حاش

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ح-ا-ش1 sîga, 29 mücavir kök, 2 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.قولمكربشرحاشحَاشَحصحصسكنوكأكرمرودعتدقطعيدي

KökSîga 1Ayet 2Sure 1Mücavir 29

▶ Ağı aç (3B)

حاش

ح - ا - ش

KÖK
  • 2 geçiş
  • 2 ayet
  • 1 sîga
  • 5 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: İstisna edilir

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: حشو/ي · حشى · حشي

Notlarım

Sözlükler(5)

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR17.815 harf
باب الحاء والشين حشا ، شحا ، حاش ، شاح ، وشح ، وحش . أشح . حشا : قال الليث الحشو : ما حشَوْتَ بِه فِراشاً أو غيرَ ذلك . والحَشِيَّةُ الفِراش المحشُوُّ . وتقول احتشيتُ بمعنى امْتلأْتُ . وتقول انْحشَى صوتٌ في صوتٍ وانحشى حَرْفٌ في حَرْفٍ . قال : والاحْتِشَاء احتشاءُ الرجلِ ذي الإبْرِدِة والمستحاضةُ تحْتَشِي بالكُرْسُف . قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لامرأةٍ : ( احْتَشِي كُرْسُفاً ) ، وهو القطن
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR5.897 harf
Madde başı: حشو/ي(باب الحاء والشين وما يثلثهما) (حشف) الحاء والشين والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رَخَاوة وضعف وخلوقة. فأوّل ذلك الحَشَف، وهو أردأ التَّمر. ويقولون في أمثالهم: "أَحَشَفاً وسُوءَ كِيلَة"، للرَّجُل يجمع أمرين ردِيَّين. قال امرؤ القيس: كأنَّ قلوبَ الطيرِ رَطباً ويابساً *** لدى وَكرها العُنَّابُ والحَشَفُ البالي([1]) وإنما ذكر قلوبَها لأنها أطيبُ ما في الطير، وهي تأتي فراخها بها. ويقال حَشِفَ([2])
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR7.242 harf
Madde başı: حشي: ( ى ( *!الحَشَى : ما دُونَ الحِجابِ ممَّا في البَطْنِ ) كلّه ( من كَبِدٍ وطِحالٍ وكَرِشٍ وما تَبِعَهُ ) *!حَشىً كُلُّه . ( أَو ما بينَ ضِلَعِ الخَلْف التي في آخرِ الجنْبِ إلى الوَرِكِ ؛ أَو ظاهِرُ البَطْنِ . ( و ) قيلَ : الحَشَى ( الحِضْنُ ) ، كذا في النُّسخِ والصَّوابُ والخَصْرُ ، أَي هو الخَصْرُ ، ومنه قَوْلُهم : هو لَطِيفُ الحَشَى إذا كانَ أَهْيَف ضامِرَ الخَصْرِ ؛ وقالَ الشاعِرُ يَصِفُ
Maddenin bağlantısı

: ( ى ( *!الحَشَى : ما دُونَ الحِجابِ ممَّا في البَطْنِ ) كلّه ( من كَبِدٍ وطِحالٍ وكَرِشٍ وما تَبِعَهُ ) *!حَشىً كُلُّه . ( أَو ما بينَ ضِلَعِ الخَلْف التي في آخرِ الجنْبِ إلى الوَرِكِ ؛ أَو ظاهِرُ البَطْنِ . ( و ) قيلَ : الحَشَى ( الحِضْنُ ) ، كذا في النُّسخِ والصَّوابُ والخَصْرُ ، أَي هو الخَصْرُ ، ومنه قَوْلُهم : هو لَطِيفُ الحَشَى إذا كانَ أَهْيَف ضامِرَ الخَصْرِ ؛ وقالَ الشاعِرُ يَصِفُ امرأَةً : هَضِيم الحَشَى ما الشمسُ في يومِ دَجْنِها وامرأَةٌ ضامِرَةُ الحَشَى وهُنَّ ضَوامِرُ *!الأَحْشاءِ . وقالَ ابنُ السِّكِّيت : الحَشَى ما بينَ آخرِ الأَضْلاعِ إلى رأْسِ الوَرِكِ . قالَ الأَزهريُّ : وتَثْنِيتُه *!حَشَيانِ . وقالَ الجوهريُّ : الحَشَى ما اضْطَمَّتْ عليه الضّلوعِ . ( و ) الحَشَى ( رَبْوٌ ) ، وهو شبْهُ البُهْرِ ، ( يَحْصُلُ ) للمُسْرِعِ في مِشْيَتِه والمُحْتَدِّ في كَلامِه ؛ ( وهو حَشٍ ، *!وحَشْيانُ ) . ومنه حدِيثُ عائِشَةَ : ( مالي أَراكَ *!حَشْيَا رابيَةً ) ، أَي مالَكَ قد وَقَعَ عليك الحَشَى ، وهو الرَّبْو والنَّهيجُ وارْتِفاعُ النَّفْسِ وتَواتُره ؛ وقالَ أَبو حبيبٍ الهُذَليُّ :

