حاش
ح - ا - ش
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 1 sîga
- 5 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: İstisna edilir
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: حشو/ي · حشى · حشي
Notlarım
Sözlükler(5)
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR17.815 harfباب الحاء والشين
حشا ، شحا ، حاش ، شاح ، وشح ، وحش . أشح .
حشا : قال الليث الحشو : ما حشَوْتَ بِه فِراشاً أو غيرَ ذلك . والحَشِيَّةُ الفِراش المحشُوُّ . وتقول احتشيتُ بمعنى امْتلأْتُ . وتقول انْحشَى صوتٌ في صوتٍ وانحشى حَرْفٌ في حَرْفٍ . قال : والاحْتِشَاء احتشاءُ الرجلِ ذي الإبْرِدِة والمستحاضةُ تحْتَشِي بالكُرْسُف . قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لامرأةٍ : ( احْتَشِي كُرْسُفاً ) ، وهو القطن
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.897 harfMadde başı: حشو/ي(باب الحاء والشين وما يثلثهما)
(حشف) الحاء والشين والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رَخَاوة وضعف وخلوقة.
فأوّل ذلك الحَشَف، وهو أردأ التَّمر. ويقولون في أمثالهم: "أَحَشَفاً وسُوءَ كِيلَة"، للرَّجُل يجمع أمرين ردِيَّين. قال امرؤ القيس:
كأنَّ قلوبَ الطيرِ رَطباً ويابساً *** لدى وَكرها العُنَّابُ والحَشَفُ البالي([1]) وإنما ذكر قلوبَها لأنها أطيبُ ما في الطير، وهي تأتي فراخها بها. ويقال حَشِفَ([2])
(باب الحاء والشين وما يثلثهما) (حشف) الحاء والشين والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رَخَاوة وضعف وخلوقة. فأوّل ذلك الحَشَف، وهو أردأ التَّمر. ويقولون في أمثالهم: "أَحَشَفاً وسُوءَ كِيلَة"، للرَّجُل يجمع أمرين ردِيَّين. قال امرؤ القيس: كأنَّ قلوبَ الطيرِ رَطباً ويابساً *** لدى وَكرها العُنَّابُ والحَشَفُ البالي([1]) وإنما ذكر قلوبَها لأنها أطيبُ ما في الطير، وهي تأتي فراخها بها. ويقال حَشِفَ([2]) خِلْفُ الناقة، إذا ارتفع منه الّلبن. والحشيف: الثَّوب الخَلَق. وقد تَحَشَّف الرَّجلُ: لَبِسَ الحشيف. قال: يُدنـي الحَشيفَ عليها كي يواريَها *** ونَفْسَها وهو للأطمار لَبَّاس([3]) والحَشَفة: العجوز الكبيرة، والخميرة اليابسة([4])، والصخرة الرِّخْوَة حَوْلها السهلُ من الأرض. (حشك) الحاء والشين والكاف أصلٌ واحد، وهو تجمُّع الشيء. يقال حَشَكْت النَّاقةَ، إذا تركتَها لا تحلبُها فتجمَّع لبنُها، وهي محشوكة. قال: * غَدَت وهي مَحْشوكَةٌ حافلٌ([5]) * وَحَشَكَ القوم، إذا حَشَدُوا. وحَشَكَت([6]) السّحابة: كثُر ماؤُها. ومنه قولهم للنّخلة الكثيرة الحَمْل حاشك. وحَشَكت السّماء: أتَتْ بمطرها. وربَّما حملوا عليه فقالوا: قوسٌ حاشكة، وهي الطَّرُوحُ البعيدةُ المَرمى. وحَشّاك: نَهْر. (حشم) الحاء والشين والميم أصلٌ مشترك، وهو الغَضَب أو قريبٌ منه. قال أهل اللغة. الحِشْمَة: الانقباضُ والاستحياء. وقال قومٌ: هو الغضب. قال