حاش
ح - ا - ش
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 1 sîga
- 5 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: İstisna edilir
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: حشو/ي · حشى · حشي
Notlarım
Sözlükler(5)
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR17.815 harfباب الحاء والشين
حشا ، شحا ، حاش ، شاح ، وشح ، وحش . أشح .
حشا : قال الليث الحشو : ما حشَوْتَ بِه فِراشاً أو غيرَ ذلك . والحَشِيَّةُ الفِراش المحشُوُّ . وتقول احتشيتُ بمعنى امْتلأْتُ . وتقول انْحشَى صوتٌ في صوتٍ وانحشى حَرْفٌ في حَرْفٍ . قال : والاحْتِشَاء احتشاءُ الرجلِ ذي الإبْرِدِة والمستحاضةُ تحْتَشِي بالكُرْسُف . قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لامرأةٍ : ( احْتَشِي كُرْسُفاً ) ، وهو القطن
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.897 harfMadde başı: حشو/ي(باب الحاء والشين وما يثلثهما)
(حشف) الحاء والشين والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رَخَاوة وضعف وخلوقة.
فأوّل ذلك الحَشَف، وهو أردأ التَّمر. ويقولون في أمثالهم: "أَحَشَفاً وسُوءَ كِيلَة"، للرَّجُل يجمع أمرين ردِيَّين. قال امرؤ القيس:
كأنَّ قلوبَ الطيرِ رَطباً ويابساً *** لدى وَكرها العُنَّابُ والحَشَفُ البالي([1]) وإنما ذكر قلوبَها لأنها أطيبُ ما في الطير، وهي تأتي فراخها بها. ويقال حَشِفَ([2])
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.242 harfMadde başı: حشي: ( ى ( *!الحَشَى : ما دُونَ الحِجابِ ممَّا في البَطْنِ ) كلّه ( من كَبِدٍ وطِحالٍ وكَرِشٍ وما تَبِعَهُ ) *!حَشىً كُلُّه .
( أَو ما بينَ ضِلَعِ الخَلْف التي في آخرِ الجنْبِ إلى الوَرِكِ ؛ أَو ظاهِرُ البَطْنِ .
( و ) قيلَ : الحَشَى ( الحِضْنُ ) ، كذا في النُّسخِ والصَّوابُ والخَصْرُ ، أَي هو الخَصْرُ ، ومنه قَوْلُهم : هو لَطِيفُ الحَشَى إذا كانَ أَهْيَف ضامِرَ الخَصْرِ ؛ وقالَ الشاعِرُ يَصِفُ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR12.220 harfMadde başı: حشىحَشِىَ
1 حَشِىَ ذ , [aor. يَحْشَى,] inf. n. حَشًى, He (a man walking quickly, and one speaking with sharpness, or hastiness, of temper, TA) breathed short, or unintermittedly; panted for breath; or was out of breath. (S, K, TA.) -A2- See also 3.
حشّى
2 حشّى ذ , (TA,) inf. n. تَحْشِيَةٌ, (KL, TA,) He made a حَاشِيَة to a garment, or piece of cloth. (KL.) ― -b2- And [hence,] (assumed tropical:)
حَشِىَ 1 حَشِىَ ذ , [aor. يَحْشَى,] inf. n. حَشًى, He (a man walking quickly, and one speaking with sharpness, or hastiness, of temper, TA) breathed short, or unintermittedly; panted for breath; or was out of breath. (S, K, TA.) -A2- See also 3.
حشّى 2 حشّى ذ , (TA,) inf. n. تَحْشِيَةٌ, (KL, TA,) He made a حَاشِيَة to a garment, or piece of cloth. (KL.) ― -b2- And [hence,] (assumed tropical:) He wrote a note or comment, or notes or comments, upon the margin, or margins, of a book: (KL, TA:) in this sense it is vulgar [or post-classical]. (TA.) -A2- [Also, app., He, or it, caused one to breathe short or unintermittedly, to pant for breath, or to be out of breath: see مُحَشِّيَةُ الكِلَابِ, below.]
