خردل
خ - ر - د
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 1 sîga
- 9 sözlük
Hardal bitkisi, hurda.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hardal bitkisi, hurda.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.008 harfالخاء والدال
ردخل: الإرْدَخْلُ: التار السمين.
خردل: الخُرْدُولةُ: عضو وافر اللحم. وخَرْدَلْتُ اللحم: فصلت أعضاءه موفرة، قال:
يسعى ويلحم ضِرْغامَيْنِ ذُخْرُهُما لحم من القوم معفور خَـراديلُ
والخَرْدَلُ: ضرب من الحرف، وخَرْدَلْتُ الطعام: أكلت خياره وأطايبه.
والمُخَرْدَلُ: المصروع المرمي في بعض الحيث.
دربخ: الحمامة تُدَرْبخُ الذكر عند السفاد إذا طاوعته، قال العجاج:
ولو نقول دَرْبِخُوا
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR91 harfالخَرْدَلُ معروفٌ، الواحدة خَرْدَلَةٌ. وخَرْدَلْتُ اللحمَ، أي قطّعته صغاراً، بالدال والذال.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR801 harfالخُرْدُولة: العضو الوافر من اللحم. وخَرْدَل اللحمَ: قَطَّع أَعضاءَه وافرة، وقيل: خَرْدَل اللحمَ قَطَّعه صغاراً، قيل: خَرْدل اللحم قَطَّعه وفَرَّقه، والذال فيه لغة. ولحم خَرادِيلُ ومُخَرْدَلٌ إِذا كان مُقَطَّعاً؛ ومنه قول كعب بن زهير:
يَغْدُو فيَلْحَم ضِرْغَامَيْنِ، عَيْشُهما
لَحْمٌ من القَوم مَعْفُورٌ خَرَادِيل
أَي مُقَطَّع قِطَعاً. والمُخَرْدَل: المصروع
والخَرْدَل: ضرب من الحُرْف معروف، الواحدة
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR57 harf* خ ر د ل * * الخَرْدَلُ * نبات معروف الواحدة * خَرْدَلةٌ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.380 harfخردل الطعام خردلة: أكل خياره وأطايبه، عن أبي زيد. قال الأصمعي: خردلت النخلة: كثر نفضها وعظم ما بقي من بسرها، فهي مخردل كما في العباب والمحكم. قال الليث: خردل اللحم: إذا قطع أعضاءه وافرة، أو قطعه صغارا وفرقه، يقال: لحم خراديل: أي مخردل أي مقطع. قال البكري في شرح أمالي القالي: ولا واحد لها من لفظها، قال كعب بن زهير رضي الله تعالى عنه:
يغدو فيلحم ضرغامين عيشهما لحم
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR978 harfخَرْدَلٌ
خَرْدَلٌ خردل [Mustard-seed;] the grain of a certain tree, (K,) well known; (S, K;) a species of حُرْف [q. v.]; (JK;) heating; emollient; drawing; a phlegmagogue; lenitive; digestive; used as a liniment, good for the نِقْرِس [or gout], and [especially] the نَسَا [or sciatica], and the [malignant species of leprosy termed] بَرَص (K,) and the [mild species thereof termed] بَهَق; clearing
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR179 harfخَرْدَلَ
خَرْدَلَ
a. Hashed ( meat ).
خَرَاْدِلُ
خَرَاْدِلُ 47 ,
a. Hash.
خَرْدَل
خَرْدَل 51 ,
a. Mustard, mustard-seed.