ابن قُتيبة: رُوِي عن بعض فصحاء العرب: إن ذلك مما يُحْشِمُ بني فلانٍ، أي يغضبهم. وذكر آخر أن العرب لا تعرِفُ الحشمةَ إلاَّ الغضب، وأنَّ قولهم لحشَمِ الرجل خدمه، إنما معناه أنّهم الذين يَغْضب لهم ويغْضَبون له. قال أبو عبيدٍ: قال أبو زيد: حَشَمْتُ الرجل أحْشِمه وأحْشَمْتُه، وهو أن يجلس إليك فتُؤذيَهُ وتُسمعه ما يكره. وابن الأعرابي يقول: حَشَمْتُه فَحَشم، أي أخجلته. وأحشمته: أغضبته. وأنشد: لَعَمْرُكَ إنْ قُرْصَ أبي خُبَيبٍ *** بطيءُ النُّضْجِ مَحشومُ الأكيل([7]) (حشن) الحاء والشين والنون أصلٌ واحد، وهو تغيُّر الشيء بما يتعلّق به من درن. ثمّ يشتق منه: فأمّا الأول فقولهم فيما رواه الخليل: حَشنَ السِّقاء، إذا حُقِنَ لبناً ولم يُتَعهَّدْ بغسلٍ فتغيَّرَ ظاهرُه وأنتَنَ. وأمَّا القياس فقال أبو عبيد: الحِشْنة، بتقديم الحاء على الشين: الحقد. وأنشد: ألاَ لا أرَى ذا حِشْنَةٍ في فؤاده *** يُجَمجِمُها إلاّ سَيَبْدُو دفينُها([8]) قال غيره: ومن ذلك قولهم: قال([9]) فلانٌ لفلان حتَّى حشَّن صدرَه. (حشو/ي) الحاء والشين وما بعدها معتلٌ أصلٌ واحد، وربما هُمِزَ فيكون المعنيان متقاربين أيضاً. وهو أن يُودَع الشيءُ وعاءً باستقصاء. يقال حشوتُه أحشوه حَشْوا. وَحِشْوَة الإنسان والدابة: أمعاؤه. ويقال [فلانٌ] من حِشْوة بني فلانٍ، أي من رُذَالهم. وإنما قيل ذلك لأن الذي تحشى به الأشياءُ لا يكون من أفخر المَتاع بل أدْونِه. والمِحْشى: ما تحتشي([10]) به المرأة، تعظِّم* به عَجِيزتها، والجمع المحاشِي. قال: * جُمَّاً غَنيّاتٍ عن المَحاشِي([11]) * والحشا: حشا الإنسان، والجمع أحشاء. والحشا: الناحية، وهو من قياس الباب، لأنّ لكلّ ناحيةٍ أهلاً فكأنّهم حشَوها. يقال: ما أدري بأيّ حشاً هو. قال: * بأيِّ الحَشَا أمسى الخليطُ المبايِنُ([12]) * ومن المهموز وهو من قياسِ الباب غيرُ بعيدٍ منه، قولهم: حشأتُه بالسَّهم أحشَؤُه، إذا أصبتَ به جَنْبَه. قال: فَلأَحْشأَنّكَ مِشْقَصاً *** أوْساً أُوَيْسُ من الهَبَالهْ([13]) ومنه حَشَأْتُ المرأةَ، كناية عن الجِماع. والحَشَا، غير مهموز: الرَّبْو، يقال حَشِي يَحْشَى حشاً، فهو حَشٍ كما ترى. فأمّا قول النابغة: جَمِّعْ مِحاشَكَ يا يزيدُ فإِنَّنِي *** أعددتُ يربوعاً لكم وتميما([14]) فله وجهان: أحدهما أن يكون ميمُه أصليَّة، وقد ذكر في بابه. والوجه الآخر أن يكون الميم زائدةً ويكون مِفْعَلاً من الحَشو، كأنه أراد اللفيف والأُشابة، وكان ينبغي أن يكون مِحْشَىً، فَقَلب. (حشب) الحاء والشين والباء قريبُ المعنى مما قبله. فيقال الحَوْشَب العظيم البطن. قال: وتجرُّ مُجْرِيَةٌ لها *** لحمي إلى أجْرٍ حواشِبْ([15])والحوشب: حَشْو الحافر، ويقال بل هو عظمٌ في باطن الحافر بين العصَب والوظيف. قال رؤبة: * في رُسُغٍ لا يَتَشكَّى الحوشَبا([16]) * (حشد) الحاء والشين والدال قريب المعنى من الذي قبلَه. يقال حَشَد القوم إذا اجتمعوا وخفُّوا في التعاوُن. وناقة