خصص
خ - ص - ص
KÖK- 4 geçiş
- 4 ayet
- 3 sîga
- 9 sözlük
Hasse (hı, sad) : “Husse” özel çardak, hücre demektir. خصاصة elekteki deliklerin adıdır. Bulutun arasındaki gözeneklere ve parmakların arasındaki açıklıklara da denir. Nakıs kenarlardan olan eksiklik iken hasas içindeki gediklerdir. Maddi açıdan da eksiklik içinde olmaya hasas denir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hasse (hı, sad) : “Husse” özel çardak, hücre demektir. خصاصة elekteki deliklerin adıdır. Bulutun arasındaki gözeneklere ve parmakların arasındaki açıklıklara da denir. Nakıs kenarlardan olan eksiklik iken hasas içindeki gediklerdir. Maddi açıdan da eksiklik içinde olmaya hasas denir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR779 harfباب الخاء والصاد
خص: الخُصُّ: بيتُ يسقفُ بخشبةٍ على هَيئة الأزَج، وجمعه: خِصاصٌ.
وخَصَصْت الشيء خصوصاً، واخْتَصَصتُه.
والخَاصَة، الذي اختصصتَهُ لنفسك.
والخصَاصةُ: سوء الحال.
والخَصاصُ: شبه كوةٍ في قُبَّةٍ ونحوها إذا كان واسعاً قدر الوجه، قال:
وإنْ خَصاصُ ليلهِنَّ استدا
رَكبْنَ من ظَلْمائهِ ما اشتدّا
أخبر أنّهنّ لا يَهَبْنَ الليل، وشبه القَمَرَ بالخَصاص، وبعضٌ يجعل الخَصاص للضيق والواسع، حتى
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR441 harfخَصَّهُ بالشيء خُصوصاً، وخَصوصِيَّةً والفتحُ أفصحُ، وخِصِّيصي. وقولهم: إنَّما يفعل هذا خُصَّانٌ من الناس، أي خَواصُّ منهم. واخْتَصَّهُ بكذا، أي خَصَّهُ به. والخَاصَّةُ: خلاف العامّة. والخُصُّ: البيتُ من القصب. قال الفَزاريّ:
الخُصُّ فيه تَقَرُّ أَعْيُنُنـاخَيْرٌ من الآجُرِّ والكَمَدِ
والخَصاصَةُ والخَصاصُ: الفقرُ. والخَصاصةُ: الخَلَلُ، والثَقْبُ الصغيرُ. يقال للقمر: بَدا من خَصاصَة الغَيْمِ.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR520 harfخ ص ص
خصّـه بكـذا واختَصّه وخصّصه وأخصه فاختص به وتخصص.
وله بي خصوص وخصوصية.
وهـذا خاصتـي وهـم خاصتـي وقد اختصصته لنفسي.
وعليك بخويصة نفسك.
وهو يستخص فلاناً ويستخلصه.
ونظرن من خصاص البيوت.
وبدا القمر من خصاصة الغيم.
قال ذو الرمة: أصـاب خصاصـة فبـدا كليـلاً كلا وانغسل سائره انغلالا وقال أيضاً: وجرت بها الدقعاء هيف كأنما تسح التراب من خصاصات منخل ومـن المجـاز: أصابتـه
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR4.217 harfخصّه بالشيء يخُصّه خَصّاً وخُصوصاً وخَصُوصِيّةً وخُصُوصِيّةً، والفتح أَفصح، وخِصِّيصَى وخصّصَه واخْتصّه: أَفْرَدَه به دون غيره. ويقال: اخْتصّ فلانٌ بالأَمر وتخصّصَ له إِذا انفرد، وخَصّ غيرَه واخْتصّه بِبِرِّهِ. ويقال: فلان مُخِصٌّ بفلان أَي خاصّ به وله به خِصِّيّة؛ فأَما قول أَبي زبيد:
إِنّ امرأً خَصّني عَمْداً مَوَدَّتَه،
على التَّنائي، لَعِنْدِي غيرُ مَكْفُور
فإِنه أَراد خَصَّني بمودّته فحذف