خَرْدَلَة
خَرْدَلَة 51t ,
a. Grain of mustard-seed.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR5.026 harfخردل
خَرْدَلَ - يُخَرْدِلُ - خَرْدَل
خَرْدَلَ - يُخَرْدِل + كائن + شيئاً: يفرم ويفتت: يقطعه ثم يفرقه قطعاً ناعمة صغيرة متفرقة: مثل فرم اللحم أو قطع البلاستيك أو فتات الأشجار
خَرْدَل: على وزن " فـَعـْلـَل: اسم فعل بمعنى مفعول من " خَرْدَلَ - يُخَرْدِلُ ": الشيء المتفتت والمفروم: وهو اصطلاحاً اسم نوع من نبات الحب على شكل فتات وفرمات ناعمة صغيرة
Sîgalar(1)
Mücavir kökler21 mücavir (27 toplam)
- ثقل
2 ortak ayet · Terazinin karşı kefesine konan taş demektir
- حبب
2 ortak ayet · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
- صخر
1 ortak ayet · Kayalık sahadır
- لطف
1 ortak ayet · Lütufkar
- أتي
2 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- وزن
1 ortak ayet · Terazi demektir
- قسط
1 ortak ayet · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
- وضع
1 ortak ayet · Koyar
- كفي
1 ortak ayet · “Dengi” demektir
- خبر
1 ortak ayet · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- كون
2 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- حسب
1 ortak ayet · Hisbe okun nişangah kısmına denir
Geçtiği ayetler(2)
وَنَضَعُ الْمَوَازِينَ الْقِسْطَ لِيَوْمِ الْقِيَامَةِ فَلَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئًا وَإِنْ كَانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَكَفَى بِنَا حَاسِبِينَ
HardalBiz; kıyamet günü adalet terazilerini kurarız. Hiç kimse hiç bir şeyle haksızlığa uğratılmaz. Hardal tanesi kadar bile olsa yapılanı ortaya koyarız. Hesab görenler olarak da Biz, yeteriz.
يَابُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ
HardalOğulcuğum; işlediğin şey bir hardal tanesi kadar da olsa, bir kayanın içinde veya göklerde, yahut yerin derinliklerinde de bulunsa, Allah onu getirir. Muhakkak ki Allah; Latif’tir, Habir’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خردل |
| Yapı | Dörtlü (rubâî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | ذرر, نقر, فتل |
| Zıt Kök | عظم |
| Çekirdek Özet 1 | Etin parçalanıp ufalanması, son derece küçük daneli ve keskin acı hardal bitkisi tohumu |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi adalet ve ilmin hassas terazisinde en küçük ve ağırlıksız birimin dahi hesaba dahil edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde ihmal edilebilir büyüklük bulunmadığı ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca bir bitki türü olarak görülüp Kur'an'daki mutlak asgari ölçü ve adalet simgesi işlevinin göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خر | Delmek, düşmek, parçalamak, yırtmak ve bütünden koparmak; bu çekirdek خرق, خرب, خرج ve خرص köklerinde de bir yarılma, ayrılma ve dışa çıkma hareketini temsil eder | د | Kopma ve delinme hareketine sonlu bir sınır ve kesiklik kazandırarak etin eklemlerinden ve parçalarından ayrılması anlamını kurmuştur |
| خر | Delmek, düşmek, parçalamak, yırtmak ve bütünden koparmak; bu çekirdek خرق, خرب, خرج ve خرص köklerinde de bir yarılma, ayrılma ve dışa çıkma hareketini temsil eder | ل | Ayrılan ve kesilen parçaları nihai ufalık, saçılma ve danemsi boyuta ulaştırarak hardal tohumu küçüklüğündeki zerrelere dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvarın aşılması, perdenin yarılması (türetilmiş imge) | Maddi bir bütünlüğün sert bir hamleyle yarılması ve içindeki parçaların açığa çıkması |
| ر | İnsan başı; başlangıç, üst, yön | Parçalanma hareketinin belirli bir eksenden başlayarak bütüne doğru yönelmesi |
| د | Kapı; geçiş, ayrılma, sonlu sınır | Yarılmanın belirli kesim noktalarında son bulması ve birimin tekilleşmesi |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, bağlama, kuşatma | En küçük parçanın dahi bir sınır altına alınması, toplanması ve kaybolmaktan alıkonması |
| خردل | Bütünün yarılıp parçalanarak sonlu sınırlara sahip en küçük birimlere ayrıştırılması | Somut bir varlığın ya da etin en ufak dilimlerine ayrılması ve gözden kaçmayacak asgari bir dane boyutuna indirgenmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Etin doğranıp küçük parçalara ve lokmalara ayrılması; hurf cinsinden küçük, yakıcı tanelere sahip yabani hardal tohumu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ka‘b b. Züheyr şiirinde etin parçalanmışlığını tasvir ederken kökü kullanır: يَغْدُو فيَلْحَم ضِرْغامَيْنِ عَيْشُهما / لَحْمٌ من القَوم مَعْفُورٌ خَرَادِيل |
| Erken Arapça kullanım | Hadis rivayetinde sırat köprüsündeki çengellerin günahkârları parçalamasını ve cehenneme düşüşünü ifade etmek üzere el-muhardal (المُخَرْدَل) kelimesi kullanılmıştır |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Tehzîbü’l-Luğa.