فنَهْنَهْتُ أُولى القَوْمِ عنهم بضَرْبةٍ تَنَفَّسَ منها كلُّ حَشْيانَ مُحْجَرِ ( وهي *!حَشِيَةٌ ) ، كفَرِحَةٍ ( *!وحَشْي ) ، على فَعْلى ، ( وقد *!حَشِيَا ، بالكسْرِ ، *!حَشًى ) ، وشاهِدُ المصْدَر قوْلُ الشمَّاخ : تُلاعِبُني إذا ما شِئْتُ خَوْدٌ على الأَنْماطِ ذاتُ حَشىً قَطِيعِأَرادَ : ذات نَفَسٍ مُنْقَطِعٍ من سِمَنِها ، وقَطِيعٍ نَعْتٌ *!لحَشىً . ( و ) *!حَشِيَ ( السِّقاءُ ) حَشًى : ( صارَ له منَ اللّبَنِ كالجِلْدِ من باطِنٍ فَلَصِقَ به ) ، أَي بالجِلْدِ ، ( فلا يَعْدَمُ أَن يُنْتِنَ فَيُرْوِح . ( *!والحَشِيُّ ، كغَنِيَ من النَّبْتِ : ما فَسَدَ أَصْلُهُ وعَفَنَ ) ، عن ابنِ الأعرابيِّ ؛ وأَنْشَدَ : كأَنَّ صَوْتَ شَخْبِها إذا هَما صَوتُ أَفاعٍ فِي *!حَشِيَ أَعْشَما يُرْوَى بالحاءِ وبالخاءِ . قالُ ابنُ برِّي : ومثْلُه قَوْلُ الآخر : وإنَّ عِنْدي إن رَكِبْتُ مِسْحَلي سَمَّ ذَراريحَ رِطابٍ *!وحَشِي أَرادَ : *!وحَشِيَ فخفَّفَ المُشَدَّد . ( أَو ) *!الحَشِيُّ : ( اليابِسُ ) ؛ نَقَلَه الجَوهريُّ عن الأصمعيِّ وأَنْشَدَ للعجَّاج : والهَدَب الناعِم والحَشيَّ يروى : بالحاءِ والخاءِ جَمِيعاً . ( و ) يقالُ : ( أنا في *!حَشاهُ ) ، أي في ( كَنَفِهِ ) وذِرَاهُ ؛ نقَلَهُ الزّمخشريُّ . ( و ) قيلَ : في ( ناحِيَتِهِ ) ؛ وأنشد ابن

