حاش

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ح-ا-ش1 sîga, 29 mücavir kök, 2 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.قولمكربشرحاشحَاشَحصحصسكنوكأكرمرودعتدقطعيدي

KökSîga 1Ayet 2Sure 1Mücavir 29

▶ Ağı aç (3B)

حاش

ح - ا - ش

KÖK
  • 2 geçiş
  • 2 ayet
  • 1 sîga
  • 5 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: İstisna edilir

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: حشو/ي · حشى · حشي

Notlarım

Sözlükler(5)

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR17.815 harf
باب الحاء والشين حشا ، شحا ، حاش ، شاح ، وشح ، وحش . أشح . حشا : قال الليث الحشو : ما حشَوْتَ بِه فِراشاً أو غيرَ ذلك . والحَشِيَّةُ الفِراش المحشُوُّ . وتقول احتشيتُ بمعنى امْتلأْتُ . وتقول انْحشَى صوتٌ في صوتٍ وانحشى حَرْفٌ في حَرْفٍ . قال : والاحْتِشَاء احتشاءُ الرجلِ ذي الإبْرِدِة والمستحاضةُ تحْتَشِي بالكُرْسُف . قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لامرأةٍ : ( احْتَشِي كُرْسُفاً ) ، وهو القطن
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR5.897 harf
Madde başı: حشو/ي(باب الحاء والشين وما يثلثهما) (حشف) الحاء والشين والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على رَخَاوة وضعف وخلوقة. فأوّل ذلك الحَشَف، وهو أردأ التَّمر. ويقولون في أمثالهم: "أَحَشَفاً وسُوءَ كِيلَة"، للرَّجُل يجمع أمرين ردِيَّين. قال امرؤ القيس: كأنَّ قلوبَ الطيرِ رَطباً ويابساً *** لدى وَكرها العُنَّابُ والحَشَفُ البالي([1]) وإنما ذكر قلوبَها لأنها أطيبُ ما في الطير، وهي تأتي فراخها بها. ويقال حَشِفَ([2])
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR7.242 harf
Madde başı: حشي: ( ى ( *!الحَشَى : ما دُونَ الحِجابِ ممَّا في البَطْنِ ) كلّه ( من كَبِدٍ وطِحالٍ وكَرِشٍ وما تَبِعَهُ ) *!حَشىً كُلُّه . ( أَو ما بينَ ضِلَعِ الخَلْف التي في آخرِ الجنْبِ إلى الوَرِكِ ؛ أَو ظاهِرُ البَطْنِ . ( و ) قيلَ : الحَشَى ( الحِضْنُ ) ، كذا في النُّسخِ والصَّوابُ والخَصْرُ ، أَي هو الخَصْرُ ، ومنه قَوْلُهم : هو لَطِيفُ الحَشَى إذا كانَ أَهْيَف ضامِرَ الخَصْرِ ؛ وقالَ الشاعِرُ يَصِفُ
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR12.220 harf
Madde başı: حشىحَشِىَ 1 حَشِىَ ذ , [aor. يَحْشَى,] inf. n. حَشًى, He (a man walking quickly, and one speaking with sharpness, or hastiness, of temper, TA) breathed short, or unintermittedly; panted for breath; or was out of breath. (S, K, TA.) -A2- See also 3. حشّى 2 حشّى ذ , (TA,) inf. n. تَحْشِيَةٌ, (KL, TA,) He made a حَاشِيَة to a garment, or piece of cloth. (KL.) ― -b2- And [hence,] (assumed tropical:)
Maddenin bağlantısı

حَشِىَ 1 حَشِىَ ذ , [aor. يَحْشَى,] inf. n. حَشًى, He (a man walking quickly, and one speaking with sharpness, or hastiness, of temper, TA) breathed short, or unintermittedly; panted for breath; or was out of breath. (S, K, TA.) -A2- See also 3.

حشّى 2 حشّى ذ , (TA,) inf. n. تَحْشِيَةٌ, (KL, TA,) He made a حَاشِيَة to a garment, or piece of cloth. (KL.) ― -b2- And [hence,] (assumed tropical:) He wrote a note or comment, or notes or comments, upon the margin, or margins, of a book: (KL, TA:) in this sense it is vulgar [or post-classical]. (TA.) -A2- [Also, app., He, or it, caused one to breathe short or unintermittedly, to pant for breath, or to be out of breath: see مُحَشِّيَةُ الكِلَابِ, below.]