حاشاهُ مِنْهُمْ 3 حاشاهُ مِنْهُمْ ذ , (IAmb, K, &c.,) inf. n. مُحَاشَاةٌ, (KL,) He set him aside as excluded from the description of them; [excluded him from them;] did not include him among them: (IAmb, TA:) from حَشًى meaning the “side” of a thing: (Az, TA;) he excepted him from them; as also ↓ تحشّاهُ. (Lh, K, TA.) You say, شَتَمْتُهُمْ وَ مَا حَاشَيْتُ مِنْهُمْ أَحَدًا and ↓ ما تَحَشَّيْتُ, i. e. [I reviled them and] I did not say [of any one of them] حَاشَى لِفُلَانٍ [Far is such a one from being included among those of whom I speak! or from any cause of reproach!]; or I did not except, of them, any one. (Lh, TA. [The same saying is repeated in the TA, in the supplement to this art. of the K, but with the substitution of حشيت for حاشيت; perhaps by a mistake of the copyist: or it may be inferred from a statement of Fr and IAmb, which will be found below, that one also says ما ↓ حَشَيْتُ.]) And En-Nلbighah [Edh-Dhubyلnee] says, (Mbr, S.) وَ لَا أَرَى فَاعِلًا فِى النَّاسِ يُشْبِهُهُ وَ مَا أُحَاشِى مِنَ الأَقْوَامِ مِنْ أَحَدِ [And I shall not see an actor among mankind resembling him; and I do not except, of the companies of men, any one]: which shows حَاشِى to be a verb perfectly inflected. (Mbr, S, Mughnee.) And hence the trad. of the Prophet, قَال أُسَامَةُ أَحَبُّ النَّاسِ اـِلَىَّ مَا حَاشَى فَاطِمَةَ, i. e. [He said, Usلmeh is the most beloved of men to me:] he did not except Fلtimeh: ما being here a negative; not, as Ibn-Mلlik imagines, supposing this clause to be of the words of the Prophet, the ما which, with a verb following it, conveys the meaning of an inf. n. (Mughnee.) ― -b2- حَاشَى also denotes exception as a particle, or as a verb (S, Mughnee) having but one tense and no inf. n., (Mughnee,) according as it governs a gen. or an accus. case. (S.) You say, زَيْدٍ ↓ ضَرَبْتُهُمْ حَاشَى [I beat them, except Zeyd], using it as a particle; and ضربتهم حاشى زَيْدًا, using it as a verb. (S, I 'Ak * p. 169.) And sometimes one says, قَامَ القَوْمُ مَا حَاشَى زَيْدًا [The party stood, except Zeyd]; (Mughnee, I' Ak p. 169;) like مَا خَلَا; though Ibn-Mلlik [like Sb] disallows it: (I' Ak:) this being shown to be allowable by the saying of the poet, رَأَيْتُ النَّاسَ مَا حَاشَى قُرَيْشًا فَاـِنَّا نَحْنُ أَفْضَلُهُمْ فَعَالَا [I have seen mankind, except Kureysh, that we are the most excellent of them in conduct]. (Mughnee, I' Ak p. 170.) The agent of حاشى [used as a verb having but one tense and no inf. n.] is a pronoun implied, relating to the inf. n. of the preceding verb, or to its act. part. n., or to a portion of what is meant by the [preceding] general noun: so that when one says, قَامَ القَوْمُ حَاشَى زَيْدًا, the meaning is, [The party stood, but] their standing, or the stander of them, or a portion of them, was apart from Zeyd. (Mughnee.) [In the K, its use as a verb of this kind is not mentioned; but it is there said to govern the gen. case, like حَتَّى.] ― -b3- It also denotes remoteness from imperfection or the like, or freedom therefrom; as in the phrase للّٰهِ ↓ حَاشَى [I ascribe unto God remoteness from every imperfection or the like, or freedom therefrom; generally implying wonder or admiration, so that it may be rendered, how far, or how free, is God from every imperfection!]: (Mughnee:) or this phrase means مَعَاذَ اللّٰهِ [I seek protection