دريد للمُعَطّل الهُذَليّ : يقولُ الذي أَمْسَى إلى الحَزْنِ أَهْلُه بأَيِّ الحَشَى أَمْسى الخَلِيطُ المُباينُقالَ الجَوهريُّ : يعْنِي الناحِيَةَ . ( *!والحاشِيَةُ : *!حاشِيَةُ الثَّوْبِ وغيرِهِ ) . ولو قالَ : جانِبُ الثَّوْبِ ، كانَ أَحْسَن . ففي المُحْكَم : *!حاشِيَتا الثَّوْبِ جانِبَاهُ اللذان لا هُدْبَ فيهما . وفي التَّهذِيبِ : جانِبَاهُ الطَّويلَتانِ في طَرَفَيْهما الهُدْبُ . ودَخَلَ في قوْلِهِ : وغيرِهِ : حاشِيَة السَّرابِ ، وهو كلُّ ناحِيَةٍ منه ؛ *!وحاِشَية المَقامِ طَرَفه وجانِبُه تَشْبيهاً *!بحاشِيَةِ الثَّوْبِ ؛ وحاشِيَة الكَلإِ جانِبُه . ومنه حدِيثُ معاوِيَةَ : ( لو كنتُ مِن أهْلِ البادِيَةِ لنَزَلْتُ مِن الكَلأِ *!الحاشِيَةَ ) . وحاشِيَةُ الكِتابِ : طَرَفُه وطرَّتُه . ( و ) الحاشِيَةُ : ( أَهْلُ الرَّجُلِ وخاصَّتُهُ ) الذين في *!حَشاهُ أَي كَنَفِهِ . ( و ) هؤلاء *!حاشِيَتَه ، بالنَّصْبِ ، أَي في ( ناحِيَتِهِ وظِلُّه ) وذَرَاهُ . ( *!وحاشَى منهم فلاناً : اسْتَثْناهُ ) . قالَ ابنُ الأنْبارِي : مَعْناه عَزَلَه من وَصْفِ القوْمِ *!بالحَشَى ، وعزله بناحِيَةٍ ولم يُدْخِلْه في جُمْلتِهم . قالَ الأزهريُّ : جَعَلَه مِن حَشَى الشيءِ وهو ناحِيَته ؛ ( *!كتَحَشَّاهُ ) . قالَ اللّحْيانيّ : شَتَمْتُهم وما *!حاشَيْتُ منهم أَحداً ولا *!تَحَشَّيْتُ أَي ما قُلْتُ *!حاشَى لفلانٍ وما اسْتَثْنَيْتُ منهم أَحَداً ؛ وأَنْشَدَ الباهِلِيُّ في المعاني : ولا *!يَتَحَشَّى الفَحْلُ إنْ أَعْرَضَتْ به ولا يُمْنَعُ المِرْباعُ منها فَصِيلُها

قالَ : لا يتَحَشَّى لا يُبالي من حاشَى . ( وحاشَى : تَجُرُّ ) ما بعْدَها ( كحتَّى ) ؛ وشاهِدُه قَوْلُ سَبْرة بنِ عَمْرو الأسَدِي : حاشَى أَبي ثَوْبانَ إنَّ به ضَنّاً عن المَلْحاةِ والشَّتْمِقالَ ابنُ برِّي : هو في المُفَضَّلِيَّاتِ للجُمَيْح بنِ الطمَّاحِ الأسَدِيّ ، قالَ ومثْلُه قَوْلُ الأُقَيْشِر : في فِتْيَةٍ جَعَلوا الصَّليبَ إلَهَهُمْ *!حاشايَ إني مُسْلِمٌ مَعْذُورُقالَ : حاشَى في البيتِ حَرْف جَرَ ، ولو كانتْ فعلاً لقالَ *!حاشاني . ( و ) قالَ الجَوهريُّ : يقالُ ( *!حَاشَاكَ و ) حاشَى ( لَكَ بِمَعْنًى ) واحِدٍ . وحاشَى : كلمةٌ يُسْتَثنى بها ، وقد يكونُ حَرْفاً ، وقد يكونُ فعْلاً ، فإن جَعَلْتها فعْلاً نَصَبْتَ بها فقُلْتَ ضَرَبْتهم حاشَى زيْداً ، وإن جَعَلْتها حَرْفاً خَفَضْتَ بها . وقالَ سِيْبَوَيْه : لا يكونُ إلاَّ حَرْف جَرَ لأنَّها لو كانتْ فعْلاً لجازَ أَنْ يكونَ صِلَة كما يَجوزُ ذلكَ في خَلا ، فلمَّا امْتَنَعَ أَن يقالَ جاءَني القَوْمُ ما حاشَى زيْداً دلَّتْ أَنَّها ليسَتْ بفعْلٍ . وقالَ المبرِّدُ : حاشَى قد تكونُ فعْلاً واسْتدلَّ بقَوْلِ النابغَةِ : ولا أَرَى فاعِلاً في الناسِ يُشْبِهُه وما *!أُحاِشي من الأَقْوامِ من أَحَدِ