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR211 harf* خ ص ص * * خَصَّهُ * بالشيء * خُصُوصا * و * خَصوصيَّةً * بضم الخاء وفتحها والفتح أفصح و * اخْتَصَّهُ * بكذا خصه به و * الخَاصَّةُ * ضد العامة و * الخُصُّ * البيت من القصب و * الخَصَاصَةُ * و * الخَصَاصُ * الفقر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.836 harfخصه بالشيء، يخصه خصا وخصوصا، بالفتح فيهما، ويضم الثاني، وخصوصية، بالضم ويفتح، والفتح أفصح، كما نقله الجوهري، وبه جزم الفناري في حاشية المطول، وهو الذي في الفصيح وشروحه، وكلام المصنف ظاهره أن الضم أفصح، والفتح لغة، ولذا قال بعضهم: ولو قال: ويضم، لوافق كلام الجمهور، وسلم من المؤاخذة، ثم قالوا: الياء فيها إذا فتحت للنسبة، فهي ياء المصدرية كالفاعلية والمفعولية، بناء على خصوص فعول للمبالغة في التخصيص،
خصه بالشيء، يخصه خصا وخصوصا، بالفتح فيهما، ويضم الثاني، وخصوصية، بالضم ويفتح، والفتح أفصح، كما نقله الجوهري، وبه جزم الفناري في حاشية المطول، وهو الذي في الفصيح وشروحه، وكلام المصنف ظاهره أن الضم أفصح، والفتح لغة، ولذا قال بعضهم: ولو قال: ويضم، لوافق كلام الجمهور، وسلم من المؤاخذة، ثم قالوا: الياء فيها إذا فتحت للنسبة، فهي ياء المصدرية كالفاعلية والمفعولية، بناء على خصوص فعول للمبالغة في التخصيص، وإذا ضمت، فهي للمبالغة، كألمعي وأحمري، قال شيخنا: وعندي في ذلك نظر، ويقدح فيه أنهم حكوا في الياء التخفيف، بل قيل: هو الأكثر، ليوافق الياءات اللاحقة بالمصادر، كالكراهية والعلانية، وخصيصي، بالكسر والقصر، وهو الفصيح المشهور، وعليه اقتصر القالي في المقصور والممدود، ويمد، عن كراع وابن الأعرابي، ولا نظير لها إلا المكيثي، وهذه مسألة وقع فيها النزاع بين الحافظين: الأسيوطي والسخاوي، حتى ألف الأول فيها رسالة مستقلة، وخصية، بالفتح، وضبطه الصاغاني بالضم، وتخصة، كتحلة، عن ابن عباد: فضله دون غيره، وميزه. ويقال: الخصوصية والخصية والخاصة أسماء مصادر. وفي البصائر: الخصوص: التفرد ببعض الشيء مما لا تشاركه فيه الجملة. وخصه بالود كذلك، إذا فضله دون غيره، فأما قول أبي زبيد: إن امرأ خصني عمدا مودتهعلى التنائي لعندي غير مكفور فإنه أراد خصني بمودته، فحذف الحرف، وأوصل الفعل، وقد يجوز أن يريد: خصني لمودته إياي، قال ابن سيده: وإنما وجهناه على هذين الوجهين، لأنا لم نسمع في الكلام خصصته متعدية إلى مفعولين. والخاص، والخاصة: ضد العام والعامة، وهو من تخصه لنفسك، وفي التهذيب: والخاصة: الذي اختصصته لنفسك. وسمع ثعلب يقول: إذا ذكر الصالحون فبخاصة أبو بكر، وإذا ذكر الأشراف فبخاصة علي. والخصان، بالكسر والضم: الخواص، ومنه قولهم: إنما يفعل هذا خصان الناس، أي خواص منهم، وأنشد ابن بري لأبي قلابة الهذلي: والقوم أعلم هل أرمي وراءهمإذ لا يقاتل منهم غير خصان وفي الحديث عليك بخويصة نفسك: الخويصة: تصغير الخاصة، وأصله خويصصة قال الزمخشري: ياؤها ساكنة، لأن ياء التصغير لا تتحرك. ومثلها أصيم ومديق في تصغير أصم ومدق، والذي جوز فيها وفي نظائرها التقاء الساكنين أن الأول حرف اللين والثاني مدغم، نقله الصاغاني، وفي حديث آخر: بادروا بالأعمال ستا: الدجال وكذا وكذا وخويصة أحدكم يعني حادثة الموت التي تخص كل إنسان. وصغرت لاحتقارها في جنب ما بعدها من البعث والعرض والحساب، أي بادروا الموت واجتهدوا في العمل. وفي حديث أم سليم: وخويصتك أنس أي الذي يختص بخدمتك. وصغرته لصغره يومئذ. والخصاص، والخصاصة، والخصاصاء، بفتحهن، الأخيرة عن ابن دريد: الفقر وسوء الحال، والخلة والحاجة، وهو مجاز، وأنشد ابن بري للكميت:
إليه موارد أهل الخصاص ومن عنده الصدر المبجل وفي التنزيل العزيز: ويؤثرون على أنفسهم ولو كان بهم خصاصة. وأصل ذلك الفرجة أو الخلة؛ لأن الشئ إذا انفرج وهي واختل، وذوو الخصاصة: ذوو الخلة والفقر، وقد خصصت يا رجل، بالكسر، نقله الصاغاني عن الفراء. والخصاص والخصاصة: الخلل في الثغر، أو كل خلل وخرق في باب ومنخل وبرقع ونحوه، كسحاب ومصفاة وغيرهما، والجمع خصاصات، ومنه قول الشاعر: من خصاصات منخل. ويقال للقمر: بدا من خصاصة الغيم. أو الخصاصة: الثقب الصغير، ويقال: إن الخصاص شبه كوة في قبة أو نحوها إذا كان واسعا قدر الوجه، وبعضهم يجعل الخصاص للواسع والضيق. وقيل الخصاص: الفرج بين الأثافي والأصابع، وأنشد ابن بري للأسعر الجعفي: إلا رواكد بينهـن خـصـاصة سفع المناكب كلهن قد اصطلى والخصاصة، بالضم: ما يبقى في الكرم بعد قطافه، العنيقيد الصغير ها هنا وآخر ها هنا، وهو النبذ اليسير، أي القليل، ج خصاص. قال أبو منصور: يقال: له من عذوق النخل الشمل والشماليل، وقال أبو حنيفة: هي الخصاصة والجمع خصاص، كلاهما بالفتح. والخص، بالضم: البيت من القصب، نقله الجوهري، وأنشد للفزاري: الخص فيه تقر أعيننـا خير من الآجر والكمد وزاد غيره: أو من شجر. وهو البيت يسقف عليه بخشبة، كالأزج، ج: خصاص وخصوص وأخصاص، سمي بذلك لأنه يرى ما فيه من خصاصه، أي فرجه، وفي التهذيب: سمي خصا لما فيه من الخصاص، وهي التفاريج الضيقة. والخص: حانوت الخمار وإن لم يكن من قصب، ومنه قول امرئ القيس: كأن التجار أصعـدوا بـسـبـيئة من الخص حتى أنزلوها على يسر ويروى: أسر، وقال الأصمعي: الخص: كربق مبني، وهو الحانوت. وقال أبو عبيدة: الخص: بلد جيد الخمر، بالشام، وأسر: بلد من الحزن، وكان امرؤ القيس يكون بالحزن، والحزن: من بلاد بني يربوع. وفي عبارة المصنف، رحمه الله تعالى، محل تأمل، وكأنه سقط منها لفظ بلد، فتأمل. والخص، بالكسر: الناقص، يقال: شهر خص، أي ناقص. والإخصاص: الإزراء بالشيء. وخصى كربى: ة، كبيرة ببغداد في طرف دجيل منها محمد بن علي بن محمد بن المهند الخصي الحريمي السقاء، عن أبي القاسم ابن الحصين. وابنه علي بن محمد عن سعيد بن البناء. وخصي: ة أخرى شرقي الموصل أهلها جمالون، والمشهور فيها: خصة. والخصوص، بالضم: ع، بالكوفة تنسب إليه الدنان الخصية، على غير قياس، وقيل: موضع بالحيرة، وبه فسر قول عدي بن زيد العبادي: أبلغ خليلي عبـد هـنـد فـلا زلت قريبا من سواد الخصوص