حاشاهُ مِنْهُمْ 3 حاشاهُ مِنْهُمْ ذ , (IAmb, K, &c.,) inf. n. مُحَاشَاةٌ, (KL,) He set him aside as excluded from the description of them; [excluded him from them;] did not include him among them: (IAmb, TA:) from حَشًى meaning the “side” of a thing: (Az, TA;) he excepted him from them; as also ↓ تحشّاهُ. (Lh, K, TA.) You say, شَتَمْتُهُمْ وَ مَا حَاشَيْتُ مِنْهُمْ أَحَدًا and ↓ ما تَحَشَّيْتُ, i. e. [I reviled them and] I did not say [of any one of them] حَاشَى لِفُلَانٍ [Far is such a one from being included among those of whom I speak! or from any cause of reproach!]; or I did not except, of them, any one. (Lh, TA. [The same saying is repeated in the TA, in the supplement to this art. of the K, but with the substitution of حشيت for حاشيت; perhaps by a mistake of the copyist: or it may be inferred from a statement of Fr and IAmb, which will be found below, that one also says ما ↓ حَشَيْتُ.]) And En-Nلbighah [Edh-Dhubyلnee] says, (Mbr, S.) وَ لَا أَرَى فَاعِلًا فِى النَّاسِ يُشْبِهُهُ وَ مَا أُحَاشِى مِنَ الأَقْوَامِ مِنْ أَحَدِ [And I shall not see an actor among mankind resembling him; and I do not except, of the companies of men, any one]: which shows حَاشِى to be a verb perfectly inflected. (Mbr, S, Mughnee.) And hence the trad. of the Prophet, قَال أُسَامَةُ أَحَبُّ النَّاسِ اـِلَىَّ مَا حَاشَى فَاطِمَةَ, i. e. [He said, Usلmeh is the most beloved of men to me:] he did not except Fلtimeh: ما being here a negative; not, as Ibn-Mلlik imagines, supposing this clause to be of the words of the Prophet, the ما which, with a verb following it, conveys the meaning of an inf. n. (Mughnee.) ― -b2- حَاشَى also denotes exception as a particle, or as a verb (S, Mughnee) having but one tense and no inf. n., (Mughnee,) according as it governs a gen. or an accus. case. (S.) You say, زَيْدٍ ↓ ضَرَبْتُهُمْ حَاشَى [I beat them, except Zeyd], using it as a particle; and ضربتهم حاشى زَيْدًا, using it as a verb. (S, I 'Ak * p. 169.) And sometimes one says, قَامَ القَوْمُ مَا حَاشَى زَيْدًا [The party stood, except Zeyd]; (Mughnee, I' Ak p. 169;) like مَا خَلَا; though Ibn-Mلlik [like Sb] disallows it: (I' Ak:) this being shown to be allowable by the saying of the poet, رَأَيْتُ النَّاسَ مَا حَاشَى قُرَيْشًا فَاـِنَّا نَحْنُ أَفْضَلُهُمْ فَعَالَا [I have seen mankind, except Kureysh, that we are the most excellent of them in conduct]. (Mughnee, I' Ak p. 170.) The agent of حاشى [used as a verb having but one tense and no inf. n.] is a pronoun implied, relating to the inf. n. of the preceding verb, or to its act. part. n., or to a portion of what is meant by the [preceding] general noun: so that when one says, قَامَ القَوْمُ حَاشَى زَيْدًا, the meaning is, [The party stood, but] their standing, or the stander of them, or a portion of them, was apart from Zeyd. (Mughnee.) [In the K, its use as a verb of this kind is not mentioned; but it is there said to govern the gen. case, like حَتَّى.] ― -b3- It also denotes remoteness from imperfection or the like, or freedom therefrom; as in the phrase للّٰهِ ↓ حَاشَى [I ascribe unto God remoteness from every imperfection or the like, or freedom therefrom; generally implying wonder or admiration, so that it may be rendered, how far, or how free, is God from every imperfection!]: (Mughnee:) or this phrase means مَعَاذَ اللّٰهِ [I seek protection by God; or, as often used by late writers, and in the present day, God forbid!]; as also للّٰهِ ↓ حَاشَ; (S, K;) the former being the original expression: (S:) it occurs, read in both these ways, in the Kur xii. 31 and 51; where it implies wonder at the power of God as manifested in the creation of such a person as Joseph. (Ksh, Bd.) Mbr and IJ and the Koofees hold that it is a verb; and that, in the [latter] verse the meaning is, Joseph hath kept aloof from disobedience for the sake of God; but such an interpretation as this is not suitable in the case of [the former verse,] حَاشَ للّٰهِ مَا هٰذَا بَشَرًا: the truth is, that it is a noun, syn. with التَنْزِيه or البَرَآءَة, [accord. to different copies of the Mughnee, meaning تَنْزِيهًا or بَرَآءَةً,] as is shown by another reading, للّٰهِ ↓ حَاشًا, with tenween, like بَرَآءَةً للّٰهِ; and by the reading of Ibn-Mes'ood, اللّٰهِ ↓ حَاشَ, like مَعَاذَ اللّٰهِ: some assert that it is a verbal noun, meaning أَتَبَرَّأُ [I assert myself to be free, or clear, to God], or تَبَرَّأْتُ [I have asserted myself &c.]; but its being decl. in some dials. contradicts this. (Mughnee.) One says also, ↓ حَاشَاكَ and لَكَ ↓ حَاشَى [Far art thou from being included among those of whom I speak! or from any cause of reproach! or the like]; both meaning the same. (S, K.) And some of the Arabs say ↓ حَشَى, (Fr, IAmb, TA,) dropping the ا (IAmb, TA.) ― -b4- Sb says, (S, Mughnee,) with most of the Basrees, (Mughnee,) that it is only a particle governing the gen. case, (S, Mughnee,) syn. with اـِلَّا; (Mughnee;) because, if it were a verb, it would be allowable to make it a connective to مَا, like خَلَا; and this he asserts to be not allowable. (S.) Mbr says that it is sometimes a verb; as is shown by the verse of En-Nلbighah cited above; and by the saying حَاشَى لِزَيْدٍ, because a particle cannot be made to precede immediately another particle; and because it suffers elision, as in the phrase حَاشَ لِزَيْدٍ, seeing that elision takes place in nouns and verbs only, exclusively of particles: (S, Mughnee *:) and IJ and the Koofees say the like: but Mbr also holds, in common with El-Jarmee and El-Mلzinee and Zj and Akh and AZ and Fr and Aboo-'Amr EshSheybلnee, that it is often a particle governing the gen. case, and seldom a trans. verb having but one tense and no inf. n., because syn. with اـِلَّا. (Mughnee.) -A2- See also 5, in two places.

