının, sistemin veya mekanın en mahrem ve korunaklı katmanlarına kadar nüfuz edip bütün aralıkları denetim altına almak ve dokunulmazlığı ortadan kaldırmak.
- Sistematik karşılıkSavunma kalkanlarının çökmesi sonucu dış gücün iç sisteme sızarak tüm alt birimleri (evleri/hücreleri) tek tek taraması ve denetlemesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde genel sahadır; bu sahadaki korunaklı ve yerleşik alt alanları (diyar/evler) temsil eder. Dışarıdan gelen nüfuz akışı , mekanın her bir alt birimine yayılır. Sonuçta korunan alt birimlerin dokunulmazlık kümesi ile kesişimi sıfırlanır; mekanın bütün aralıkları dış tazyik tarafından taranmış ve açık hale getirilmiş olur.