by God; or, as often used by late writers, and in the present day, God forbid!]; as also للّٰهِ ↓ حَاشَ; (S, K;) the former being the original expression: (S:) it occurs, read in both these ways, in the Kur xii. 31 and 51; where it implies wonder at the power of God as manifested in the creation of such a person as Joseph. (Ksh, Bd.) Mbr and IJ and the Koofees hold that it is a verb; and that, in the [latter] verse the meaning is, Joseph hath kept aloof from disobedience for the sake of God; but such an interpretation as this is not suitable in the case of [the former verse,] حَاشَ للّٰهِ مَا هٰذَا بَشَرًا: the truth is, that it is a noun, syn. with التَنْزِيه or البَرَآءَة, [accord. to different copies of the Mughnee, meaning تَنْزِيهًا or بَرَآءَةً,] as is shown by another reading, للّٰهِ ↓ حَاشًا, with tenween, like بَرَآءَةً للّٰهِ; and by the reading of Ibn-Mes'ood, اللّٰهِ ↓ حَاشَ, like مَعَاذَ اللّٰهِ: some assert that it is a verbal noun, meaning أَتَبَرَّأُ [I assert myself to be free, or clear, to God], or تَبَرَّأْتُ [I have asserted myself &c.]; but its being decl. in some dials. contradicts this. (Mughnee.) One says also, ↓ حَاشَاكَ and لَكَ ↓ حَاشَى [Far art thou from being included among those of whom I speak! or from any cause of reproach! or the like]; both meaning the same. (S, K.) And some of the Arabs say ↓ حَشَى, (Fr, IAmb, TA,) dropping the ا (IAmb, TA.) ― -b4- Sb says, (S, Mughnee,) with most of the Basrees, (Mughnee,) that it is only a particle governing the gen. case, (S, Mughnee,) syn. with اـِلَّا; (Mughnee;) because, if it were a verb, it would be allowable to make it a connective to مَا, like خَلَا; and this he asserts to be not allowable. (S.) Mbr says that it is sometimes a verb; as is shown by the verse of En-Nلbighah cited above; and by the saying حَاشَى لِزَيْدٍ, because a particle cannot be made to precede immediately another particle; and because it suffers elision, as in the phrase حَاشَ لِزَيْدٍ, seeing that elision takes place in nouns and verbs only, exclusively of particles: (S, Mughnee *:) and IJ and the Koofees say the like: but Mbr also holds, in common with El-Jarmee and El-Mلzinee and Zj and Akh and AZ and Fr and Aboo-'Amr EshSheybلnee, that it is often a particle governing the gen. case, and seldom a trans. verb having but one tense and no inf. n., because syn. with اـِلَّا. (Mughnee.) -A2- See also 5, in two places.
تحشّى 5 تحشّى ذ [He went aside, apart, or aloof, or he removed, withdrew, or retired to a distance,] is from الحَاشِيَةُ; like تَنَحَّى from النَّاحِيَةُ: (TA:) and [↓ تحاشى has a similar meaning:] you say, تَحَاشَيْتُ مِنْ كَذَا I kept aloof from, shunned, or removed myself far from, such a thing; from الحَشَا [or الحَشَى] meaning النَّاحِيَةُ. (Har p. 194.) ― -b2- And تحشّى مِنْهُ; (IAar, K;) and مِنْهُ ↓ حاشى, (Har p. 294,) inf. n. مُحَاشَاةٌ; (KL;) He abstained, or refrained, (IAar, K, KL, Har,) from him, (IAar, K, Har,) or it, (IAar, KL,) through disdain and pride; or he disdained, or scorned, or was ashamed of, him, or it. (IAar, K, Har.) ― -b3- And لَا يَتَحَشَّى, (El-Bلhilee, TA,) and لا ↓ يُحَاشِى, (Har p. 294,) He will not care, mind, heed, or regard. (El-Bلhilee, Har, TA.) -A2- See also 3, in two places, first and second sentences.
6 تَحَاْشَىَ see 5.
حَشَى حَشَى ذ , for حَاشَى: see 3.