تحشّى 5 تحشّى ذ [He went aside, apart, or aloof, or he removed, withdrew, or retired to a distance,] is from الحَاشِيَةُ; like تَنَحَّى from النَّاحِيَةُ: (TA:) and [↓ تحاشى has a similar meaning:] you say, تَحَاشَيْتُ مِنْ كَذَا I kept aloof from, shunned, or removed myself far from, such a thing; from الحَشَا [or الحَشَى] meaning النَّاحِيَةُ. (Har p. 194.) ― -b2- And تحشّى مِنْهُ; (IAar, K;) and مِنْهُ ↓ حاشى, (Har p. 294,) inf. n. مُحَاشَاةٌ; (KL;) He abstained, or refrained, (IAar, K, KL, Har,) from him, (IAar, K, Har,) or it, (IAar, KL,) through disdain and pride; or he disdained, or scorned, or was ashamed of, him, or it. (IAar, K, Har.) ― -b3- And لَا يَتَحَشَّى, (El-Bلhilee, TA,) and لا ↓ يُحَاشِى, (Har p. 294,) He will not care, mind, heed, or regard. (El-Bلhilee, Har, TA.) -A2- See also 3, in two places, first and second sentences.

6 تَحَاْشَىَ see 5.

حَشَى حَشَى ذ , for حَاشَى: see 3.