والخصوص: ة، بمصر بعين شمس، من الشرقية، ومنها الشريف الخصوصي المحدث، له ذكر في كتاب استجلاب ارتقاء الغرف، للسخاوي. والخصوص: ة، من كورة أسيوط. والخصوص: ة، أخرى بالشرقية، وهي خصوص السعادة بمصر، ولها عدة كفور، منها الرومية، ومن إحداها أثير الدين محمد بن عمر بن محمد بن أبي بكر بن محمد الشافعي الخصوصي، ولد في نيف وستين وسبعمائة، وسمع على التنوخي وابن الملقن والبلقيني والعراقي والهيتمي وابن خلدون، مات بالشام سنة 843. والخصوص: ع بالبادية وهو الذي مر ذكره أنه بالحيرة بالقرب من الكوفة، وفسر به قول عدي بن زيد. والتخصيص: ضد التعميم، وهو التفرد بالشيء مما لا تشاركه فيه الجملة، وبه كنى عبد الوهاب بن يوسف الوفائي أبا التخصيص، من المتأخرين، وهو جد خاتمة بني الوفاء محمد أبي هادي بن عبد الفتاح، نفعنا الله بهم. والتخصيص أيضا: أخذ الغلام قصبة فيها نار يلوح بها لاعبا، نقله الصاغاني. واختصه بالشيء اختصاصا: خصه به فاختص وتخصص، لازم متعد، ويقال: اختص فلان بالأمر، وتخصص له، إذا انفرد. ومما يستدرك عليه: يقال: أخصه فهو مخص به، أي خاص. وخصصه فتخصص. وخصه بكذا: أعطاه شيئا كثيرا، عن ابن الأعرابي. والخصاصة: الغيم نفسه. والخصاصة أيضا: الفرج التي بين قذذ السهم، عن ابن الأعرابي. والخصاصة: العطش والجوع، ويقال: صدرت الإبل وبها خصاصة، إذا لم ترو وصدرت بعطشها، وكذلك الرجل إذا لم يشبع من الطعام، وكل ذلك من المجاز. والخصاصة من الكرم: الغصن إذا لم يرو وخرج منه الحب متفرقا ضعيفا. ويقال: هو يستخص فلانا، ويستخلصه. ومن المجاز: اختص الرجل: اختل، أي افتقر. وسددت خصاصة فلان، بالضم، أي جبرت فقره، كما في الأساس. وبشير بن معبد بن شراحيل، عرف بابن الخصاصية، وهي أمه، واسمها مارية، صحابي من أهل الصفة. قلت: وهي منسوبة إلى خصاص، واسمه اللات بن عمرو بن كعب بن الغطريف الأصغر، بطن من الأزد. وقال ابن الأعرابي: هند بنت الخص، وبنت الخس، يقالان معا، وقد تقدم في السين. وقاسم الخصاص: محدث روى عن نصر بن علي الجهضمي، وعنه ابن مجاهد. وهارون الخصاص، عن مصعب ابن سعد. ومحمد بن عمر الخصاص الواسطي حدث في حدود العشرين والستمائة. والخاص واد من أودية خيبر. ويزد خاص: مدينة بالعجم. وخاص، من قرى خوارزم. ومنها أبو الفضل المؤيد بن الموفق. والخاصي: شارح الكلم النوابغ للزمخشري. والأخصاص، بالفتح: قرية بمصر، وقد وردتها. والخاصة: لقب الأمير أبي الحسن فائق بن عبد الله الأندلسي، الرومي، لاختصاصه بالسلطان الأمير السيد أبي صالح منصور بن نوح، والي خراسان، سمع بمرو، وببخارا، وبالكوفة، وروى عنه الحافظان: أبو عبد الله بن البيع، وابن غنجار، وتوفي ببخارا سنة 389. وخاوص بضم الواو: قرية فوق سمرقند، منها أبو بكر محمد ابن أبي بكر الخاوصي الخطيب، حدث بسمرقند عن أبي الحسن المطهري، وعنه
أبو حفص النسفي.بو حفص النسفي.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.005 harfخَصَّ
خَصَّ U ( n. ac. خَصّ 1 , خَصُوْص 26 , خُصُوْص 27 , خُصُوْصَة 27t )
a. [ acc. & Bi ], Ascribed to specially; distinguished by.
b. Distinguished, singled out; specified.
c. [ La ], Was peculiar to, specially characteristic of.
d. A ( n. ac. خَصَاْص 22 , خَصَاْصَة 22t ), Was, became poor, indigent.