حَشًى حَشًى ذ , [in some copies of the S written with a final ا (see حَشًا in art. حشو,)] The contents of the ribs; or what the ribs enclose: (S:) or the contents of the belly, below the حِجَاب [or diaphragm], consisting of the liver and the spleen and the كَرِش [or stomach, properly that of a ruminant, but also applied to that of a man,] and what succeeds to this: or the portion between the shortest rib, which is in the extremity of the side, and the hip, or haunch: or the exterior of the belly: (K: [in the CK, او ظاهِرِ البَطْنِ is erroneously put for او ظاهِرُ البَطْنِ:]) and, accord. to the copies of the K, the حِضْن: [in the CK, والحِضْنِ:] but correctly, the خَضْر [or waist]: (TA:) the dual is حَشَيَانِ, (Az, TA,) and the dual of حَشًا is حَشَوَانِ: (TA in art. حشو:) and the pl. [of both these sings.] is أَحْشَآءٌ [generally meaning the bowels, or intestines]. (S, TA.) [It is often used as meaning The belly: and the waist.] You say رَجُلٌ خَمِيصُ الحَشَى A man lank in the belly. (S and K in art. خمص.) And هُوَ لَطِيفُ الحَشَى He is slender in the waist: and of a woman, هِىَ ضَامِرَةُ الحَشَى: and of women, هُنَّ ضَوَامِرُ الأَحْشَآءِ. (TA.) ― -b2- A side, quarter, region, or tract: (S, K:) a vicinage, or neighbourhood: shelter, or protection. (Z, K, * TA.) You say, أَنَا فِى حَشَاهُ I am in his quarter, vicinage, or protection: (Z, K:) [see also حَشًا, in art. حشو:] and ↓ هٰؤُلَآءِ حَاشِيَتَهُ These are in his quarter, or vicinage, and shadow, or protection. (TA.) -A2- Also inf. n. of حَشِىَ [q. v.]. (S, * K.)
حَشٍ حَشٍ ذ A man having a complaint of his حَشًى [q. v.]. (Az, TA.) ― -b2- Also, and ↓ حَشْيَانُ, Breathing short, or unintermittedly; panting for breath; or out of breath; (S, K, TA;) applied to a man; S;) in walking quickly, and in speaking with sharpness, or hastiness, of temper: (TA:) fem. [of the former] حَشِيَةٌ and [of the latter] حَشْيَا, (K,) of the measure فَعْلَى. (TA.)
حَشْيَانُ حَشْيَانُ ذ : see what next precedes.
حَاشَ للّٰهِ حَاشَ للّٰهِ ذ and حَاشًا للّٰهِ and حَاشَ اللّٰهِ: see 3.
حَاشَى حَاشَى ذ as a particle, and as a noun; as in حَاشَى زَيْدٍ and للّٰهِ, and حَاشَاكَ and حَاشَى لَكَ: see 3, in four places.
حَاشِيَةٌ حَاشِيَةٌ ذ [The selvage, or selvedge, i. e.] the side, (Mgh, Msb, TA,) or each of the two sides that have no unwoven extremity, (M, TA,) or each of the two long sides that have at their two ends the unwoven threads, (T, TA,) of a garment, or piece of cloth: (S, T, M, Mgh, Msb, K:) and in like manner, of other things; (K, TA;) as, for instance, (assumed tropical:) the side of a tract of herbage, and of the mirage; and (assumed tropical:) the extremity of the مَقَام [app. meaning مَقَام اـِبْرٰهِيم in the Temple of Mekkeh]: (TA:) pl. حَوَاشٍ. (S, Mgh, Msb.) ― -b2- (assumed tropical:) The margin of a book or writing. (TA.) ― -b3- (tropical:) A writing, or writings, upon the margin [or margins] of a book: (TA:) [i. e. a marginal note, or marginal notes; an annotation, or a comment, scholium, or gloss: and hence, a series of annotations, comments, scholia, or glosses; a commentary on particular words and passages of a book; distinguished from a شَرْح, which is an exposition, explanation, or interpretation, in the form of a running commentary, comprising the entire text of the work which it expounds.] ― -b4- (assumed tropical:) An indefinite portion of property, or of cattle: (Msb:) [or a portion from the side; not selected: for, accord. to some,] the saying, خُذْ مِنْ حَوَاشِى أَمْوَالِهِمْ means (assumed tropical:) Take thou from the sides of their collections of cattle, [for the poor-rate,] without choosing [the best]: this meaning being from حَاشِيَة as used in relation to a garment, or piece of cloth, meaning the "side." (Mgh. [But see another explanation of this saying voce حَشْوٌ.]) ― -b5- حَاشِيَةٌ النَّسَبِ (assumed tropical:) The collateral relation or relations; such as the paternal uncle, and his son: as though from حاشية as meaning the “ side. ” of a garment, or piece of cloth. (Msb.) ― -b6- حَاشِيَةُ رَجُلٍ (assumed tropical:) A man's family and dependents, (K, TA,) who are under his protection. (TA.) ― -b7- See also حَاشِيَةٌ and its dual and pl. voce حَشْوٌ, in six places. ― -b8- And see حَشًى (in the present art.), last sentence but one. ― -b9- رَجُلٌ رَقِيقٌ الحَوَاشِى (assumed tropical:) A man gentle, gracious, or courteous, to his associates. (TA.) ― -b10- عَيْشٌ رَقِيقُ الحَوَاشِى (assumed tropical:) A plentiful, easy, life. (S, TA.) ― -b11- جَمْعٌ كَثِيفُ الحَوَاشِى (assumed tropical:) A congregated body crowding close together, side against side. (Har p. 294.)