حَشًى حَشًى ذ , [in some copies of the S written with a final ا (see حَشًا in art. حشو,)] The contents of the ribs; or what the ribs enclose: (S:) or the contents of the belly, below the حِجَاب [or diaphragm], consisting of the liver and the spleen and the كَرِش [or stomach, properly that of a ruminant, but also applied to that of a man,] and what succeeds to this: or the portion between the shortest rib, which is in the extremity of the side, and the hip, or haunch: or the exterior of the belly: (K: [in the CK, او ظاهِرِ البَطْنِ is erroneously put for او ظاهِرُ البَطْنِ:]) and, accord. to the copies of the K, the حِضْن: [in the CK, والحِضْنِ:] but correctly, the خَضْر [or waist]: (TA:) the dual is حَشَيَانِ, (Az, TA,) and the dual of حَشًا is حَشَوَانِ: (TA in art. حشو:) and the pl. [of both these sings.] is أَحْشَآءٌ [generally meaning the bowels, or intestines]. (S, TA.) [It is often used as meaning The belly: and the waist.] You say رَجُلٌ خَمِيصُ الحَشَى A man lank in the belly. (S and K in art. خمص.) And هُوَ لَطِيفُ الحَشَى He is slender in the waist: and of a woman, هِىَ ضَامِرَةُ الحَشَى: and of women, هُنَّ ضَوَامِرُ الأَحْشَآءِ. (TA.) ― -b2- A side, quarter, region, or tract: (S, K:) a vicinage, or neighbourhood: shelter, or protection. (Z, K, * TA.) You say, أَنَا فِى حَشَاهُ I am in his quarter, vicinage, or protection: (Z, K:) [see also حَشًا, in art. حشو:] and ↓ هٰؤُلَآءِ حَاشِيَتَهُ These are in his quarter, or vicinage, and shadow, or protection. (TA.) -A2- Also inf. n. of حَشِىَ [q. v.]. (S, * K.)

حَشٍ حَشٍ ذ A man having a complaint of his حَشًى [q. v.]. (Az, TA.) ― -b2- Also, and ↓ حَشْيَانُ, Breathing short, or unintermittedly; panting for breath; or out of breath; (S, K, TA;) applied to a man; S;) in walking quickly, and in speaking with sharpness, or hastiness, of temper: (TA:) fem. [of the former] حَشِيَةٌ and [of the latter] حَشْيَا, (K,) of the measure فَعْلَى. (TA.)

حَشْيَانُ حَشْيَانُ ذ : see what next precedes.

حَاشَ للّٰهِ حَاشَ للّٰهِ ذ and حَاشًا للّٰهِ and حَاشَ اللّٰهِ: see 3.

حَاشَى حَاشَى ذ as a particle, and as a noun; as in حَاشَى زَيْدٍ and للّٰهِ, and حَاشَاكَ and حَاشَى لَكَ: see 3, in four places.

حَاشِيَةٌ حَاشِيَةٌ ذ [The selvage, or selvedge, i. e.] the side, (Mgh, Msb, TA,) or each of the two sides that have no unwoven extremity, (M, TA,) or each of the two long sides that have at their two ends the unwoven threads, (T, TA,) of a garment, or piece of cloth: (S, T, M, Mgh, Msb, K:) and in like manner, of other things; (K, TA;) as, for instance, (assumed tropical:) the side of a tract of herbage, and of the mirage; and (assumed tropical:) the extremity of the مَقَام [app. meaning مَقَام اـِبْرٰهِيم in the Temple of Mekkeh]: (TA:) pl. حَوَاشٍ. (S, Mgh, Msb.) ― -b2- (assumed tropical:) The margin of a book or writing. (TA.) ― -b3- (tropical:) A writing, or writings, upon the margin [or margins] of a book: (TA:) [i. e. a marginal note, or marginal notes; an annotation, or a comment, scholium, or gloss: and hence, a series of annotations, comments, scholia, or glosses; a commentary on particular words and passages of a book; distinguished from a شَرْح, which is an exposition, explanation, or interpretation, in the form of a running commentary, comprising the entire text of the work which it expounds.] ― -b4- (assumed tropical:) An indefinite portion of property, or of cattle: (Msb:) [or a portion from the side; not selected: for, accord. to some,] the saying, خُذْ مِنْ حَوَاشِى أَمْوَالِهِمْ means (assumed tropical:) Take thou from the sides of their collections of cattle, [for the poor-rate,] without choosing [the best]: this meaning being from حَاشِيَة as used in relation to a garment, or piece of cloth, meaning the "side." (Mgh. [But see another explanation of this saying voce حَشْوٌ.]) ― -b5- حَاشِيَةٌ النَّسَبِ (assumed tropical:) The collateral relation or relations; such as the paternal uncle, and his son: as though from حاشية as meaning the “ side. ” of a garment, or piece of cloth. (Msb.) ― -b6- حَاشِيَةُ رَجُلٍ (assumed tropical:) A man's family and dependents, (K, TA,) who are under his protection. (TA.) ― -b7- See also حَاشِيَةٌ and its dual and pl. voce حَشْوٌ, in six places. ― -b8- And see حَشًى (in the present art.), last sentence but one. ― -b9- رَجُلٌ رَقِيقٌ الحَوَاشِى (assumed tropical:) A man gentle, gracious, or courteous, to his associates. (TA.) ― -b10- عَيْشٌ رَقِيقُ الحَوَاشِى (assumed tropical:) A plentiful, easy, life. (S, TA.) ― -b11- جَمْعٌ كَثِيفُ الحَوَاشِى (assumed tropical:) A congregated body crowding close together, side against side. (Har p. 294.)