Sami etimolojik katman
Arapça kök خردل, Sami dil ailesinin genelinde hardal bitkisini ve onun son derece küçük danelerini karşılayan ortak bir nebatî ve morfolojik mirasa işaret eder. İbranicede hardal tohumunu ifade eden chardal (חַרְדָּל) ve Süryanicede aynı bitkiyi karşılayan hardelā (ܚܪܕܠܐ) biçimleriyle fonetik ve semantik tam bir uyum gösterir. Akadca metinlerde doğrudan birebir kök denkliklerinden ziyade kesme ve ufalama eylemlerine dayalı biçimlerle temas kurulsa da, terimin kuzeybatı Sami dillerinden Arapçaya uzanan müşterek kültür sahasında yakıcı, ufalanmış ve mikroskobik boyut çağrışımı yapan bir tohum adı olarak yerleşikleştiği açıktır. Arapçadaki iç türetimlerde etin küçük parçalara bölünmesi anlamına gelen hardele (خَرْدَلَ) fiilinin varlığı, tohumun adından hareketle türetilmiş bir isim-fiil ilişkisine veya tersine ufalama eyleminin tohumu nitelemesine dayanır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisānü’l-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خَرْدَلَة / خَرْدَل | Parçalamak, ufalamak ve en küçük dane boyutundaki tohumu karşılamak üzere türetilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice chardal, Süryanice hardelā | Doğu Akdeniz ve Sami florasında hardal tohumuna verilen ortak ve kadim isimdir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri dışındaki Afro-Asyatik katmanlarda doğrudan ses denkliği gösteren bir kök doğrulanmamıştır | Muhtemel |
Kaynak Payne Smith, Brown-Driver-Briggs, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خردل | Anlamlı | Ufalanmış dane, hardal tohumu | Parçalanmış et ve asgari ağırlık birimi | Hedef köktür, Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خردل | Merkez | Asgari ölçü ve küçük dane | Hissedilebilir ve tartılabilir en küçük tohum sınırını belirler | Tartı terazisinde ihmal edilemeyecek ağırlık birimi |
| ذرر | Komşu | Görünmez toz ve parçacık | Güneş ışığında uçuşan zerre gibi ağırlığı neredeyse hissedilmeyen ufaklık | Ağırlıktan çok sayılamaz çokluk ve dağılmışlık boyutu |
| نقر | Komşu | Çekirdek oyuğu | Hurma çekirdeğinin sırtındaki minik nokta ve çukurluk | Hacimsel eksiklik ve fiziksel bir oyuk nitelemesi |
| فتل | Komşu | Lif ve iplikçik | Hurma çekirdeğinin yarığındaki incecik kıl veya iplik | Biçimsel incelik ve değersizlik derecesi |
| عظم | Zıt | Büyüklük ve kütle | Gözle görülen, ağır basan, hacimli ve ezici olan varlık | Hardal tanesinin mikroskobik boyutuna zıt düşen devasa kütle |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خردل | Hardal tohumu, asgari parça | Gözle seçilebilen en ufak ağırlık ve hacim birimi | Kesin |
| Latince | Sinapis | Hardal bitkisi ve tohumu | Botanik türü karşılar ancak parçalama fiil kökünü taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | Mustard seed, grain | Hardal tohumu, asgari dane | En küçük parça ve inanç/sorumluluk metaforunu karşılar | Kesin |
| Almanca | Senfkorn | Hardal tanesi | Büyüklük skalasında en alt sınırı simgeler | Kesin |
| Fransızca | Grain de moutarde | Hardal tanesi | Mikro ölçekteki asgari parçayı ve tohumu ifade eder | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَرْدَلٍ | Amellerin ve sorumluluğun asgari tartı birimi | Kıyamet günü kurulacak adalet terazilerinde hiçbir şeyin zayi edilmeyeceğini anlatır; Enbiyâ 21:47 |
| خَرْدَلٍ | İlahi ilmin nüfuz ettiği en gizli ve asgari nesne | Kayaların içinde veya göklerin derinliğinde olsa dahi Allah'ın açığa çıkaracağı zerre; Lokmân 31:16 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ilim ve adalet sıfatı | Allah'ın cüziyyatı ve en küçük varlık birimlerini bizzat bilip bilmediği ve hesaba katıp katmadığı tartışması | Mutlak kuşatıcı ilim ve ihmal edilmez adalet |