خَصَّصَ
خَصَّصَ II
a. [ acc. & Bi ], Rendered special, peculiar to.
b.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok20.146 harfخصص
خَصَّ - يَخُصُّ - خَصَاصَة - خَاصّ - خَاصَّة - خَاصَّةً - اخْتَصَّ - يَخْتَصُّ
خَصَّ- يَخُصُّ + كائن أو شيء أو أمر + كائناً أو شيئاً أو أمراً: يتعلق ويرتبط به وحده منفرداً دون غيره: يكون الشيء أو الأمر أو الكائن مرتبطاً ومتعلقاً ومتوجهاً للكائن وحده منفرداً دون أي كائن آخر، وذلك على سبيل التمييز والاختيار
خَصَّ- يَخُصُّ + كائن + كائناً +
Mücavir kökler36 mücavir (49 toplam)
- فضل
2 ortak ayet · Fadl Deriden yapılan gömlektir
- حوج
1 ortak ayet · Hace deve dikeni demektir
- ذو
2 ortak ayet · Sahip
- شحح
1 ortak ayet · Rutubetli kav, çakıldığı zaman ateş almayan kav demektir
- عظم
2 ortak ayet · Büyük
- وقي
2 ortak ayet · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
- بوأ
1 ortak ayet · Bve bye’den dönüşmüştür
- أثر
1 ortak ayet · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…
- رحم
2 ortak ayet · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
- هجر
1 ortak ayet · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
- ودد
1 ortak ayet · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
- فلح
1 ortak ayet · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
Geçtiği ayetler(4)
… أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَاللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ
Has kılarEhl-i Kitab’dan kafir olanlar da, müşrikler de Rabbınızdan size hiç bir hayır indirilmesini istemezler. Allah, rahmetini dilediğine tahsis eder. Allah, büyük lütuf ve ihsan sahibidir.
يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ
Has kılarDilediğine rahmetini tahsis eder. Allah, en büyük lütuf sahibidir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خصص |
| Yapı | Üçlü (müzaaf) |
| Özel Durum | Mükerrer (ikinci ve üçüncü harfi aynı) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فرد, ميز, خلص |
| Zıt Kök | عمم |
| Çekirdek Özet 1 | Sazlık kulübedeki, elekteki veya buluttaki dar aralık, gedik ve gözenek |
| Çekirdek Özet 2 | Bir şeyi genelden ayırarak dar ve belirli bir çerçeveye veya kişiye özgü kılma; darlık ve gedik kaynaklı ihtiyaç hâli |
| Çekirdek Özet 3 | Evrensel ve genel ilkenin belirli durumlarda veya öznelerde sınırlandırılması, tecrit edilmesi ve yoğunlaştırılması |
| Kritik Hata Riski | Kökün «ayrıcalık tanıma» anlamını haksız bir kayırma veya keyfî üstünlük gibi algılamak; «hasâsa» kelimesindeki yapısal gedik ve ihtiyaç boyutunu dışsal sıradan yoksullukla karıştırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خص | Aralama, dar yarık veya açıklık oluşturma, bütünden bir parçayı çekip ayırma; خصف kökünde iki şeyi birbirine ekleyip yarığı kapatma, خصم kökünde ise bütünden pay koparıp çekişme anlamı taşır. | ص | Açıklık ve daralma hareketini pekiştirerek iki yönlü bir semantik üretir: Bütünden tekil bir unsura odaklanıp onu çevreleyen sınırları belirginleştirme (özel kılma) veya bütünde giderilmesi gereken yapısal bir açıklık ve ihtiyaç bırakma (gedik, yoksunluk). |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar imgesi üzerinden ikiz harfi ح kökenli türetme; perdeleme, bölme ve dışarıdan ayırma yoğunlaşması | Bütünü parçalara bölen, genel alandan bir sınırı çekip ayıran başlangıç perdesi |
| ص | Olta, kıvrılmış dal veya avlama aracı; sıkıştırma, yakalama ve bir hedefe odaklanma | Belirli bir unsuru yakalayıp sabitleme, dikkat ve tahsisi tek bir noktaya kilitleme |
| ص | İkinci olta veya bitki imgesi; süreklilik, sınırlamanın pekişmesi ve kapanma | İlk daraltmayı tahkim ederek dışarıyı bütünüyle dışarıda, içeriyi ise yalnızca o unsura münhasır bırakma |