مُحَشِّيَةُ الكِلَابِ مُحَشِّيَةُ الكِلَابِ ذ [She that causes the dogs to pant for breath;] applied to the hare; meaning that the dogs run after her until they are out of breath. (ISk, S. [In one copy of the S, erroneously, مَحْشِيَّة.])

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR779 harf
Madde başı: حشيحَشِيَ حَشِيَ A ( n. ac. حَشىً [ 4 ] ), a. Panted, breathed short; was asthmatical. حَشَّيَ حَشَّيَ II , a. Trimmed, hemmed, put a border to. b. Annotated, glossed ( book ). حَاْشَيَ حَاْشَيَ III a. [ acc. & Min ], Excepted. تَحَشَّيَ تَحَشَّيَ V , a. see III . b. see VI . تَحَاْشَيَ تَحَاْشَيَ VI a. [ Min or 'An ], Avoided, shunned, recoiled from. حَشًى حَشًى [ 4 ], a. Shortness
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler29 mücavir (42 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. حصحص

    1 ortak ayet · Netleşti

  2. وكأ

    1 ortak ayet · “Vika” arkalık, sırtın yaslandığı şeydir

  3. خطب

    1 ortak ayet · Hitbe: “Hetba” kına yakılmış el demektir

  4. عتد

    1 ortak ayet · Hazırladık

  5. مكر

    1 ortak ayet · Sinek kapan bitki demektir

  6. يوسف

    1 ortak ayet · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir

  7. قطع

    1 ortak ayet · Kesinlikle keseceğim

  8. مرأ

    1 ortak ayet · Mer’, “merve”den dönüşmüştür

  9. كرم

    1 ortak ayet · Üzüm salkımıdır

  10. سكن

    1 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir

  11. قول

    2 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

  12. يدي

    1 ortak ayet · El ve kol demektir

Geçtiği ayetler(2)

  1. … اخْرُجْ عَلَيْهِنَّ فَلَمَّا رَأَيْنَهُ أَكْبَرْنَهُ وَقَطَّعْنَ أَيْدِيَهُنَّ وَقُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا هَذَا بَشَرًا إِنْ هَذَا إِلَّا مَلَكٌ …

    İstisna edilirOnların dedikodularını işitince; onlara haber yolladı. Onlar için yaslanacak yerler hazırladı ve onlardan her birine birer bıçak verdi. (Yusuf’a) : Çık karşılarına, dedi. Hepsi onu görünce kendisini çok büyüttüler. Ve ellerini kestiler. Dediler ki: Allah’ı tenzih ederiz. Haşa bu, bir beşer değildir, ancak çok şerefli bir melektir.

  2. … مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ رَاوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ قُلْنَ حَاشَ لِلَّهِ مَا عَلِمْنَا عَلَيْهِ مِنْ سُوءٍ قَالَتِ امْرَأَةُ …