فتصرُّفُه يدلُّ على أنَّه فعْلٌ ، ولأنَّه يقالُ حاشَى لزيدٍ ، فحرْف الجرِّ لا يَجوزُ أَن يَدْخلَ على حَرْفِ الجَرِّ ، ولأنَّ الحذْفَ يدخُلُها كقَوْلِهم *!حاشَ لزيدٍ ، والحذْفُ إنّما يَقَعُ في الأسْماءِ والأَفْعالِ دونَ الحُروفِ ، انتَهَى . ( *!وحاشَى للَّهِ *!وحاشَ للَّهِ ) : أَي بَراءَة للَّهِ و ( مَعاذَ اللَّهِ ) . قالَ الفارِسِيُّ : حُذِفَتْ منه اللامُ لكثْرَةِ الاسْتِعْمالِ . وقالَ الأزهريُّ : حاشَ للَّهِ كانَ في الأصْلِ حاشَى للَّهِ فكَثُرَ في الكَلامِ وحُذِفَتِ الياءُ وجُعِلَ اسْماً وإن كانَ في الأصْلِ فعْلاً وهو حَرْفٌ مِن حُروفِ الاسْتِثْناءِ مثْلُ عَدَا وخَلا ، ولذلِكَ خَفَضوا *!بحاشَى كما خَفَضوا بهما ، لأنَّهما جُعِلا حَرْفَيْن وإن كانَا في الأصْلِ فعْلَيْن . وقالَ ابنُ الأنْبارِي : مَنْ قالَ حاشَى لفلانٍ خَفَضَه باللامِ الزائِدَةِ ، ومَنْ قالَ حاشَى فلاناً أَضْمَرَه في حاشَى مَرْفوعاً ونَصَبَ فلاناً بحاشَا ، والتَّقديرُ حاشَى فِعْلُهم فلاناً ، ومَنْ قالَ حاشَى فلانٍ خَفَضَ بإضْمارِ اللامِ لطُولِ صُحْبتها حاشَى ، ويَجوزُ أَن تخفضَه بحاشَى لأنَّ حاشَى لمَّا خَلَتْ مِن الصاحِبِ أَشْبَهَتِ الاسمَ فأُضِيفَت إلى ما بَعْدِها . *!وتَحَشَّى كقال : حاشى فلان ( و )*!تَحَشَّى ( من فلانٍ : تَذَمَّمَ ) ، عن ابنِ الأعرابيِّ ؛ وأَنْشَدَ للأَخْطَل : ولولا *!التَّحَشِّي مِنْ رِماحٍ رَمَيْتُها بكَالِمةِ الأَنْيابِ باقٍ رُسُومُها

( *!والحَشَى : ع قُرْبَ المَدِينَةِ ) . وقالَ نَصْر : هو وادٍ بالحجازِ ورَسَمه بالألِفِ ، قالَ الشاعِرُ : فإنَّ بأجْزاعِ البُرَيراءِ *!فالحَشَى فَوَكْزٍ إلى النَّقْعَيْنِ مِنْ وَبِعانِ ( و ) مِن المجازِ : ( *!الحاشِيَتانِ : ابنُ المَخاضِ وابنُ اللَّبُونِ ) . قالَ ابنُ السِّكِّيت : يقالُ : أَرْسَلَ بَنُو فلانٍ رائداً فانْتَهَى إلى أَرْضٍ قد شَبِعَتْ *!حاشِيَتاها . وممَّا يُسْتدركُ عليه : إذا اشْتَكَى الرَّجُلُ *!حَشاهُ فهو *!حَشٍ ، نَقَلَه الأزهريُّ . *!ومُحْشِيَةُ الكِلابِ : الأرْنَبُ ، أَي تَعْدو الكلابُ خَلْفها حتى تَنْبَهِرَ الكِلابُ ؛ نَقَلَه الجَوهريُّ عن ابنِ السِّكِّيت . *!وتَحشَّتِ المرأَةُ *!تَحَشِّياً فهي *!مُتَحَشِّيَةٌ ، مثْلُ *!احْتَشَتِ *!الحَشِيَّة ؛ نَقَلَه الأزهريُّ . *!وحاشِيَةُ الناسِ : رُذالُهم . *!وتَحَشَّى في بَني فلانٍ : إذا اضْطَمُّوا عليه وآوَوْهُ . *!وحَشَّى الرَّجُل *!تَحْشِيَةً : كَتَبَ على *!حاشِيَةِ الكِتابِ ، عاميَّة ، ثم سُمِّي ما كَتَبَ حاشِيَة مَجازاً . وعَيْشٌ رَقيقُ الحَواشِي : ناعِمٌ في دَعَةٍ . ورجلٌ رَقيقُ الحَواشِي : لَطِيفُ الصُّحْبةِ . وقالَ اللحْيانيُّ : يقالُ شَتَمْتُهم فما *!حَشَيْتُ منهم أَحَداً ، أَي ما قُلْتَ حشى لفلانٍ .