| خصص | Kuşatılmış bir alanda belirli bir aralığa veya hedefe odaklanarak onu genel akıştan tamamen tecrit etme | Bütünden dar bir kesit açıp oraya yönelme; nesneyi genele kapatıp tek bir özneye hasretme veya yapıda bir gedik bırakarak daralma üretme |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kamış veya ağaç dallarından çatılmış, aralarında dar açıklıklar ve gözenekler bulunan çardak veya kulübe (الخُصّ); elek ve kalburdaki küçük delikler (خصاص المنخل); bulutlar arasından ay ışığının sızdığı dar aralık (خصاصة الغيم). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rimme bir beytinde rüzgârın kaldırdığı tozun elek deliklerinden dökülüşünü şöyle tasvir eder: وَجَرَتْ بِهَا الدَّقْعَاءَ هَيْفٌ كَأَنَّمَا / تَسُحُّ التُّرَابَ مِنْ خَصَاصَاتِ مُنْخُلِ |
| Erken Arapça kullanım | Ebu Züeyb el-Hüzelî veya erken dönem şairlerinin dilinde bir kişinin sadece kendisine yakın tuttuğu sırdaşlarını ve dostlarını nitelemek üzere «خاصّة» kullanımı yerleşmiştir; ayrıca yokluk ve giderilemeyen gedik hâli için «أصابته خصاصة» deyimi kullanılmıştır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde خص ikilisi ve خصص gövdesi, temel olarak ayırma, bölme, kesme veya dar bir yarık/aralık bırakma fiziksel eylemiyle bağlantılıdır. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan aynı kök dizilişiyle değil, fonetik olarak akraba köklerde (örneğin biçme, pay ayırma ve çitle çevirme anlamı taşıyan köklerde) kesme ve paylaştırma matrisi belirgindir. Arapçada kök çift yönlü bir morfolojik olgunlaşma göstermiştir: Bir yandan sazdan yapılan kulübenin (el-huss) aralıkları ve elek gözenekleri gibi somut bir «gedik/aralık» tasavvuru gelişmiş, buradan giderilmesi zor «ihtiyaç ve yoksulluk» (hasâsa) türemiştir; diğer yandan ise genelden bir şeyi çekip sadece bir alana tahsis etme, tekleştirme ve münhasır kılma (hâssa, tahsîs) soyutlaması kök salmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dar aralık, gedik (el-hasâs) ve saz kulübe (el-huss) | Somut gözenek ve delik tasavvurundan soyut tecrit, ferdiyet ve mahrumiyet anlamına geçiş doğrudan Arap dilinin iç dinamikleriyle gerçekleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kesme, pay ayırma ve sınır koyma matrisi | Kuzeybatı Sami dillerinde pay ayırma ve genelden tecrit etme anlam kökleriyle anlamsal örtüşme bulunur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan ses denkliği gösteren bir akrabalık tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خصص | Anlamlı | Özel kılma, dar aralık, gedik ve ihtiyaç | Genelden ayırıp bir şeye hasretmek; elek veya kulübedeki açıklıklar nedeniyle yoksunluk çekmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| صخص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| صصخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Fonetik yapısı gereği Arapçada kök olarak tescil edilmemiştir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خصص | Merkez | Tekilleştirme, münhasır kılma, gedik | Bir şeyi genelden ayırıp sınırlı bir hedefe odaklama veya yapıda giderilmesi gereken bir darlık/açıklık bulunması | Geneli dışarıda bırakarak yalnızca bir unsura odaklanmayı veya o unsurun bizzat ihtiyaç aralığını anlatır. |
| فرد | Komşu | Teklik, yalnızlık | Parçalanmaz tekliği ve eşsizliği ifade eder; خصص gibi genelden kasıtlı bir ayırma veya sınır çekme ilişkisine dayanmaz. | Bir varlığın bizatihi tek ve emsalsiz olması durumudur. |
| ميز | Komşu | Ayırma, temyiz etme | Birbirine karışmış iki şeyi birbirinden seçip fark etmek; خصص ise seçileni bir kişiye veya duruma bağlamaktır. | Bilişsel ve niteliksel bir tasnif ön plandadır. |
