خصم
خ - ص - م
KÖK- 18 geçiş
- 17 ayet
- 12 sîga
- 13 sözlük
Hasim (hı,sad) : Çantanın kenarına bağlanan iki kulpdan biri demektir. Hasim (hı, sad),Çuvalın kenarına bağlanan kulp demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Hasim (hı,sad) : Çantanın kenarına bağlanan iki kulpdan biri demektir. Hasim (hı, sad),Çuvalın kenarına bağlanan kulp demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.500 harfباب الخاء والصاد والميم معهما
خ ص م، خ م ص، ص م خ، م ص خ مستعملات
خصم:
الخَصْم: واحد وجميعٌ، قال الله عز وجل: "وهل أتاك نبأُ الخَصْم إذ تَسوَّروا المِحْراب" فجعله جمعاً لأنه سمي بالمصدر. وخَصيمُك: الذي يُخاصِمكَ، وجمعه: خُصَماء.
والخُصومةُ: الأسم من التَّخاصُم والإختصام. يقال: أختصم القوم وتخاصموا، وخاصم فلان فلاناً، مُخَاصَمَةً وخِصاماً.
والخُصْمُ: طرف الراوية الذي بحيال العزلاء في مؤخرها.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR688 harfالخَصْمُ معروف، يستوي فيه الجمع والمؤنَّث، لأنَّه في الأصل مصدر. ومن العرب من يثنِّيه ويجمعه فيقول: خَصْمانِ وخَصومٌ. والخَصيمُ أيضاً: الخَصْمُ، والجمع خُصَماءُ. وخاصَمْتُهُ مُخاصَمَةً وخِصاماً، والاسم الخُصومَةُ. وخاصَمْتُ فلاناً فَخَصَمْتُهُ أَخْصِمُهُ بالكسر، ولا يقال بالضم، وهو شاذٌّ. ومنه قرأ حمزة "تأخُذُهم وهم يَخْصِمون". والخَصِمُ بكسر الصاد: الشديد الخُصومَةِ. والخُصْمُ: بالضم: جانِبُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR4.945 harfخ ص م
خصم ، خمص ، مصخ ، صمخ ، صخم : مستعملة .
خصم : قال الليث : الْخَصْمُ واحدٌ وجميعٌ ،
قال الله جلّ وعزّ : ( وهل أَتَكَ نَبَؤُا
الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرَابَ ( [ ص : 21 ]
فجعله جَمْعاً لأنه سُمِّيَ بالمصْدَر ،
وخَصِيمُك : الذي يخَاصِمُك وجمعُه
خُصمَاءُ .
ويُجْمَعُ الْخَصْمُ خُصُوماً .
والْخُصُومَة : الأسمُ من التَّخَاصُمِ
والاخْتِصَامِ .
يقال : اخْتَصَمَ القوْمُ وتخَاصَموا ، وخَاصَمَ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.882 harf(باب الخاء والصاد وما يثلثهما)
(خصف) الخاء والصاد والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على اجتماعِ شيءٍ إلى شيء. وهو مطّرِدٌ مستقيم. فالخَصْف خَصْفُ النَّعْل، وهو أن يُطَبَّق عليها مثلُها. والمِخْصَف: الإشْفَى والمِخْرزُ. قال الهذلي([1]):
حَتَّى انتهَيْتُ إلى فِراشِ عَزِيزةٍ *** سَوداءَ رَوْثَةُ أَنفِها كالمِخْصَفِ([2]) يعني بِفراشِ العَزيزة عُشَّ العُقَاب.
ومن الباب الاختصاف، وهو أن يأخذ العُرْيانُ على
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR873 harf- الخصم مصدر خصمته، أي: نازعته خصما، يقال: خاصمته وخصمته مخاصمة وخصاما، قال تعالى: ﴿وهو ألد الخصام﴾ [البقرة/204]، ﴿وهو في الخصام غير مبين﴾ [الزخرف/18]، ثم سمي المخاصم خصما، واستعمل للواحد والجمع، وربما ثني، وأصل المخاصمة: أن يتعلق كل واحد بخصم الآخر، أي جانبه وأن يجذب كل واحد خصم الجوالق من جانب، وروي: (نسيته في خصم فراشي) (الحديث: قالت له أم سلمة: أراك ساهم الوجه، أمن علة؟ قال: (لا، ولكن السبعة
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR541 harfخ ص م
اختصموا وتخاصموا وهذا يوم التخاصم.