مُحَشِّيَةُ الكِلَابِ مُحَشِّيَةُ الكِلَابِ ذ [She that causes the dogs to pant for breath;] applied to the hare; meaning that the dogs run after her until they are out of breath. (ISk, S. [In one copy of the S, erroneously, مَحْشِيَّة.])
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR779 harfMadde başı: حشيحَشِيَ
حَشِيَ A ( n. ac. حَشىً [ 4 ] ),
a. Panted, breathed short; was asthmatical.
حَشَّيَ
حَشَّيَ II ,
a. Trimmed, hemmed, put a border to.
b. Annotated, glossed ( book ).
حَاْشَيَ
حَاْشَيَ III
a. [ acc. & Min ], Excepted.
تَحَشَّيَ
تَحَشَّيَ V ,
a. see III .
b. see VI .
تَحَاْشَيَ
تَحَاْشَيَ VI
a. [ Min or 'An ], Avoided, shunned, recoiled from.
حَشًى
حَشًى [ 4 ],
a. Shortness
Sîgalar(1)
Mücavir kökler29 mücavir (42 toplam)
- حصحص
1 ortak ayet · Netleşti
- وكأ
1 ortak ayet · “Vika” arkalık, sırtın yaslandığı şeydir
- خطب
1 ortak ayet · Hitbe: “Hetba” kına yakılmış el demektir
- عتد
1 ortak ayet · Hazırladık
- مكر
1 ortak ayet · Sinek kapan bitki demektir
- يوسف
1 ortak ayet · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
- قطع
1 ortak ayet · Kesinlikle keseceğim
- مرأ
1 ortak ayet · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
- كرم
1 ortak ayet · Üzüm salkımıdır
- سكن
1 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir
- قول
2 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- يدي
1 ortak ayet · El ve kol demektir
Geçtiği ayetler(2)
… اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ …
İstisna edilirOnların dedikodularını işitince; onlara haber yolladı. Onlar için yaslanacak yerler hazırladı ve onlardan her birine birer bıçak verdi. (Yusuf’a) : Çık karşılarına, dedi. Hepsi onu görünce kendisini çok büyüttüler. Ve ellerini kestiler. Dediler ki: Allah’ı tenzih ederiz. Haşa bu, bir beşer değildir, ancak çok şerefli bir melektir.
… مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَةُ …
İstisna edilirDedi ki: Yusuf’tan kam almak istediğiniz zaman ne halde idiniz? Onlar dediler ki: Haşa, Allah için biz onun bir kötülüğünü görmedik. Aziz’in karısı da şöyle dedi: Şimdi hak ortaya çıktı. Onu kendime ben ram etmek istedim. Ve o, gerçekten sadıklardandır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | حاش |
| Yapı | Üçlü (ecvef) |
| Özel Durum | İlletli (orta harfi vâv/yâ dönüşümlü elif) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سبح, نزه, برى, عزل |
| Zıt Kök | شرك |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi kenara koyma, sınırın dışına çekme ve ortaklıktan ayırarak hariç tutma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi zata ve elçilik onuruna noksanlık veya kusur isnat edilmesini kökten reddederek tenzih etme |
| Çekirdek Özet 3 | Bir varlığı isnat edilen eksiklik dairesinin tamamen dışında bırakan mutlak istisna ve arındırma ilkesi |
| Kritik Hata Riski | İfadenin yalnızca edebi bir hayret nidası sayılarak tevhidi ve ahlaki tenzih bağlamından koparılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| حش | Bir şeyi sınırlandırma, kenara çekme, içine alma veya ayrı tutma. Nitekim حشا (iç boşluk, kenara ayrılan organ), حشش (kuruyup toplanan ot) ve حوش (etrafı çevrilip kenara alınan alan) köklerinde de alanı belirleyip dışarıda bırakma veya içte toplama mantığı esastır. | ش | Orta harfteki uzama ve hareketin ش harfiyle tamamlanması, sınır çekme ve dışlama eylemini zihinsel ve sözlü bir uzaklaştırmaya, mutlak bir istisna ve tenzih beyanına dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Nesnenin veya anlamın etrafına sınır çekerek onu çevreleyen alandan ayırma ve korumaya alma hareketini temsil eder. |
| ا | öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Çitin veya sınırın yönünü kesin bir güç ve mutlak bir duruşla yukarıya ve öteye doğru uzatma hareketidir. |
| ش | diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Ayrışmayı kesinleştiren, sınırın ötesinde kalan unsuru net bir hatla koparıp dışarıda bırakan keskin ayrımı ifade eder. |
| حاش | çit, koruma, uzanım ve keskin ayrılma bütünlüğü | Hedeflenen varlığı kusur, leke ve isnat çemberinin dışına çıkarıp etrafına aşılmaz bir tenzih duvarı çekerek mutlak biçimde arındırma hareketi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin sınırını, kenarını belirleyip onu ana gövdeden ayırmak; avı veya sürüyü bir tarafa doğru sürerek belirli bir hatta toplamak veya dışarıda bırakmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye devrinde kök, istisna ve tenzih lafzı olarak bir şahsı kınamadan, noksanlıktan veya kötülükten ayrı tutmak üzere kullanılmıştır. Nâbiğa ez-Zübyânî divanında bir övgü bağlamında muhatabını her türlü ayıptan beri kılarken bu kökten türeyen istisna ifadesini zikretmiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dilde حاشا veya حاش terkibi, özellikle Yüce Allah’a izafe edildiğinde O’nu her türlü acziyet ve noksanlıktan tenzih etmek; insanlara izafe edildiğinde ise onları töhmet ve ayıptan uzak tutmak üzere bir istisna ve tebrie sözü olarak yerleşmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Dīvānü’n-Nâbiġa.
Sami etimolojik katman
Batı Sami dillerinde ve genel Sami morfolojisinde kök, kenar, sınır ve dışlama anlam alanıyla bağlantılı bir ikili çekirdek zeminine dayanır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan aynı lafzi kalıpta bir tenzih edatı gelişmemiş olmakla birlikte, bir şeyi sınırlama, kenara koyma veya koruma altına alma işlevini gören köklerle semantik yakınlık mevcuttur. Arapçada kök, bir nesnenin sınırını veya kenarını ifade eden fiziksel zeminden hızla soyutlanarak edebi ve teolojik bir istisna, tenzih ve tebrie aracına dönüşmüştür. Fonetik olarak boğaz harfi ile dişsi sürtüşmeli harfin birleşimi, telaffuz anında kesin bir duruş ve dışlama vurgusu üretir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | حاش, حوش, حشا kök ailesi | Fiziksel olarak bir şeyin kenarı, dışı veya içi arasındaki ayrım çizgisinden hareketle sözlü istisna ve tenzihe geçiş yapılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kenar, sınır ve ayırma çekirdeği | İkili çekirdek düzeyinde çevreleme ve ayırma mantığı ortak Sami zeminle uyumludur; ancak istisna edatı olarak gelişimi Arapçaya özgüdür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu edatsal yapıya dair doğrudan doğrulanmış veri tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha ve ilgili Sami karşılaştırmalı etimoloji kayıtları.