| خلص | Komşu | Saflaştırma, arıtma | Bir şeyin içindeki yabancı unsurları temizleyip arı hâle getirmek; خصص doğrudan sınırlama ve özgüleme yapar. | Karışıklıktan kurtarma esastır. |
| عمم | Zıt | Genelleştirme, yayma, kapsama | Bir hükmün, durumun veya nesnenin hiçbir istisna bırakmaksızın bütün unsurları içine alması | خصص kökünün zıddıdır; sınırları kaldırıp geneli muhatap kılar. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خصص | Bir şeye özgü kılma; gedik ve mahrumiyet | Hem genelden münhasır bir pay ayırmayı hem de giderilmesi gereken dar açığı ifade eder. | Kesin |
| Latince | Proprius, Privare, Singularis | Özel, kendine ait kılınmış, mahrum | Mülkiyete ve ferdiyete özgülemeyi karşılar; gözenek ve gedik metaforunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Specify, Allocate, Privation | Özgülemek, tahsis etmek, yoksunluk | Bir hedefe hasretmeyi ve kaynak yetersizliğini karşılar; iki anlamı tek bir kelimede cem edemez. | Güçlü |
| Almanca | Zuweisen, Besondern, Entbehrung | Ayırmak, özelleştirmek, mahrumiyet/ihtiyaç | Hukuki tahsis ve varoluşsal darlık durumlarını açıklar; kökün mekânsal çardak/elek imgesini taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | Spécifier, Dédier, Pénurie | Özelleştirmek, adamak, kıtlık/darlık | Tahsis ve eksiklik yönlerini ayrı terimlerle ifade eder. | Güçlü |
Kaynak Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَخْتَصُّ | İlahi irade ve rahmetin belirli kullara özgü kılınması (Tahsis) | Nübüvvet, lütuf ve rahmetin dağıtımında Allah'ın mutlak ve hikmetli seçimi; Bakara 2:105, Âl-i İmrân 3:74 |
| خَاصَّةً | Zararın veya fitnenin dar bir sınırda kalmayıp genelleşmesi (Hâssa) | Toplumsal fesat ve zulme karşı uyarı; azabın sadece doğrudan haksızlık yapanlarla sınırlı kalmayacağı bağlam; Enfâl 8:25 |
| خَصَاصَةٌ | Bizzat ihtiyaç içinde olma, giderilememiş yapısal gedik ve darlık (Hasâsa) | Ensar'ın muhacirlere karşı fedakârlığı; kendi iç bünyelerinde derin bir ihtiyaç ve yoksunluk varken başkalarını öncelemeleri; Haşr 59:9 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi irade ve tahsis delili | Âlemin mümkün varlıklarının var olmayı yokluğa veya belirli bir zaman ve mekâna tercih etmesinde bir «Muhassıs» (tahsis edici ilahi irade) zorunluluğu | İradenin iki eşit ihtimalden birini seçip diğerine üstün kılması yönünde anlam yoğunlaşmıştır. |
| Fıkıh | Âmm-hâss teorisi ve tahsis usulü | Genel lafzın (âmm) kapsamındaki bazı fertlerin başka bir delille kapsam dışına çıkarılması | Hukuki bir hükmün hitap alanını daraltma ve sınırlandırma işlemi. |
| Tefsir | Nübüvvet ve lütfun seçiciliği | Peygamberliğin kesbî mi yoksa ilahi tahsis ile mi olduğu tartışması; Ensar'ın hasâsa hâli | Seçimin keyfî değil ilahi ilim ve hikmete dayalı bir lütuf olması. |
| Hadis | Özel ilişkiler, fitne zamanında fert planı | «Hâssatu nefsek» (kendi özel durumuna odaklan) uyarıları; fitne döneminde genel toplumsal karmaşadan çekilip şahsi sorumluluğa yönelme | Kamusal alandan bireysel korunma alanına çekilme. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi irade ve hidayet takdiri | Lütuf ve rahmetin özgülenmesi | Peygamberlik ve özel rahmetin hak ediş zannını kırarak ilahi meşîete bağlanması | Rahmetin kaynağının beşerî liyakat iddialarını aşan aşkın bir hikmetle tecelli ettiğini gösterir. | Kesin |
| İlmi | Kavramsal tanımlama ve metodoloji | Tahsis ve sınırlandırma | Bir hükmün veya kuralın geçerlilik sahasını netleştirerek belirsizliği önleme | Genel önermelerin istisnalarını belirleyerek mantıksal ve fıkhi kesinlik sağlar. | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal sorumluluk ve afet bilinci | Sorumluluğun genelleşmesi | Fitne ve zulmün etkisinin dar bir kadroyla sınırlı kalmayacağını hatırlatma | Kamusal kötülüklere sessiz kalındığında bedelin sadece faillere has kalmayacağını bildirir. | Güçlü |