وخاصمته فخصمته أخصمه.
وكنا في خصومـة " وهـو ألـد الخصـام " ورجـل خصـم " بـل هـم قـوم خصمـون " وهـو خصمـه وخصيمـه وهم خصومه وخصماؤه.
وأخصم صاحبه: لقنه حجته حتى خصم وخاصمه مخاصمة.
وضعه في خصم الفراش وهو جانبه.
وخذوا بأخصام الغرارة وهي جوانبها التي فيها العرى.
وقال الأخطل: إذا طعنت فيها الجنوب تحاملت بأعجاز جرّار تداعى خصومها
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.299 harfالخُصومَةُ: الجَدَلُ. خاصَمَه خِصاماً ومُخاصَمَةً فَخَصَمَهُ يَخْصِمهُ خَصْماً: غلبه بالحجة، والخُصومَةُ الاسم من التَّخاصُمِ والاخْتِصامِ. والخَصْمُ: معروف، واخْتَصَمَ القومُ وتَخاصَموا، وخَصْمُكَ: الذي يُخاصِمُكَ، وجمعه خُصُومٌ، وقد يكون الخَصْمُ للاثنين والجمع والمؤنث. وفي التنزيل العزيز: وهل أَتاك نَبَأُ الخَصْمِ إِذ تَسَوَّروا المِحْراب؛ جعله جمعاً لأَنه سمي بالمصدر؛ قال ابن بري: شاهد
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR780 harf* خ ص م * * الخَصْمُ * المُنازع يستوي فيه المذكر والمؤنث والجمع لأنه في الأصل مصدر ومن العرب من يثنيه ويجمعه فيقول خَصْمان و * خُصُومٌ * و * الخَصِيمُ * أيضا الخصم والجمع * خُصَمَاءُ * و * خَاصَمَهُ مُخَاصَمَةً * و * خِصَاماً * والاسم * الخُصُومَةُ * و * خاصَمَهُ فَخَصَمَهُ * من باب ضرب أي غلبه في الخصومة وهو شاذ وقياسه أن يكون من باب نصر لما يُعرف في الأصل ومنه قراءة حمزة ﴿وهم يَخْصِمون﴾ وأما
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.644 harf| | ( الخُصُومَةُ ) بالضَّمِّ : ( الجَدَل ، | خاصَمَه ) خِصاماً و ( مُخاصَمَة | وخُصُومَةً ) بالضَّمِّ ، وفي الصّحاح | أنّ الخُصومَة الاْسمُ من | المُخاصَمة ، وقال الحرالِيّ : | الخِصامُ : القَولُ الذي يُسمِعُ | المُصِيخ وَيُولِجُ في صِماخِه ما يَكُفُّه | عن زَعْمِه ودَعْواه ، ( فَخَصَمه | يَخْصِمُه ) بالكَسْر من حَدّ ضَرَب ، | ولا يقال بالضّم : ( غَلَبَه ، وهو شَاذٌّ ) | مُخالِف لِلقِياس
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR7.600 harfخَصِمَ
1 خَصِمَ خصم , aor. خَصَمَ , [inf. n., app., خَصَمٌ,] He contended in an altercation, disputed, or litigated, in a valid, or sound, manner. (Msb.) ― -b2- See also 3: ― -b3- and 8.
خاصمهُ
3 خاصمهُ خاصم خاصمه خاصمة , inf. n. مُخَاصَمَةٌ (S, Msb, K) and خِصَامٌ (S, Msb) and [quasi-inf. n.] خُصُومَةٌ, (K,) the last said in the S to be a simple subst., (TA,) He contended with him in an
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR740 harfخَصَمَ
خَصَمَ I ( n. ac. خَصْم 1 ),
a. Vanquished, overcame, had the advantage of ( in a dispute ).
خَاْصَمَ
خَاْصَمَ III ,
a. Had a dispute, altercation, a law-suit with.
تَخَاْصَمَ
تَخَاْصَمَ VI ,
a. Disputed together; went to law.