حشُودٌ: يسرعُ اجتماعُ اللبَن في ضرعها. والحَشْدَ: المحتشدون. وهذا وإن كان في معنى ما قبلَه ففيه معنىً آخر، وهو التّعاوُن. ويقال عِذقٌ حاشِدٌ وحاشك: مجتمِعُ الحَمْل كثيرُهُ. (حشر) الحاء والشين والراء قريبُ المعنى من الذي قبلِه، وفيه زيادةُ معنىً، وهو السّوق والبعثُ والانبعاث. وأهل اللغة يقولون: الحشر الجمع مع سَوْقٍ، وكلُّ جمعٍ حَشْر. والعرب تقول: حَشرَتْ مالَ بني فلانٍ السنةُ كأنّها جمعته، ذهبت به وأتَتْ عليه. قال رؤبة: وما نجا من حَشْرِها المحشوشِ *** وحْشٌ ولا طمشٌ من الطُّموشِ([17]) ويقال أُذُنٌ حَشْرَةٌ، إذا كانت مجتمِعة الخَلْق. قال: لها أذُنٌ حَشْرَةٌ مَشْرَةٌ *** كإعْلِيط مَرْخٍ إذا ما صَفِرْ([18]) ومن أسماء رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم "الحاشر"، معناه أنّه يحشر النّاس على قدمَيه، كأنّه يقدُمُهم يوم القِيامة وهم خلْفه. ومحتملٌ أن يكون لَمَّا كان آخِرَ الأنبياء حُشِر النّاس في زمانه. وحشرات الأرض: دوابُّها الصغار، كاليرابيع والضِّباب وما أشبهها، فسمِّيت بذلك لكثرتها وانسياقها وانبعاثها. والحَشْوَرُ من الرّجال: العظيم الخَلْق أو البطنِ. وممّا شذّ عن الأصل قولهم للرجل الخفيف حَشْرٌ. والحَشْر من القُذَذ: ما لَطُف. وسِنانٌ حَشْرٌ، أي دقيق؛ وقد حَشَرْته. ---------------------------------------------------------------ـ ([1]) ديوان امرئ القيس 70. ([2]) وكذا ضبط بكسر الشين في المجمل، وفي اللسان بالفتح. ([3]) في المجمل: "ونفسه". ([4]) ذكر هذين المعنيين في المجمل، وذكرا في القاموس، وفاتا صاحب اللسان. ([5]) عجزه كما في اللسان (حشك): * فراح الذئار عليها صحيحا * ([6]) في الأصل: "حشدت"، تحريف. ([7]) البيت في المجمل واللسان (حشم). ([8]) البيت في المجمل واللسان (حشن). ([9]) كذا وردت هذه الكلمة. ([10]) في الأصل: " ما تحشى"، صوابه ما أثبت. ([11]) الجم: جمع جماء، وهي الكثيرة اللحم. وفي الأصل: "جمعا"، صوابه من المجمل. ([12]) للمعطل الهذلي من قصيدة في مخطوطة الشنقيطي من الهذليين 108. وأشده في اللسان: (حشا) وصدره: * يقول الذي أمسى إلى الحرز أهله * ([13]) البيت لأسماء بن خارجة كما في اللسان (حشا، أوس، هبل). ([14]) ديوان النابغة 70 واللسان (حشا). ([15]) لحبيب بن عبد الله، المعروف بالأعلم الهذلي. انظر ما سبق في حواشي (1: 447). ([16]) ديوان العجاج 74 واللسان والمجمل (حشب). ([17]) ديوان رؤبة 78 واللسان (حشر، طمش) والمقاييس (طمش). ([18]) للنمر بن تولب كما في اللسان (حشر)، ونبه على صحة هذه النسبة في (علط) بعد أن ذكر نسبته إلى امرئ القيس، وسيعيده في المقاييس (علط). ـ
Bu madde şu köklerde de gösteriliyor: حشو
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.242 harfMadde başı: حشي: ( ى ( *!الحَشَى : ما دُونَ الحِجابِ ممَّا في البَطْنِ ) كلّه ( من كَبِدٍ وطِحالٍ وكَرِشٍ وما تَبِعَهُ ) *!حَشىً كُلُّه .