قالَ ابنُ الأنْبارِي : ومِن العَرَبِ مَنْ يقولُ حشَى لفلانٍ فيُسْقِط الأَلِف ؛ وأَنْشَدَ الفرَّاء : حَشى رَهْطِ النبيِّ فإنَّ منهمْ بحُوراً لا تُكَدِّرُها الدِّلاءُوتَحَشَّى مِن الحاشِيَةِ ، كتَنَحَّى من الناحِيَةِ . وتقولُ : *!انحْشَى صَوْتٌ في صوتٍ وحَرْفٌ في حَرْفٍ ؛ نَقَلَه الأزهرِيُّ . وحاشى : نَبْتٌ .

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR12.220 harf
Madde başı: حشىحَشِىَ 1 حَشِىَ ذ , [aor. يَحْشَى,] inf. n. حَشًى, He (a man walking quickly, and one speaking with sharpness, or hastiness, of temper, TA) breathed short, or unintermittedly; panted for breath; or was out of breath. (S, K, TA.) -A2- See also 3. حشّى 2 حشّى ذ , (TA,) inf. n. تَحْشِيَةٌ, (KL, TA,) He made a حَاشِيَة to a garment, or piece of cloth. (KL.) ― -b2- And [hence,] (assumed tropical:)
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR779 harf
Madde başı: حشيحَشِيَ حَشِيَ A ( n. ac. حَشىً [ 4 ] ), a. Panted, breathed short; was asthmatical. حَشَّيَ حَشَّيَ II , a. Trimmed, hemmed, put a border to. b. Annotated, glossed ( book ). حَاْشَيَ حَاْشَيَ III a. [ acc. & Min ], Excepted. تَحَشَّيَ تَحَشَّيَ V , a. see III . b. see VI . تَحَاْشَيَ تَحَاْشَيَ VI a. [ Min or 'An ], Avoided, shunned, recoiled from. حَشًى حَشًى [ 4 ], a. Shortness
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler29 mücavir (42 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. حصحص

    1 ortak ayet · Netleşti

  2. وكأ

    1 ortak ayet · “Vika” arkalık, sırtın yaslandığı şeydir

  3. خطب

    1 ortak ayet · Hitbe: “Hetba” kına yakılmış el demektir

  4. عتد

    1 ortak ayet · Hazırladık

  5. مكر

    1 ortak ayet · Sinek kapan bitki demektir

  6. يوسف

    1 ortak ayet · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir

  7. قطع

    1 ortak ayet · Kesinlikle keseceğim

  8. مرأ

    1 ortak ayet · Mer’, “merve”den dönüşmüştür

  9. كرم

    1 ortak ayet · Üzüm salkımıdır

  10. سكن

    1 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir

  11. قول

    2 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

  12. يدي

    1 ortak ayet · El ve kol demektir

Geçtiği ayetler(2)

  1. … اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ …

    İstisna edilirOnların dedikodularını işitince; onlara haber yolladı. Onlar için yaslanacak yerler hazırladı ve onlardan her birine birer bıçak verdi. (Yusuf’a) : Çık karşılarına, dedi. Hepsi onu görünce kendisini çok büyüttüler. Ve ellerini kestiler. Dediler ki: Allah’ı tenzih ederiz. Haşa bu, bir beşer değildir, ancak çok şerefli bir melektir.