اِخْتَصَمَ
اِخْتَصَمَ VIII ,
a. see VI .
b. [ Ila ], Appealed to as arbitrator.
خَصْم
خَصْم 1 , ( pl. خِصَاْم 23 , خُصُوْم 27 , أَخْصَاْم 38 ),
a.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok19.905 harfخصم
خَصَمَ - يَخْصِمُ - خِصَام - خَصْم- خَصْمَان - خَصِيْم- خَصِم - خَصِمُوْن - اخْتَصَمَ - يَخْتَصِمُ - يَخِصِّمُوْنَ - تَخَاصَمَ - يَتَخَاصَمُ
خَصَمَ - يَخْصِمُ + كائن + كائناً أو شيئاً + عن شيء: ضد شجر: يفك الاشتباك: يفصله ويميزه ويعزله عن آخر مشتبك معه
خَصَمَ - يَخْصِمُ + كائن + كائناً + في أمر أو شيء: يفك اشتباكه في الأمر: يفلح في فك
Sîgalar(12)
- يَخْتَصِمُونَÇekişirler(يَفْتَعِلُونَ)×4
- الْخِصَامِÇekişenler+1 anlam(الْفِعَالِ)×2
- خَصِيمٌHasım(فَعِيلٌ)×2
- خَصْمَانِİki hasım(فَعْلَانِ)×2
- اخْتَصَمُواÇekiştiler(افْتَعَلُوا)×1
- الْخَصْمِDava(الْفَعْلِ)×1
- تَخَاصُمُÇekişmek(تَفَاعُلُ)×1
- تَخْتَصِمُواÇekişmeyin(تَفْتَعِلُوا)×1
- تَخْتَصِمُونَÇekişirsiniz(تَفْتَعِلُونَ)×1
- خَصِمُونَKavgacılar(فَعِلُونَ)×1
Mücavir kökler66 mücavir (98 toplam)
- نطف
2 ortak ayet · Duvarda aşağı doğru akan sıvı damlasıdır
- لدي
2 ortak ayet · Onların yanı
- لدد
1 ortak ayet · Azılı
- شطط
1 ortak ayet · Saf, dizilmek demektir
- بين
5 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
- صبب
1 ortak ayet · Suyun yukarıdan aşağıya doğru döküldüğü yer, çağlayan…
- قلم
1 ortak ayet · Koparılmış daldır
- أنس
4 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- فزع
1 ortak ayet · Hemen ürktü
- حلي
1 ortak ayet · Hilye takı demektir
- كفل
1 ortak ayet · Üstüne oturulan keçe demektir
- حرب
1 ortak ayet · Harbe mızrak ucu demektir
Geçtiği ayetler(17)
ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ
ÇekişirlerBunlar sana vahyetmekte olduğumuz gayb haberlerindendir. Meryem’e hangisi kefil olacak diye kalemlerini atarlarken sen yanlarında değildin. Çekişirlerken de orada bulunmadın.
قَالُوا وَهُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ
ÇekişirlerOrada birbirleriyle çekişerek derler ki:
وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذَا هُمْ فَرِيقَانِ يَخْتَصِمُونَ
ÇekişirlerAndolsun ki; Semud’a da kardeşleri Salih’i; Allah’a ibadet edin, diye gönderdik. Hemen birbirleriyle çekişen iki grup oluverdiler.
مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَأِ الْأَعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ
ÇekişirlerMele-i A’la’da olan tartışmalar hakkında benim bir bilgim yoktur.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خصم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جدل, نزع, حجج, مري |
| Zıt Kök | صلح |
| Çekirdek Özet 1 | Yük denginin, çuvalın veya kabın iki kenarında bulunan kulp, köşe ve tutacak |
| Çekirdek Özet 2 | Karşıt tarafların bir meseleyi kendi lehine çekerek hak veya üstünlük iddia etmesi, davalaşma ve hasımlık |
| Çekirdek Özet 3 | Bir hak veya tez etrafında kutuplaşan tarafların delil ve çekişmeyle birbirini alt etmeye yöneldiği diyalektik ve adli gerilim |
| Kritik Hata Riski | Kökün sadece kaba bir düşmanlık veya kavga sanılması; kavramın özündeki hak arama, argümanla savunma ve adli/diyalektik iki yanlılık boyutunun gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خص | Bütünden ayrılma, kenara veya özele çekilme, belirginleşme (karşılaştırınız: خصص bir şeyi özele ayırma; خصف parçaları yan yana getirip dikme) | م | Kökün sonundaki mim harfi toplanma, tutulabilir bir nesne haline gelme ve kütleleşme katarak anlamı yükün veya kabın tutulacak iki kenarına (çuval kulpu) ve bu kenarlardan tutarak karşılıklı çekmeye daraltmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit veya duvar imgesinin ses sürtüşmesiyle yarılması, sınır çekme (türetme imge) | Bütünden ayrılan bir tarafı, dış sınırı veya bağımsız bir kenarı belirler. |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Bir nesneye veya teze kancalanarak sıkıca tutunma ve kendine doğru çekme hareketini kurar. |
| م | Su; akış, çokluk, toplanma ve kütle | Hareketi somut bir gövdeye, tutamağa veya tarafların biriktiği bir zemine bağlar. |
| خصم | Bir kütlenin kenarındaki tutamaktan yakalayarak kendine doğru çekme ve karşı tarafı sarsma hareketi | İki tarafın aynı nesnenin ya da davanın karşıt kulplarına yapışarak birbirini alt etmek üzere kendi yönüne asılması anlamını doğurur. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yük denklerinin, çuvalın (gırâre), su kırbasının (râviye) veya yastığın iki yanında yer alan, tutmaya ve taşımaya yarayan kulp, köşe veya kenar (خُصْم). Her iki tarafın bir çuvalın karşıt kulplarından tutup çekişmesi hareketinden hasımlık ve davalaşma anlamı doğmuştur. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi Sa‘lebe b. Su‘ayr el-Mâzinî, hasımların mecliste delillerle ve öfkeyle birbirine karşı hak iddia etmesini şu beytiyle tasvir eder: ولَرُبَّ خَصْمٍ قد شَهِدت أَلِدَّةٍ / تَغْلي صُدُورُهُمْ بِهِتْرٍ هاتِرِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi el-Ahtal, su kırbasının ve yükün kenarlarını (husûm) tasvir ederek somut kullanımı şöyle kaydeder: إذا طعنت فيها الجنوب تحاملت / بأعجاز جرّار تداعى خصومها Ayrıca Hz. Peygamber’in yatağın kenarını kastederek söylediği rivayette geçer: نسيتها في خصم فراشي |
Kaynak Lisânü’l-ʿArab, Mekâyîsü’l-Luğa, el-Müfredât, Esâsü’l-Belâga.
Sami etimolojik katman
Arapça خصم kökü, Sami dillerinin güney kolunda özelleşmiş morfolojik bir yapı sergiler. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce) kökün birebir üçlü biçiminden ziyade, biliteral çekirdekle ilişkili ayrılma, kenar oluşturma ve pay alma manaları görülür. İbranicede kesmek, kenara ayırmak ve bölmek anlamındaki ḥ-ṣ-h (חצה) kökü ve sınır/kenar bildiren türevler fonetik ve anlamsal matris bakımından akrabadır. Arapçada kök, somut çöl ve ticaret hayatının gereği olarak yük denklerinin ve çuvalların iki yanındaki tutacak kulplara (خُصْم) isim olmuş; bu iki karşıt kulpu çeken iki tarafın hareketi üzerinden hukuki, cedelî ve teolojik davalaşmayı (خُصُومَة) ifade eden zengin bir semantik genişleme kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Arabic-English Lexicon, Lisânü’l-Arab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خص çekirdeğinden türeyen somut kenar ve kulp adı | Çuvalın kenarındaki tutacak kulpun (خُصْم) iki karşıt kişi tarafından zıt yönlere çekilmesi fiilinden soyut davalaşma ve mücadele türetilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ḥ-ṣ-h (ayırmak, bölmek, pay etmek) | Biliteral düzeyde ikiye bölme, kenara ayırma ve paylaşım mücadelesi ortak semantik çekirdektir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda bu üçlü köke ait doğrudan ve güvenilir bir dış soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Mekâyîsü’l-Luğa.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خصم | Anlamlı | Kenar, kulp, davalaşma | Bir nesnenin iki yanındaki kulp; karşıt iddialarla çekişme ve hak arama. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| خمص | Anlamlı | Karın boşluğu, açlık, zayıflık | Açlıktan karnın içeri çekilmesi, boşluk ve darlık hali (مَخْمَصَة). | Çekilme ve içe daralma yönüyle ortak ses hareketini paylaşır; Kur'an'da geçer. |
| صخم | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez. Klasik sözlüklerde seyrek veya ihmal edilmiş formdur. |
| صمخ | Anlamlı | Kulağın içi, kulak zarı | Kulağın iç kanalını veya sert bir vuruşla kulağı sersemletmeyi ifade eder (صِمَاخ). | Kur'an'da geçmez. Müsta'mel köktür. |
| مخص | Anlamlı | Çalkalanma, şiddetli çırpıntı, doğum sancısı | Sütün yayıkta çalkalanması veya doğum sırasında rahim kasılması (مَخَاض). | Kur'an'da مخض biçiminde karşılık bulur; مخص varyantı Kur'an'da geçmez. |
| مصخ | Anlamlı | Çekip çıkarma, ayırma, uzatma | Bir şeyi yerinden kuvvetle çekip koparmak veya sıyırmak. | Kur'an'da geçmez. Çekme hareketiyle hedef köke zayıf anlamsal temas taşır. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خصم | Merkez | Adli davalaşma, tez çatışması, iki kulpu karşılıklı çekme | Bir hak veya tez etrafında tarafların iki karşıt cephe oluşturarak delil getirmesi ve üstün gelmeye çalışması. | Kur'an'da hem hukuki dava hem de insanın yaratıcısına karşı hadsiz delil yarıştırması bağlamında merkezidir. |
| جدل | Komşu | Sözlü tartışma, diyalektik bükme | İpi sıkı bükmek kökünden gelir; delilleri birbirine dolayarak muhatabın sözünü çürütme ve tartışmayı uzatma vurgusu taşır. | خصم adli taraf olma ve hak iddiasını, جدل ise sözün örgüsündeki ustalık ve çekişmeyi öne çıkarır. |
| نزع | Komşu | Çekip koparma, nizalaşma | Bir şeyi kökünden çekip alma eylemidir; tarafların bir yetkiyi veya mülkü birbirinden söküp almaya çalışmasıdır. | خصم gibi karşılıklı çekişmedir ancak نزع daha çok fiziksel veya fiili egemenlik mücadelesine yöneliktir. |
| حجج | Komşu | Hüccet getirme, delille savunma | Bir hedefe yönelmek veya delille karşı tarafı ikna/iltizam etmek; haklılığı kanıtlamak için yürütülen zihni çabadır. | خصم davanın taraflılık ve mücadele boyutunu, حجج ise bu mücadelede sunulan delilin kendisini ifade eder. |
| مري | Komşu | Şüpheye düşürme, münakaşa etme | Memeyi sağmak kökünden gelir; karşı tarafın zihnini bulandırarak şüphe üretmek ve tartışmayı kaşımak anlamı baskındır. | خصم doğrudan bir hak/üstünlük iddiası iken, مري tereddüt ve şüphe yayma eksenlidir. |
| صلح | Zıt | Barışma, düzeltme, uzlaşma | Bozukluğu gidermek, çekişmeyi sona erdirip tarafları hakkaniyet ve sükûnet üzere dengeye kavuşturmak. | Tarafların birbirine karşıt kulpları asılmasını bitirip ortak bir maslahat üzerinde birleşmeleridir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خصم | Karşı taraf, dava eden, delille çekişen | Çuvalın diğer kulpuna yapışıp kendine çeken taraf; hem hasım hem davalaşma sürecini kapsar. | Kesin |