( أَو ما بينَ ضِلَعِ الخَلْف التي في آخرِ الجنْبِ إلى الوَرِكِ ؛ أَو ظاهِرُ البَطْنِ .
( و ) قيلَ : الحَشَى ( الحِضْنُ ) ، كذا في النُّسخِ والصَّوابُ والخَصْرُ ، أَي هو الخَصْرُ ، ومنه قَوْلُهم : هو لَطِيفُ الحَشَى إذا كانَ أَهْيَف ضامِرَ الخَصْرِ ؛ وقالَ الشاعِرُ يَصِفُ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR12.220 harfMadde başı: حشىحَشِىَ
1 حَشِىَ ذ , [aor. يَحْشَى,] inf. n. حَشًى, He (a man walking quickly, and one speaking with sharpness, or hastiness, of temper, TA) breathed short, or unintermittedly; panted for breath; or was out of breath. (S, K, TA.) -A2- See also 3.
حشّى
2 حشّى ذ , (TA,) inf. n. تَحْشِيَةٌ, (KL, TA,) He made a حَاشِيَة to a garment, or piece of cloth. (KL.) ― -b2- And [hence,] (assumed tropical:)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR779 harfMadde başı: حشيحَشِيَ
حَشِيَ A ( n. ac. حَشىً [ 4 ] ),
a. Panted, breathed short; was asthmatical.
حَشَّيَ
حَشَّيَ II ,
a. Trimmed, hemmed, put a border to.
b. Annotated, glossed ( book ).
حَاْشَيَ
حَاْشَيَ III
a. [ acc. & Min ], Excepted.
تَحَشَّيَ
تَحَشَّيَ V ,
a. see III .
b. see VI .
تَحَاْشَيَ
تَحَاْشَيَ VI
a. [ Min or 'An ], Avoided, shunned, recoiled from.
حَشًى
حَشًى [ 4 ],
a. Shortness
Sîgalar(1)
Mücavir kökler29 mücavir (42 toplam)
- حصحص
1 ortak ayet · Netleşti
- وكأ
1 ortak ayet · “Vika” arkalık, sırtın yaslandığı şeydir
- خطب
1 ortak ayet · Hitbe: “Hetba” kına yakılmış el demektir
- عتد
1 ortak ayet · Hazırladık
- مكر
1 ortak ayet · Sinek kapan bitki demektir
- يوسف
1 ortak ayet · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
- قطع
1 ortak ayet · Kesinlikle keseceğim
- مرأ
1 ortak ayet · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
- كرم
1 ortak ayet · Üzüm salkımıdır
- سكن
1 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir
- قول
2 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- يدي
1 ortak ayet · El ve kol demektir
Geçtiği ayetler(2)
… اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ …
İstisna edilirOnların dedikodularını işitince; onlara haber yolladı. Onlar için yaslanacak yerler hazırladı ve onlardan her birine birer bıçak verdi. (Yusuf’a) : Çık karşılarına, dedi. Hepsi onu görünce kendisini çok büyüttüler. Ve ellerini kestiler. Dediler ki: Allah’ı tenzih ederiz. Haşa bu, bir beşer değildir, ancak çok şerefli bir melektir.
… مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَةُ …
İstisna edilirDedi ki: Yusuf’tan kam almak istediğiniz zaman ne halde idiniz? Onlar dediler ki: Haşa, Allah için biz onun bir kötülüğünü görmedik. Aziz’in karısı da şöyle dedi: Şimdi hak ortaya çıktı. Onu kendime ben ram etmek istedim. Ve o, gerçekten sadıklardandır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حاش |
| Yapı | Üçlü (ecvef) |
| Özel Durum | İlletli (orta harfi vâv/yâ dönüşümlü elif) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سبح, نزه, برى, عزل |
| Zıt Kök | شرك |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi kenara koyma, sınırın dışına çekme ve ortaklıktan ayırarak hariç tutma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi zata ve elçilik onuruna noksanlık veya kusur isnat edilmesini kökten reddederek tenzih etme |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığı isnat edilen eksiklik dairesinin tamamen dışında bırakan mutlak istisna ve arındırma ilkesi |
| Kritik Hata Riski | İfadenin yalnızca edebi bir hayret nidası sayılarak tevhidi ve ahlaki tenzih bağlamından koparılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حش | Bir şeyi sınırlandırma, kenara çekme, içine alma veya ayrı tutma. Nitekim حشا (iç boşluk, kenara ayrılan organ), حشش (kuruyup toplanan ot) ve حوش (etrafı çevrilip kenara alınan alan) köklerinde de alanı belirleyip dışarıda bırakma veya içte toplama mantığı esastır. | ش | Orta harfteki uzama ve hareketin ش harfiyle tamamlanması, sınır çekme ve dışlama eylemini zihinsel ve sözlü bir uzaklaştırmaya, mutlak bir istisna ve tenzih beyanına dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Nesnenin veya anlamın etrafına sınır çekerek onu çevreleyen alandan ayırma ve korumaya alma hareketini temsil eder. |
| ا | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Çitin veya sınırın yönünü kesin bir güç ve mutlak bir duruşla yukarıya ve öteye doğru uzatma hareketidir. |
| ش | diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Ayrışmayı kesinleştiren, sınırın ötesinde kalan unsuru net bir hatla koparıp dışarıda bırakan keskin ayrımı ifade eder. |
| حاش | çit, koruma, uzanım ve keskin ayrılma bütünlüğü | Hedeflenen varlığı kusur, leke ve isnat çemberinin dışına çıkarıp etrafına aşılmaz bir tenzih duvarı çekerek mutlak biçimde arındırma hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin sınırını, kenarını belirleyip onu ana gövdeden ayırmak; avı veya sürüyü bir tarafa doğru sürerek belirli bir hatta toplamak veya dışarıda bırakmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye devrinde kök, istisna ve tenzih lafzı olarak bir şahsı kınamadan, noksanlıktan veya kötülükten ayrı tutmak üzere kullanılmıştır. Nâbiğa ez-Zübyânî divanında bir övgü bağlamında muhatabını her türlü ayıptan beri kılarken bu kökten türeyen istisna ifadesini zikretmiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dilde حاشا veya حاش terkibi, özellikle Yüce Allah’a izafe edildiğinde O’nu her türlü acziyet ve noksanlıktan tenzih etmek; insanlara izafe edildiğinde ise onları töhmet ve ayıptan uzak tutmak üzere bir istisna ve tebrie sözü olarak yerleşmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Dīvānü’n-Nâbiġa.
Sami etimolojik katman
Batı Sami dillerinde ve genel Sami morfolojisinde kök, kenar, sınır ve dışlama anlam alanıyla bağlantılı bir ikili çekirdek zeminine dayanır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan aynı lafzi kalıpta bir tenzih edatı gelişmemiş olmakla birlikte, bir şeyi sınırlama, kenara koyma veya koruma altına alma işlevini gören köklerle semantik yakınlık mevcuttur. Arapçada kök, bir nesnenin sınırını veya kenarını ifade eden fiziksel zeminden hızla soyutlanarak edebi ve teolojik bir istisna, tenzih ve tebrie aracına dönüşmüştür. Fonetik olarak boğaz harfi ile dişsi sürtüşmeli harfin birleşimi, telaffuz anında kesin bir duruş ve dışlama vurgusu üretir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حاش, حوش, حشا kök ailesi | Fiziksel olarak bir şeyin kenarı, dışı veya içi arasındaki ayrım çizgisinden hareketle sözlü istisna ve tenzihe geçiş yapılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kenar, sınır ve ayırma çekirdeği | İkili çekirdek düzeyinde çevreleme ve ayırma mantığı ortak Sami zeminle uyumludur; ancak istisna edatı olarak gelişimi Arapçaya özgüdür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu edatsal yapıya dair doğrudan doğrulanmış veri tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha ve ilgili Sami karşılaştırmalı etimoloji kayıtları.