  2. … مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَةُ …

    İstisna edilirDedi ki: Yusuf’tan kam almak istediğiniz zaman ne halde idiniz? Onlar dediler ki: Haşa, Allah için biz onun bir kötülüğünü görmedik. Aziz’in karısı da şöyle dedi: Şimdi hak ortaya çıktı. Onu kendime ben ram etmek istedim. Ve o, gerçekten sadıklardandır.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökحاش
YapıÜçlü (ecvef)
Özel Durumİlletli (orta harfi vâv/yâ dönüşümlü elif)
Bağlamsal Yakın Köklerسبح, نزه, برى, عزل
Zıt Kökشرك
Çekirdek Özet 1Bir şeyi kenara koyma, sınırın dışına çekme ve ortaklıktan ayırarak hariç tutma
Çekirdek Özet 2İlahi zata ve elçilik onuruna noksanlık veya kusur isnat edilmesini kökten reddederek tenzih etme
Çekirdek Özet 3Bir varlığı isnat edilen eksiklik dairesinin tamamen dışında bırakan mutlak istisna ve arındırma ilkesi
Kritik Hata Riskiİfadenin yalnızca edebi bir hayret nidası sayılarak tevhidi ve ahlaki tenzih bağlamından koparılması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
حشBir şeyi sınırlandırma, kenara çekme, içine alma veya ayrı tutma. Nitekim حشا (iç boşluk, kenara ayrılan organ), حشش (kuruyup toplanan ot) ve حوش (etrafı çevrilip kenara alınan alan) köklerinde de alanı belirleyip dışarıda bırakma veya içte toplama mantığı esastır.شOrta harfteki uzama ve hareketin ش harfiyle tamamlanması, sınır çekme ve dışlama eylemini zihinsel ve sözlü bir uzaklaştırmaya, mutlak bir istisna ve tenzih beyanına dönüştürmüştür.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
حçit, duvar; çevirme, koruma, ayırmaNesnenin veya anlamın etrafına sınır çekerek onu çevreleyen alandan ayırma ve korumaya alma hareketini temsil eder.
اöküz başı; güç, öncülük, başlangıçÇitin veya sınırın yönünü kesin bir güç ve mutlak bir duruşla yukarıya ve öteye doğru uzatma hareketidir.
شdiş; ısırma, parçalama, keskinlikAyrışmayı kesinleştiren, sınırın ötesinde kalan unsuru net bir hatla koparıp dışarıda bırakan keskin ayrımı ifade eder.
حاشçit, koruma, uzanım ve keskin ayrılma bütünlüğüHedeflenen varlığı kusur, leke ve isnat çemberinin dışına çıkarıp etrafına aşılmaz bir tenzih duvarı çekerek mutlak biçimde arındırma hareketi.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir şeyin sınırını, kenarını belirleyip onu ana gövdeden ayırmak; avı veya sürüyü bir tarafa doğru sürerek belirli bir hatta toplamak veya dışarıda bırakmak.
Cahiliye şiiri kullanımıCahiliye devrinde kök, istisna ve tenzih lafzı olarak bir şahsı kınamadan, noksanlıktan veya kötülükten ayrı tutmak üzere kullanılmıştır. Nâbiğa ez-Zübyânî divanında bir övgü bağlamında muhatabını her türlü ayıptan beri kılarken bu kökten türeyen istisna ifadesini zikretmiştir.
Erken Arapça kullanımKlasik dilde حاشا veya حاش terkibi, özellikle Yüce Allah’a izafe edildiğinde O’nu her türlü acziyet ve noksanlıktan tenzih etmek; insanlara izafe edildiğinde ise onları töhmet ve ayıptan uzak tutmak üzere bir istisna ve tebrie sözü olarak yerleşmiştir.

Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Dīvānü’n-Nâbiġa.