| İktisadi | İhtiyaç analizi ve îsâr ahlakı | Hasâsa (yapısal açık ve darlık) | Kendi bünyesindeki iktisadi açığa rağmen başkasının ihtiyacını karşılama fazileti | Mülkiyetin mutlak biriktirme değil, yapısal eksiklikte bile kardeşliği ikame etme aracı olduğunu vazeder. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kümeler kuramında alt küme kısıtlaması veya filtrelenmiş aralık | Evrensel kümeden belirli koşulları sağlayan tekil elemanların bir fonksiyon aracılığıyla ayrılması; süzgeçten sızan dar akış | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Pozitif ayrımcılık veya mahrumiyet koşullarında dayanışma modeli | Toplumda yapısal gediği (hasâsa) bulunan gruplara yönelik özel kaynak aktarımı ve bireysel feragat mekanizması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bir kişiye sunulan haksız «ayrıcalık, torpil veya kastlaşma» düzeyine indirgemek; ya da «hasâsa» kelimesini basit bir gelir azlığı sanmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, ilahi rahmetin dağıtımında hikmetli bir tahsisi bildirirken, toplumsal tehlikelerde azabın dar kalmayıp genele taşacağını ihtar eder; iktisadi planda ise kişinin kendi bünyesindeki açık ve gediklere rağmen verebilme yüceliğini kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah'ın rahmetini has kılmasını tarafgirlik sanmak; fitnenin yalnızca doğrudan zalimleri vuracağı rehavetine kapılmak; Ensar'ın fedakârlığını sadece fazladan bir sadaka gibi görüp içsel varoluşsal darlık gerçeğini gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık düzeninde genellik (umum) ile tikellik (husus) arasındaki dengeyi kurar. İlahi lütfun kimsenin tekelinde olmadığını, rahmetin bir tahsis eseri olduğunu bildirirken, toplumsal duyarsızlığın faturasının dar bir zümreye has kalmayacağını hatırlatır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i Kitab'ın peygamberlik ve lütuf üzerindeki inhisarcı iddialarını reddeden ayetlerde; toplumsal fitne ve sorumluluğun sınırlarını çizen ikazlarda; ve infakın zirvesi olan îsâr ahlakını tarif eden muhacir-ensar bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kendi soyunu veya grubunu peşinen imtiyazlı sayan kabileci veya mezhebi kibirleri kırar; kötülük karşısında sessiz kalanların «bana dokunmaz» vehmini yıkar; gerçek fedakârlığın varlık fazlasından değil, bizzat ihtiyaç aralığından (hasâsa) verildiğinde kemale erdiğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKamış çardaktaki, elek örgüsündeki veya bulut tabakasındaki dar açıklık, gözenek ve gedik; bu aralıktan sızan ışık veya dökülen un.
- Soyut anlamGenel bir yapı veya kitle içinden belirli bir unsuru sınırlandırarak kendine veya bir hedefe özgü kılma; yahut bütünde giderilmesi gereken yapısal bir ihtiyaç ve darlık boşluğu taşıma.
- Sistematik karşılıkGenel hükmün veya dağıtımın, aşkın bir irade veya özgül bir kısıt ile daraltılarak tekil bir noktaya odaklanması (tahsis); ya da sistemin kendi iç gediğine rağmen başkasını öncelemesi (îsâr).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde evrensel kümeyi veya genel toplumsal bütünü (umum); ilahi irade, hikmet veya özel şartlar ile çalışan kısıtlama/ayırma fonksiyonunu; genelden ayrıştırılarak özel bir konuma getirilen veya özel bir sorumluluğa muhatap kılınan alt kümeyi (husus); ise bu sınırlandırılmış alandaki yapısal açıklığı, darlığı veya giderilmesi gereken ihtiyaç gediğini (hasâsa) temsil eder. Model, kökün hem genelden tecrit edici tahsis boyutunu hem de bünyedeki açık/gedik mahiyetini sembolize eder.