    İstisna edilirDedi ki: Yusuf’tan kam almak istediğiniz zaman ne halde idiniz? Onlar dediler ki: Haşa, Allah için biz onun bir kötülüğünü görmedik. Aziz’in karısı da şöyle dedi: Şimdi hak ortaya çıktı. Onu kendime ben ram etmek istedim. Ve o, gerçekten sadıklardandır.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökحاش
YapıÜçlü (ecvef)
Özel Durumİlletli (orta harfi vâv/yâ dönüşümlü elif)
Bağlamsal Yakın Köklerسبح, نزه, برى, عزل
Zıt Kökشرك
Çekirdek Özet 1Bir şeyi kenara koyma, sınırın dışına çekme ve ortaklıktan ayırarak hariç tutma
Çekirdek Özet 2İlahi zata ve elçilik onuruna noksanlık veya kusur isnat edilmesini kökten reddederek tenzih etme
Çekirdek Özet 3Bir varlığı isnat edilen eksiklik dairesinin tamamen dışında bırakan mutlak istisna ve arındırma ilkesi
Kritik Hata Riskiİfadenin yalnızca edebi bir hayret nidası sayılarak tevhidi ve ahlaki tenzih bağlamından koparılması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
حشBir şeyi sınırlandırma, kenara çekme, içine alma veya ayrı tutma. Nitekim حشا (iç boşluk, kenara ayrılan organ), حشش (kuruyup toplanan ot) ve حوش (etrafı çevrilip kenara alınan alan) köklerinde de alanı belirleyip dışarıda bırakma veya içte toplama mantığı esastır.شOrta harfteki uzama ve hareketin ش harfiyle tamamlanması, sınır çekme ve dışlama eylemini zihinsel ve sözlü bir uzaklaştırmaya, mutlak bir istisna ve tenzih beyanına dönüştürmüştür.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
حçit, duvar; çevirme, koruma, ayırmaNesnenin veya anlamın etrafına sınır çekerek onu çevreleyen alandan ayırma ve korumaya alma hareketini temsil eder.
اöküz başı; güç, öncülük, başlangıçÇitin veya sınırın yönünü kesin bir güç ve mutlak bir duruşla yukarıya ve öteye doğru uzatma hareketidir.
شdiş; ısırma, parçalama, keskinlikAyrışmayı kesinleştiren, sınırın ötesinde kalan unsuru net bir hatla koparıp dışarıda bırakan keskin ayrımı ifade eder.
حاشçit, koruma, uzanım ve keskin ayrılma bütünlüğüHedeflenen varlığı kusur, leke ve isnat çemberinin dışına çıkarıp etrafına aşılmaz bir tenzih duvarı çekerek mutlak biçimde arındırma hareketi.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir şeyin sınırını, kenarını belirleyip onu ana gövdeden ayırmak; avı veya sürüyü bir tarafa doğru sürerek belirli bir hatta toplamak veya dışarıda bırakmak.
Cahiliye şiiri kullanımıCahiliye devrinde kök, istisna ve tenzih lafzı olarak bir şahsı kınamadan, noksanlıktan veya kötülükten ayrı tutmak üzere kullanılmıştır. Nâbiğa ez-Zübyânî divanında bir övgü bağlamında muhatabını her türlü ayıptan beri kılarken bu kökten türeyen istisna ifadesini zikretmiştir.
Erken Arapça kullanımKlasik dilde حاشا veya حاش terkibi, özellikle Yüce Allah’a izafe edildiğinde O’nu her türlü acziyet ve noksanlıktan tenzih etmek; insanlara izafe edildiğinde ise onları töhmet ve ayıptan uzak tutmak üzere bir istisna ve tebrie sözü olarak yerleşmiştir.

Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Dīvānü’n-Nâbiġa.