Sami etimolojik katman

Batı Sami dillerinde ve genel Sami morfolojisinde kök, kenar, sınır ve dışlama anlam alanıyla bağlantılı bir ikili çekirdek zeminine dayanır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan aynı lafzi kalıpta bir tenzih edatı gelişmemiş olmakla birlikte, bir şeyi sınırlama, kenara koyma veya koruma altına alma işlevini gören köklerle semantik yakınlık mevcuttur. Arapçada kök, bir nesnenin sınırını veya kenarını ifade eden fiziksel zeminden hızla soyutlanarak edebi ve teolojik bir istisna, tenzih ve tebrie aracına dönüşmüştür. Fonetik olarak boğaz harfi ile dişsi sürtüşmeli harfin birleşimi, telaffuz anında kesin bir duruş ve dışlama vurgusu üretir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönحاش, حوش, حشا kök ailesiFiziksel olarak bir şeyin kenarı, dışı veya içi arasındaki ayrım çizgisinden hareketle sözlü istisna ve tenzihe geçiş yapılmıştır.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiKenar, sınır ve ayırma çekirdeğiİkili çekirdek düzeyinde çevreleme ve ayırma mantığı ortak Sami zeminle uyumludur; ancak istisna edatı olarak gelişimi Arapçaya özgüdür.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu edatsal yapıya dair doğrudan doğrulanmış veri tespit edilmemiştir.Veri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha ve ilgili Sami karşılaştırmalı etimoloji kayıtları.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
حاشAnlamlıHariç tutmak, tenzih etmekBir varlığı isnat edilen kusurdan kesin olarak kenara ayırmakHedef köktür
حشاAnlamlıİçini doldurmak, iç organBir şeyin içini doldurmak veya gövdenin iç kısmını teşkil etmekTers yönde içe alma hareketidir; Kur'an'da geçmez
احشKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak mühmeldir
اشحKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak mühmeldir
شحاAnlamlıAğzı açmak, ayırmakAğzı veya yarığı genişçe açmakAralama ve açıklık oluşturma nüansı taşır; Kur'an'da geçmez
شاحAnlamlıGayret etmek, sakınmakBir işe ciddiyetle sarılmak veya bir şeyden çekinip sakınmakDikkat ve ayrışma nüansı içerir; Kur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
حاشMerkezTenzih, hariç tutmaBir varlığı isnat edilen kusurun sınırları dışına tamamen çekerek beraatini ilan etmeHem edat hem fiil kökü olarak mutlak dışlama ve arındırmayı ifade eder
سبحKomşuTenzih, arındırmaKusurdan uzaklaştırma hareketini akış, devamlılık ve yüceltme ekseninde yapmaVarlığı noksanlıktan hızla yüzdürüp uzaklaştırma yönü baskındır
نزهKomşuTenzih, uzak durmaÇirkinlik ve kötülükten mekânsal ve ahlaki olarak mesafeli durmaPislikten ve çamurdan temiz bir alana çıkma nüansıdır
برىKomşuBeraat, ilişiği kesmeBir bağdan, borçtan veya töhmetten tamamen soyutlanıp serbest kalmaÖnceden var sayılan bir bağın kesilip atılmasını hedefler
عزلKomşuAyırma, kenara koymaBir şeyi diğer şeylerin arasından alıp bir kenara tek başına bırakmaTenzih ve kutsallık amacı taşımayan nötr bir ayrıştırma hareketidir
شركZıtOrtak kılma, katmaBir varlığı başka bir varlığın hükmüne, niteliğine veya kusuruna ortak etmeSınırları kaldırıp kusuru veya vasfı başkasına da isnat etme hareketidir

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaحاشHariç tutma, tenzihKusur ve noksanlıktan büsbütün beri kılma ve istisna etmeKesin
LatinceExcipere, deponereHariç tutmak, kenara koymakHukuki ve mantıksal hariç tutmayı karşılar; ilahi tenzih tonunu tek başına veremezGüçlü
İngilizceGod forbid, far be it, exceptAsla öyle değil, tenzih ederim, hariçHem hayret ve tebrie nidasını hem de kenara ayırma işlevini taşırGüçlü
AlmancaGott bewahre, fern sei esAllah korusun, uzak olsunTöhmetten sakınma ve uzak tutma anlamını karşılarGüçlü
FransızcaÀ Dieu ne plaise, loin de làAllah korusun, bundan uzaktırKusuru reddetme nidası olarak iş görür; kökün biçimsel istisna yönünü eksik bırakırGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
İstisna ve tenzih lafzı (حاشَ لِلَّهِ)İlahî kudret ve adaleti tenzih, peygamberi her türlü ahlaki kusurdan tebrie etmeKadınların Hz. Yûsuf’un olağanüstü iffet ve güzelliği karşısında hayretle onu beşeri zaaftan tenzih etmeleri bağlamı (Yûsuf 12:31).
İtiraf ve mutlak tebrie (حاشَ لِلَّهِ)Töhmetin asılsız olduğunu, suç isnat edilen kişinin tertemiz olduğunu ikrar etmeHükümdarın huzurunda kadınların ve vezirin eşinin Hz. Yûsuf’ta hiçbir kötülük görmediklerini kesin dille açıklamaları bağlamı (Yûsuf 12:51).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamTenzih ve ismet inancıAllah’a noksan sıfatların isnat edilemeyeceği ve peygamberlerin fuhuştan ve hıyanetten masum olduğu ilkesiİlahî zata ve nebevi ahlaka kusur bulaşmasını mutlak olarak imkânsız gören tenzih kavramı.
FıkıhKazf ve beraat diliİffete iftira atanların sözlerinin reddedilmesi ve itham altındaki kişinin suçsuzluğunun tesciliBir kimseyi töhmetten ve cezadan kesin bir dille hariç tutma ve aklama işlevi.
TefsirNahiv ve mana ilişkisiİfadenin fiil mi yoksa tenzih bildiren bir isim/edat mı olduğu ve lâm harfinin tenzih edilen varlığa delaletiHayret ile hakikati birbirinden ayıran, şahitliğe dayalı bir beraat tescili.
HadisDua ve tenzih kalıplarıMüminin şüpheli ve çirkin durumlardan Allah’a sığınırken kullandığı tebrie ifadeleriÇirkinliği işitince veya anınca onu derhal ilahi rızadan ve kendi nefsinden uzaklaştırma refleksi.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid ve takdisMutlak tenzihKusuru ilahi alandan bütünüyle uzaklaştırmakAllah’ın her türlü eksiklikten yüce olduğunu dille ikrar etme mekanizmasıdır.Kesin
İlmiMantık ve metodolojiKesin istisna (aksiyom)Yanlış önermeyi doğrudan sistem dışına atmakİspatlanmış masumiyeti veya doğruluğu her türlü şüphenin dışında tutma kuralıdır.Güçlü
SiyasiYargı ve kamu vicdanıBeraat-i zimmetHaksız ithamları kamuoyu önünde çürütmekMasumiyet karinesinin sözlü ve aleni olarak ilanıyla yöneticinin veya bireyin itibarını koruma.Güçlü
İktisadiVeri bulunamadıVeri bulunamadıVeri bulunamadıKökün doğrudan iktisadi bir kurum veya işleme tekabül eden ıstılahı kullanımı bulunmamaktadır.Veri bulunamadı