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| حاش | Anlamlı | Hariç tutmak, tenzih etmek | Bir varlığı isnat edilen kusurdan kesin olarak kenara ayırmak | Hedef köktür |
| حشا | Anlamlı | İçini doldurmak, iç organ | Bir şeyin içini doldurmak veya gövdenin iç kısmını teşkil etmek | Ters yönde içe alma hareketidir; Kur'an'da geçmez |
| احش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak mühmeldir |
| اشح | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak mühmeldir |
| شحا | Anlamlı | Ağzı açmak, ayırmak | Ağzı veya yarığı genişçe açmak | Aralama ve açıklık oluşturma nüansı taşır; Kur'an'da geçmez |
| شاح | Anlamlı | Gayret etmek, sakınmak | Bir işe ciddiyetle sarılmak veya bir şeyden çekinip sakınmak | Dikkat ve ayrışma nüansı içerir; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| حاش | Merkez | Tenzih, hariç tutma | Bir varlığı isnat edilen kusurun sınırları dışına tamamen çekerek beraatini ilan etme | Hem edat hem fiil kökü olarak mutlak dışlama ve arındırmayı ifade eder |
| سبح | Komşu | Tenzih, arındırma | Kusurdan uzaklaştırma hareketini akış, devamlılık ve yüceltme ekseninde yapma | Varlığı noksanlıktan hızla yüzdürüp uzaklaştırma yönü baskındır |
| نزه | Komşu | Tenzih, uzak durma | Çirkinlik ve kötülükten mekânsal ve ahlaki olarak mesafeli durma | Pislikten ve çamurdan temiz bir alana çıkma nüansıdır |
| برى | Komşu | Beraat, ilişiği kesme | Bir bağdan, borçtan veya töhmetten tamamen soyutlanıp serbest kalma | Önceden var sayılan bir bağın kesilip atılmasını hedefler |
| عزل | Komşu | Ayırma, kenara koyma | Bir şeyi diğer şeylerin arasından alıp bir kenara tek başına bırakma | Tenzih ve kutsallık amacı taşımayan nötr bir ayrıştırma hareketidir |
| شرك | Zıt | Ortak kılma, katma | Bir varlığı başka bir varlığın hükmüne, niteliğine veya kusuruna ortak etme | Sınırları kaldırıp kusuru veya vasfı başkasına da isnat etme hareketidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | حاش | Hariç tutma, tenzih | Kusur ve noksanlıktan büsbütün beri kılma ve istisna etme | Kesin |
| Latince | Excipere, deponere | Hariç tutmak, kenara koymak | Hukuki ve mantıksal hariç tutmayı karşılar; ilahi tenzih tonunu tek başına veremez | Güçlü |
| İngilizce | God forbid, far be it, except | Asla öyle değil, tenzih ederim, hariç | Hem hayret ve tebrie nidasını hem de kenara ayırma işlevini taşır | Güçlü |
| Almanca | Gott bewahre, fern sei es | Allah korusun, uzak olsun | Töhmetten sakınma ve uzak tutma anlamını karşılar | Güçlü |
| Fransızca | À Dieu ne plaise, loin de là | Allah korusun, bundan uzaktır | Kusuru reddetme nidası olarak iş görür; kökün biçimsel istisna yönünü eksik bırakır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İstisna ve tenzih lafzı (حاشَ لِلَّهِ) | İlahî kudret ve adaleti tenzih, peygamberi her türlü ahlaki kusurdan tebrie etme | Kadınların Hz. Yûsuf’un olağanüstü iffet ve güzelliği karşısında hayretle onu beşeri zaaftan tenzih etmeleri bağlamı (Yûsuf 12:31). |
| İtiraf ve mutlak tebrie (حاشَ لِلَّهِ) | Töhmetin asılsız olduğunu, suç isnat edilen kişinin tertemiz olduğunu ikrar etme | Hükümdarın huzurunda kadınların ve vezirin eşinin Hz. Yûsuf’ta hiçbir kötülük görmediklerini kesin dille açıklamaları bağlamı (Yûsuf 12:51). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tenzih ve ismet inancı | Allah’a noksan sıfatların isnat edilemeyeceği ve peygamberlerin fuhuştan ve hıyanetten masum olduğu ilkesi | İlahî zata ve nebevi ahlaka kusur bulaşmasını mutlak olarak imkânsız gören tenzih kavramı. |