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حاش | Anlamlı | Hariç tutmak, tenzih etmek | Bir varlığı isnat edilen kusurdan kesin olarak kenara ayırmak | Hedef köktür |
| حشا | Anlamlı | İçini doldurmak, iç organ | Bir şeyin içini doldurmak veya gövdenin iç kısmını teşkil etmek | Ters yönde içe alma hareketidir; Kur'an'da geçmez |
| احش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak mühmeldir |
| اشح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak mühmeldir |
| شحا | Anlamlı | Ağzı açmak, ayırmak | Ağzı veya yarığı genişçe açmak | Aralama ve açıklık oluşturma nüansı taşır; Kur'an'da geçmez |
| شاح | Anlamlı | Gayret etmek, sakınmak | Bir işe ciddiyetle sarılmak veya bir şeyden çekinip sakınmak | Dikkat ve ayrışma nüansı içerir; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حاش | Merkez | Tenzih, hariç tutma | Bir varlığı isnat edilen kusurun sınırları dışına tamamen çekerek beraatini ilan etme | Hem edat hem fiil kökü olarak mutlak dışlama ve arındırmayı ifade eder |
| سبح | Komşu | Tenzih, arındırma | Kusurdan uzaklaştırma hareketini akış, devamlılık ve yüceltme ekseninde yapma | Varlığı noksanlıktan hızla yüzdürüp uzaklaştırma yönü baskındır |
| نزه | Komşu | Tenzih, uzak durma | Çirkinlik ve kötülükten mekânsal ve ahlaki olarak mesafeli durma | Pislikten ve çamurdan temiz bir alana çıkma nüansıdır |
| برى | Komşu | Beraat, ilişiği kesme | Bir bağdan, borçtan veya töhmetten tamamen soyutlanıp serbest kalma | Önceden var sayılan bir bağın kesilip atılmasını hedefler |
| عزل | Komşu | Ayırma, kenara koyma | Bir şeyi diğer şeylerin arasından alıp bir kenara tek başına bırakma | Tenzih ve kutsallık amacı taşımayan nötr bir ayrıştırma hareketidir |
| شرك | Zıt | Ortak kılma, katma | Bir varlığı başka bir varlığın hükmüne, niteliğine veya kusuruna ortak etme | Sınırları kaldırıp kusuru veya vasfı başkasına da isnat etme hareketidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حاش | Hariç tutma, tenzih | Kusur ve noksanlıktan büsbütün beri kılma ve istisna etme | Kesin |
| Latince | Excipere, deponere | Hariç tutmak, kenara koymak | Hukuki ve mantıksal hariç tutmayı karşılar; ilahi tenzih tonunu tek başına veremez | Güçlü |
| İngilizce | God forbid, far be it, except | Asla öyle değil, tenzih ederim, hariç | Hem hayret ve tebrie nidasını hem de kenara ayırma işlevini taşır | Güçlü |
| Almanca | Gott bewahre, fern sei es | Allah korusun, uzak olsun | Töhmetten sakınma ve uzak tutma anlamını karşılar | Güçlü |
| Fransızca | À Dieu ne plaise, loin de là | Allah korusun, bundan uzaktır | Kusuru reddetme nidası olarak iş görür; kökün biçimsel istisna yönünü eksik bırakır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İstisna ve tenzih lafzı (حاشَ لِلَّهِ) | İlahî kudret ve adaleti tenzih, peygamberi her türlü ahlaki kusurdan tebrie etme | Kadınların Hz. Yûsuf’un olağanüstü iffet ve güzelliği karşısında hayretle onu beşeri zaaftan tenzih etmeleri bağlamı (Yûsuf 12:31). |
| İtiraf ve mutlak tebrie (حاشَ لِلَّهِ) | Töhmetin asılsız olduğunu, suç isnat edilen kişinin tertemiz olduğunu ikrar etme | Hükümdarın huzurunda kadınların ve vezirin eşinin Hz. Yûsuf’ta hiçbir kötülük görmediklerini kesin dille açıklamaları bağlamı (Yûsuf 12:51). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tenzih ve ismet inancı | Allah’a noksan sıfatların isnat edilemeyeceği ve peygamberlerin fuhuştan ve hıyanetten masum olduğu ilkesi | İlahî zata ve nebevi ahlaka kusur bulaşmasını mutlak olarak imkânsız gören tenzih kavramı. |