Sami etimolojik katman

Batı Sami dillerinde ve genel Sami morfolojisinde kök, kenar, sınır ve dışlama anlam alanıyla bağlantılı bir ikili çekirdek zeminine dayanır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan aynı lafzi kalıpta bir tenzih edatı gelişmemiş olmakla birlikte, bir şeyi sınırlama, kenara koyma veya koruma altına alma işlevini gören köklerle semantik yakınlık mevcuttur. Arapçada kök, bir nesnenin sınırını veya kenarını ifade eden fiziksel zeminden hızla soyutlanarak edebi ve teolojik bir istisna, tenzih ve tebrie aracına dönüşmüştür. Fonetik olarak boğaz harfi ile dişsi sürtüşmeli harfin birleşimi, telaffuz anında kesin bir duruş ve dışlama vurgusu üretir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönحاش, حوش, حشا kök ailesiFiziksel olarak bir şeyin kenarı, dışı veya içi arasındaki ayrım çizgisinden hareketle sözlü istisna ve tenzihe geçiş yapılmıştır.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiKenar, sınır ve ayırma çekirdeğiİkili çekirdek düzeyinde çevreleme ve ayırma mantığı ortak Sami zeminle uyumludur; ancak istisna edatı olarak gelişimi Arapçaya özgüdür.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu edatsal yapıya dair doğrudan doğrulanmış veri tespit edilmemiştir.Veri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha ve ilgili Sami karşılaştırmalı etimoloji kayıtları.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
حاشAnlamlıHariç tutmak, tenzih etmekBir varlığı isnat edilen kusurdan kesin olarak kenara ayırmakHedef köktür
حشاAnlamlıİçini doldurmak, iç organBir şeyin içini doldurmak veya gövdenin iç kısmını teşkil etmekTers yönde içe alma hareketidir; Kur'an'da geçmez
احشKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak mühmeldir
اشحKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak mühmeldir
شحاAnlamlıAğzı açmak, ayırmakAğzı veya yarığı genişçe açmakAralama ve açıklık oluşturma nüansı taşır; Kur'an'da geçmez
شاحAnlamlıGayret etmek, sakınmakBir işe ciddiyetle sarılmak veya bir şeyden çekinip sakınmakDikkat ve ayrışma nüansı içerir; Kur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
حاشMerkezTenzih, hariç tutmaBir varlığı isnat edilen kusurun sınırları dışına tamamen çekerek beraatini ilan etmeHem edat hem fiil kökü olarak mutlak dışlama ve arındırmayı ifade eder
سبحKomşuTenzih, arındırmaKusurdan uzaklaştırma hareketini akış, devamlılık ve yüceltme ekseninde yapmaVarlığı noksanlıktan hızla yüzdürüp uzaklaştırma yönü baskındır
نزهKomşuTenzih, uzak durmaÇirkinlik ve kötülükten mekânsal ve ahlaki olarak mesafeli durmaPislikten ve çamurdan temiz bir alana çıkma nüansıdır
برىKomşuBeraat, ilişiği kesmeBir bağdan, borçtan veya töhmetten tamamen soyutlanıp serbest kalmaÖnceden var sayılan bir bağın kesilip atılmasını hedefler
عزلKomşuAyırma, kenara koymaBir şeyi diğer şeylerin arasından alıp bir kenara tek başına bırakmaTenzih ve kutsallık amacı taşımayan nötr bir ayrıştırma hareketidir
شركZıtOrtak kılma, katmaBir varlığı başka bir varlığın hükmüne, niteliğine veya kusuruna ortak etmeSınırları kaldırıp kusuru veya vasfı başkasına da isnat etme hareketidir

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaحاشHariç tutma, tenzihKusur ve noksanlıktan büsbütün beri kılma ve istisna etmeKesin
LatinceExcipere, deponereHariç tutmak, kenara koymakHukuki ve mantıksal hariç tutmayı karşılar; ilahi tenzih tonunu tek başına veremezGüçlü
İngilizceGod forbid, far be it, exceptAsla öyle değil, tenzih ederim, hariçHem hayret ve tebrie nidasını hem de kenara ayırma işlevini taşırGüçlü
AlmancaGott bewahre, fern sei esAllah korusun, uzak olsunTöhmetten sakınma ve uzak tutma anlamını karşılarGüçlü
FransızcaÀ Dieu ne plaise, loin de làAllah korusun, bundan uzaktırKusuru reddetme nidası olarak iş görür; kökün biçimsel istisna yönünü eksik bırakırGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
İstisna ve tenzih lafzı (حاشَ لِلَّهِ)İlahî kudret ve adaleti tenzih, peygamberi her türlü ahlaki kusurdan tebrie etmeKadınların Hz. Yûsuf’un olağanüstü iffet ve güzelliği karşısında hayretle onu beşeri zaaftan tenzih etmeleri bağlamı (Yûsuf 12:31).
İtiraf ve mutlak tebrie (حاشَ لِلَّهِ)Töhmetin asılsız olduğunu, suç isnat edilen kişinin tertemiz olduğunu ikrar etmeHükümdarın huzurunda kadınların ve vezirin eşinin Hz. Yûsuf’ta hiçbir kötülük görmediklerini kesin dille açıklamaları bağlamı (Yûsuf 12:51).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamTenzih ve ismet inancıAllah’a noksan sıfatların isnat edilemeyeceği ve peygamberlerin fuhuştan ve hıyanetten masum olduğu ilkesiİlahî zata ve nebevi ahlaka kusur bulaşmasını mutlak olarak imkânsız gören tenzih kavramı.
FıkıhKazf ve beraat diliİffete iftira atanların sözlerinin reddedilmesi ve itham altındaki kişinin suçsuzluğunun tesciliBir kimseyi töhmetten ve cezadan kesin bir dille hariç tutma ve aklama işlevi.
TefsirNahiv ve mana ilişkisiİfadenin fiil mi yoksa tenzih bildiren bir isim/edat mı olduğu ve lâm harfinin tenzih edilen varlığa delaletiHayret ile hakikati birbirinden ayıran, şahitliğe dayalı bir beraat tescili.
HadisDua ve tenzih kalıplarıMüminin şüpheli ve çirkin durumlardan Allah’a sığınırken kullandığı tebrie ifadeleriÇirkinliği işitince veya anınca onu derhal ilahi rızadan ve kendi nefsinden uzaklaştırma refleksi.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid ve takdisMutlak tenzihKusuru ilahi alandan bütünüyle uzaklaştırmakAllah’ın her türlü eksiklikten yüce olduğunu dille ikrar etme mekanizmasıdır.Kesin
İlmiMantık ve metodolojiKesin istisna (aksiyom)Yanlış önermeyi doğrudan sistem dışına atmakİspatlanmış masumiyeti veya doğruluğu her türlü şüphenin dışında tutma kuralıdır.Güçlü
SiyasiYargı ve kamu vicdanıBeraat-i zimmetHaksız ithamları kamuoyu önünde çürütmekMasumiyet karinesinin sözlü ve aleni olarak ilanıyla yöneticinin veya bireyin itibarını koruma.Güçlü
İktisadiVeri bulunamadıVeri bulunamadıVeri bulunamadıKökün doğrudan iktisadi bir kurum veya işleme tekabül eden ıstılahı kullanımı bulunmamaktadır.Veri bulunamadı