| Fıkıh | Kazf ve beraat dili | İffete iftira atanların sözlerinin reddedilmesi ve itham altındaki kişinin suçsuzluğunun tescili | Bir kimseyi töhmetten ve cezadan kesin bir dille hariç tutma ve aklama işlevi. |
| Tefsir | Nahiv ve mana ilişkisi | İfadenin fiil mi yoksa tenzih bildiren bir isim/edat mı olduğu ve lâm harfinin tenzih edilen varlığa delaleti | Hayret ile hakikati birbirinden ayıran, şahitliğe dayalı bir beraat tescili. |
| Hadis | Dua ve tenzih kalıpları | Müminin şüpheli ve çirkin durumlardan Allah’a sığınırken kullandığı tebrie ifadeleri | Çirkinliği işitince veya anınca onu derhal ilahi rızadan ve kendi nefsinden uzaklaştırma refleksi. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve takdis | Mutlak tenzih | Kusuru ilahi alandan bütünüyle uzaklaştırmak | Allah’ın her türlü eksiklikten yüce olduğunu dille ikrar etme mekanizmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Mantık ve metodoloji | Kesin istisna (aksiyom) | Yanlış önermeyi doğrudan sistem dışına atmak | İspatlanmış masumiyeti veya doğruluğu her türlü şüphenin dışında tutma kuralıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Yargı ve kamu vicdanı | Beraat-i zimmet | Haksız ithamları kamuoyu önünde çürütmek | Masumiyet karinesinin sözlü ve aleni olarak ilanıyla yöneticinin veya bireyin itibarını koruma. | Güçlü |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kökün doğrudan iktisadi bir kurum veya işleme tekabül eden ıstılahı kullanımı bulunmamaktadır. | Veri bulunamadı |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Küme teorisinde tümleyen ve ayrık küme işlemi () | Bir elemanın veya niteliğin belirli bir hata kümesine hiçbir koşulda dahil edilemeyeceğini, kümenin tamamen dışında tanımlandığını gösteren mutlak ayrıklık bağıntısı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta mutlak beraat ve masumiyet karinesi | Bir bireyin kendisine isnat edilen fiilin lekesinden tamamen arındırılması ve suç isnadının tüm hukuki ve ahlaki sonuçlarıyla hükümsüz kılınması süreci. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadeyi yalnızca Türkçe "hâşâ" kelimesinde olduğu gibi ağız alışkanlığıyla söylenen kuru bir şaşırma veya çekinme nidasına indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu lafız yalnızca duygusal bir tepki değil; peygamberlik ismetinin, ilahi korumanın ve iftiranın çöküşünün resmen tescil edildiği ontolojik ve ahlaki bir beraat beyanıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yûsuf suresindeki diyalogların vahametini görememek; kadınların şehvet ve komplo ortamında dahi peygamberin ahlakı karşısında teslim oldukları mutlak masumiyet ikrarını sıradan bir kadın dedikodusu tepkisi derekesine düşürmek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kök, Kur'an kıssalarında hakkın batıla galip geldiği ve iftiranın bizzat iftiracılar tarafından çürütüldüğü anlarda ilahi adaletin ve masumiyetin tescil dili olarak belirleyici bir işleve sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yûsuf suresinde iftira, tezgâh, ahlaki sınav ve ardından gelen yargılama ile aklanma sahnelerinin yer aldığı ayetlerde belirleyicidir (Yûsuf 12:31, 12:51). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Peygamberlerin ahlaki zaaf gösterebileceği veya töhmet altında lekelenebileceği yönündeki sığ yaklaşımları düzeltir; şahitlerin diliyle ismet sıfatını tartışmasız biçimde sabitler. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin sınırını çizip onu kenara ayırmak, ana gövdeden hariç tutarak korumak.
- Soyut anlamBir varlığı kendisine yöneltilen her türlü kusur, töhmet ve noksanlıktan mutlak bir iradeyle arındırmak, tenzih etmek.
- Sistematik karşılıkBir öznenin, tanımlanan kötülük veya noksanlık kümesiyle hiçbir ortak kesiti bulunmadığının aleni ve kesin ilanı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde masumiyeti ve tenzihi tescil edilen özneyi, ise isnat edilen kusur, noksanlık veya çirkinlik kümesini gösterir. tenzih ve tebrie operatörüdür; bu operatörün işlemesi, elemanının kümesine hiçbir şekilde ait olmaması ve 'in tekil kümesiyle kümesinin kesişiminin mutlak olarak boş küme () teşkil etmesi şartına bağlıdır.