| Fıkıh | Tazminat ve tartı hukuku | Hukuken ihmal edilebilir (yesîr) zarar sınırının belirlenmesi ve ölçü aletlerinin hassasiyet çıtası | Hak ihlalinde en alt eşik |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlili | Ayetteki hardal tanesinin gerçek bir ağırlık mı yoksa mutlak küçüklüğü anlatan bir darb-ı mesel mi olduğu | Asgari somut ölçü sembolü |
| Hadis | İman ve kibir terazisi | Kalbinde hardal tanesi kadar kibir veya iman bulunan kişinin uhrevi akıbeti rivayetleri | En alt varoluşsal miktar |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi hesap ve sorumluluk | Asgari amel | Hesaptan kaçamayacak mikroskobik eylem | En küçük iyilik ya da kötülüğün dahi tartıya gireceği bilinci | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve ontoloji | Asgari ölçülebilir birim | Algılanabilir fiziksel alt sınır | Maddi evrenin tespit edilebilir en küçük yapı taşlarına yönelik araştırma | Güçlü |
| Siyasi | Yargı ve kamu otoritesi | Hukuki hakkaniyet tabanı | En zayıf vatandaşın en ufak hakkının korunması | Devlet mekanizmasının hiçbir bireysel hakkı küçük görerek yok saymaması | Güçlü |
| İktisadi | İktisadi denge ve mizan | Mikro değer ve küsurat | Kayıt dışı kalamayacak en ufak iktisadi değer | Muhasebede hiçbir kayıp veya kuruşun görmezden gelinmemesi prensibi | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | İntegral hesabındaki diferansiyel eleman () | Sürekli bir eğri altında kalan alanın hesaplanmasında sıfıra yaklaşan ancak sıfır olmayan en küçük yapı taşı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Mikro sosyolojideki atomik eylem teorisi | Toplumsal yapıları inşa eden en ufak, anlık ve gözden kaçan bireysel etkileşimlerin belirleyiciliği | Muhtemel |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadenin sadece bir tarım ürünü veya basit bir benzetme sanılarak ahlaki ve hukuki ölçü sistematiğinden koparılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Hardal tanesi, ontolojik ve ahlaki hiyerarşide ihmal edilemezliğin, mutlak ilahi ilmin ve sıfır hata ile işleyen ilahi adaletin evrensel mizanıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Küçük görülen günahların veya önemsiz sanılan hakların sistem dışı kalabileceği zannı ve bu temelde doğacak ahlaki sorumsuzluk |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın adalet, ilim ve sorumluluk tasavvurunda hiçbir varlık ve eylemin kaybolamayacağını somut, bilinen en küçük ölçekle zihinlere kazıması açısından merkezidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Uhrevi mahkeme sahnelerinin, ilahi terazilerin kurulduğunu bildiren eskatolojik ayetlerde ve Lokmân'ın oğluna öğütlerindeki ontolojik uyarılarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Küçük görülen amellerin önemsizleştiği, gizli mekanlarda işlenen fiillerin kaybolup gittiği ve adaletin yalnızca makro olaylarda arandığı yanılgısını düzeltir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamParçalanıp ufalmış et lokması, gözle görülüp elle tutulabilen en ufak daneli yakıcı hardal tohumu.
- Soyut anlamİlahi bilgi ve adalet matrisinde hiçbir ihmal edilebilir değerin bulunmadığını bildiren asgari varoluş eşiği.
- Sistematik karşılıkSonsuz hassasiyete sahip bir muhasebe sisteminde sıfırdan büyük her girdinin nihai toplama dahil edilmesi mecburiyeti.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde hardal tanesiyle simgelenen asgari varlık veya amel miktarını; tüm eylem ve olaylar uzayını; amelin ahlaki ya da ontolojik ağırlık fonksiyonunu; ilahi adalet ve ilim ölçüsünü; bu asgari birimi; ise ilahi hesap ve kayıt kümesini temsil eder. Model, büyüklüğü sıfıra yaklaşan en ufak bir değerin bile ilahi sistemde yok sayılamayacağını ve mutlaka kayda geçirileceğini ifade eder.