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerKüme teorisinde tümleyen ve ayrık küme işlemi (A∩B=∅)Bir elemanın veya niteliğin belirli bir hata kümesine hiçbir koşulda dahil edilemeyeceğini, kümenin tamamen dışında tanımlandığını gösteren mutlak ayrıklık bağıntısı.Güçlü
Beşeri bilimlerHukukta mutlak beraat ve masumiyet karinesiBir bireyin kendisine isnat edilen fiilin lekesinden tamamen arındırılması ve suç isnadının tüm hukuki ve ahlaki sonuçlarıyla hükümsüz kılınması süreci.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiİfadeyi yalnızca Türkçe "hâşâ" kelimesinde olduğu gibi ağız alışkanlığıyla söylenen kuru bir şaşırma veya çekinme nidasına indirgemek.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da bu lafız yalnızca duygusal bir tepki değil; peygamberlik ismetinin, ilahi korumanın ve iftiranın çöküşünün resmen tescil edildiği ontolojik ve ahlaki bir beraat beyanıdır.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataYûsuf suresindeki diyalogların vahametini görememek; kadınların şehvet ve komplo ortamında dahi peygamberin ahlakı karşısında teslim oldukları mutlak masumiyet ikrarını sıradan bir kadın dedikodusu tepkisi derekesine düşürmek.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kök, Kur'an kıssalarında hakkın batıla galip geldiği ve iftiranın bizzat iftiracılar tarafından çürütüldüğü anlarda ilahi adaletin ve masumiyetin tescil dili olarak belirleyici bir işleve sahiptir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Yûsuf suresinde iftira, tezgâh, ahlaki sınav ve ardından gelen yargılama ile aklanma sahnelerinin yer aldığı ayetlerde belirleyicidir (Yûsuf 12:31, 12:51).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Peygamberlerin ahlaki zaaf gösterebileceği veya töhmet altında lekelenebileceği yönündeki sığ yaklaşımları düzeltir; şahitlerin diliyle ismet sıfatını tartışmasız biçimde sabitler.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir nesnenin sınırını çizip onu kenara ayırmak, ana gövdeden hariç tutarak korumak.
  • Soyut anlamBir varlığı kendisine yöneltilen her türlü kusur, töhmet ve noksanlıktan mutlak bir iradeyle arındırmak, tenzih etmek.
  • Sistematik karşılıkBir öznenin, tanımlanan kötülük veya noksanlık kümesiyle hiçbir ortak kesiti bulunmadığının aleni ve kesin ilanı.
  • LaTeX modeliT(x,K)  ⟺  x∉Kveya{x}∩K=∅
  • LaTeX açıklamasıModelde x masumiyeti ve tenzihi tescil edilen özneyi, K ise isnat edilen kusur, noksanlık veya çirkinlik kümesini gösterir. T tenzih ve tebrie operatörüdür; bu operatörün işlemesi, x elemanının K kümesine hiçbir şekilde ait olmaması ve x'in tekil kümesiyle K kümesinin kesişiminin mutlak olarak boş küme (∅) teşkil etmesi şartına bağlıdır.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ح