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerKüme teorisinde tümleyen ve ayrık küme işlemi (A∩B=∅)Bir elemanın veya niteliğin belirli bir hata kümesine hiçbir koşulda dahil edilemeyeceğini, kümenin tamamen dışında tanımlandığını gösteren mutlak ayrıklık bağıntısı.Güçlü
Beşeri bilimlerHukukta mutlak beraat ve masumiyet karinesiBir bireyin kendisine isnat edilen fiilin lekesinden tamamen arındırılması ve suç isnadının tüm hukuki ve ahlaki sonuçlarıyla hükümsüz kılınması süreci.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiİfadeyi yalnızca Türkçe "hâşâ" kelimesinde olduğu gibi ağız alışkanlığıyla söylenen kuru bir şaşırma veya çekinme nidasına indirgemek.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da bu lafız yalnızca duygusal bir tepki değil; peygamberlik ismetinin, ilahi korumanın ve iftiranın çöküşünün resmen tescil edildiği ontolojik ve ahlaki bir beraat beyanıdır.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataYûsuf suresindeki diyalogların vahametini görememek; kadınların şehvet ve komplo ortamında dahi peygamberin ahlakı karşısında teslim oldukları mutlak masumiyet ikrarını sıradan bir kadın dedikodusu tepkisi derekesine düşürmek.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kök, Kur'an kıssalarında hakkın batıla galip geldiği ve iftiranın bizzat iftiracılar tarafından çürütüldüğü anlarda ilahi adaletin ve masumiyetin tescil dili olarak belirleyici bir işleve sahiptir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Yûsuf suresinde iftira, tezgâh, ahlaki sınav ve ardından gelen yargılama ile aklanma sahnelerinin yer aldığı ayetlerde belirleyicidir (Yûsuf 12:31, 12:51).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Peygamberlerin ahlaki zaaf gösterebileceği veya töhmet altında lekelenebileceği yönündeki sığ yaklaşımları düzeltir; şahitlerin diliyle ismet sıfatını tartışmasız biçimde sabitler.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir nesnenin sınırını çizip onu kenara ayırmak, ana gövdeden hariç tutarak korumak.
  • Soyut anlamBir varlığı kendisine yöneltilen her türlü kusur, töhmet ve noksanlıktan mutlak bir iradeyle arındırmak, tenzih etmek.
  • Sistematik karşılıkBir öznenin, tanımlanan kötülük veya noksanlık kümesiyle hiçbir ortak kesiti bulunmadığının aleni ve kesin ilanı.
  • LaTeX modeliT(x,K)  ⟺  x∉Kveya{x}∩K=∅
  • LaTeX açıklamasıModelde x masumiyeti ve tenzihi tescil edilen özneyi, K ise isnat edilen kusur, noksanlık veya çirkinlik kümesini gösterir. T tenzih ve tebrie operatörüdür; bu operatörün işlemesi, x elemanının K kümesine hiçbir şekilde ait olmaması ve x'in tekil kümesiyle K kümesinin kesişiminin mutlak olarak boş küme (∅) teşkil etmesi şartına bağlıdır.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ح