| Fıkıh | Kazf ve beraat dili | İffete iftira atanların sözlerinin reddedilmesi ve itham altındaki kişinin suçsuzluğunun tescili | Bir kimseyi töhmetten ve cezadan kesin bir dille hariç tutma ve aklama işlevi. |
| Tefsir | Nahiv ve mana ilişkisi | İfadenin fiil mi yoksa tenzih bildiren bir isim/edat mı olduğu ve lâm harfinin tenzih edilen varlığa delaleti | Hayret ile hakikati birbirinden ayıran, şahitliğe dayalı bir beraat tescili. |
| Hadis | Dua ve tenzih kalıpları | Müminin şüpheli ve çirkin durumlardan Allah’a sığınırken kullandığı tebrie ifadeleri | Çirkinliği işitince veya anınca onu derhal ilahi rızadan ve kendi nefsinden uzaklaştırma refleksi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve takdis | Mutlak tenzih | Kusuru ilahi alandan bütünüyle uzaklaştırmak | Allah’ın her türlü eksiklikten yüce olduğunu dille ikrar etme mekanizmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Mantık ve metodoloji | Kesin istisna (aksiyom) | Yanlış önermeyi doğrudan sistem dışına atmak | İspatlanmış masumiyeti veya doğruluğu her türlü şüphenin dışında tutma kuralıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Yargı ve kamu vicdanı | Beraat-i zimmet | Haksız ithamları kamuoyu önünde çürütmek | Masumiyet karinesinin sözlü ve aleni olarak ilanıyla yöneticinin veya bireyin itibarını koruma. | Güçlü |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan iktisadi bir kurum veya işleme tekabül eden ıstılahı kullanımı bulunmamaktadır. | Veri bulunamadı |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Küme teorisinde tümleyen ve ayrık küme işlemi () | Bir elemanın veya niteliğin belirli bir hata kümesine hiçbir koşulda dahil edilemeyeceğini, kümenin tamamen dışında tanımlandığını gösteren mutlak ayrıklık bağıntısı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta mutlak beraat ve masumiyet karinesi | Bir bireyin kendisine isnat edilen fiilin lekesinden tamamen arındırılması ve suç isnadının tüm hukuki ve ahlaki sonuçlarıyla hükümsüz kılınması süreci. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadeyi yalnızca Türkçe "hâşâ" kelimesinde olduğu gibi ağız alışkanlığıyla söylenen kuru bir şaşırma veya çekinme nidasına indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu lafız yalnızca duygusal bir tepki değil; peygamberlik ismetinin, ilahi korumanın ve iftiranın çöküşünün resmen tescil edildiği ontolojik ve ahlaki bir beraat beyanıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yûsuf suresindeki diyalogların vahametini görememek; kadınların şehvet ve komplo ortamında dahi peygamberin ahlakı karşısında teslim oldukları mutlak masumiyet ikrarını sıradan bir kadın dedikodusu tepkisi derekesine düşürmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kök, Kur'an kıssalarında hakkın batıla galip geldiği ve iftiranın bizzat iftiracılar tarafından çürütüldüğü anlarda ilahi adaletin ve masumiyetin tescil dili olarak belirleyici bir işleve sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yûsuf suresinde iftira, tezgâh, ahlaki sınav ve ardından gelen yargılama ile aklanma sahnelerinin yer aldığı ayetlerde belirleyicidir (Yûsuf 12:31, 12:51). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Peygamberlerin ahlaki zaaf gösterebileceği veya töhmet altında lekelenebileceği yönündeki sığ yaklaşımları düzeltir; şahitlerin diliyle ismet sıfatını tartışmasız biçimde sabitler. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin sınırını çizip onu kenara ayırmak, ana gövdeden hariç tutarak korumak.
- Soyut anlamBir varlığı kendisine yöneltilen her türlü kusur, töhmet ve noksanlıktan mutlak bir iradeyle arındırmak, tenzih etmek.
- Sistematik karşılıkBir öznenin, tanımlanan kötülük veya noksanlık kümesiyle hiçbir ortak kesiti bulunmadığının aleni ve kesin ilanı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde masumiyeti ve tenzihi tescil edilen özneyi, ise isnat edilen kusur, noksanlık veya çirkinlik kümesini gösterir. tenzih ve tebrie operatörüdür; bu operatörün işlemesi, elemanının kümesine hiçbir şekilde ait olmaması ve 'in tekil kümesiyle kümesinin kesişiminin mutlak olarak boş küme () teşkil etmesi şartına bağlıdır.