| Latince | adversarius, litigator, disputator | Karşıt duran, davacı, tartışmacı | Adversarius cepheden karşı koymayı, litigator adli davalaşmayı tam karşılar; ancak kulp çekme somut kök imgesini taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | adversary, opponent, litigant | Hasım, karşı taraf, müşteki/davacı | Adversary çatışma cephesini, litigant ise mahkemedeki iki taraftan her birini ifade ederek kökün Kur'an'daki iki ana kullanımını karşılar. | Kesin |
| Almanca | Widersacher, Prozessgegner, Streitender | Hasm, dava karşıtı, çekişen | Prozessgegner hukuki davadaki hasmı, Widersacher ahlaki ve ontolojik karşıtlığı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | adversaire, partie adverse, plaideur | Hasım, karşı taraf, dava eden | Hukuki ve diyalektik cepheleşmeyi yansıtır; karşıt argüman üretme niteliğini taşır. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَصْمَانِ / الْخَصْمِ | Mahkemede veya adli meselede davacı iki taraf | Hak iddiasıyla yargıcıya veya hakeme başvuran, aralarındaki ihtilafın çözülmesini isteyen taraflar (Sâd 38:21, 38:22). |
| خَصِيمٌ مُبِينٌ | İnsanın nankörce yaratıcısına delil yarıştırması, açık hasım | Bir damla sudan yaratılan insanın, dirilişi ve ilahi kudreti inkar için mantık oyunlarıyla Allah'a karşı taraf olması (Nahl 16:4, Yâsîn 36:77). |
| أَلَدُّ الْخِصَامِ | Şiddetli mücadeleci, haksız davada amansız tartışmacı | Sözleriyle kendini haklı gösterip arka planda fesat çıkaran, münazarada hakkı çiğneyerek galebe çalmaya çalışan münafık karakteri (Bakara 2:204). |
| تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ / اخْتَصَمُوا | Ahirette sorumluluğu birbirine atarak çekişme | Cehennemde inkarcıların ve saptıran önderlerin karşılıklı suçlamalarla birbirini itham etmesi (Sâd 38:64, Şuarâ 26:96, Hac 22:19). |
| لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ | İlahi huzurda mazeret ve delil ileri sürmenin yasaklanması | Kararın kesinleştiği hesap gününde şeytan ile insanın birbirini suçlayarak mazeret üretme çabası (Kâf 50:28). |
| يَخِصِّمُونَ | Dünya telaşı içinde alışveriş ve çıkar çekişmesi | Ansızın kopacak kıyamet anında insanların dünyevi hesaplar, ticaret ve menfaat çekişmeleri içinde gafletle bulunması (Yâsîn 36:49). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnsanın Allah’a karşı delil getirme küstahlığı ve ahiretteki ihtilaflar | İnsanın ontolojik sınırını aşarak yaratıcısına karşı argüman üretmesi (خصيم مبين) ve cehennem ehlinin karşılıklı mesuliyet çekişmesi (تخاصم). | İmanın teslimiyet, inkarın ise ilahi iradeye karşı mantık yarıştırma ve hasımlık üretme olduğu tespitinde yoğunlaşır. |
| Fıkıh | Adalet yargılaması, muhakeme usulü ve hasımların eşitliği | Mahkemede iki tarafın (el-hasmân) kadı huzurunda oturma, konuşma ve delil sunma eşitliği; husumet ehliyeti. | Hukukta iddia ve savunma makamında yer alan tarafların adli konumunu bildiren teknik bir kavrama dönüşmüştür. |
| Tefsir | Davud (a.s.) kıssası ve iki meleğin davalaşma sahnesi | Sâd suresindeki iki hasmın gerçek iki insan mı yoksa ders vermek üzere gönderilmiş melekler mi olduğu tartışması. | Çekişmenin ahlaki ve hukuki arka planını, zayıfın hakkının korunması gereğini açıklamakta yoğunlaşır. |
| Hadis | Aşırı ve haksız cedel yasağı, hak ararken sınırları aşmama | Münafıklığın alameti olarak zikredilen "çekiştiği zaman haddi aşma ve haksızlık yapma" (إذا خاصم فجر) ilkesi. | Haklı bile olsa husumeti kin, hile ve aşırılığa dönüştürmeme ahlakı üzerinde daralır. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratıcı-kul ve inanç-inkar ayrışması | Teolojik kutuplaşma ve varoluşsal taraf olma | Hidayet ile dalalet arasındaki ontolojik sınırları netleştirme | İnsan ya hakka teslim olur ya da kendi aklını ve hevasını ölçü alarak Allah'a karşı açık bir hasım (خصيم مبين) haline gelir. | Kesin |
| İlmi | Münazara, metodolojik tez savunusu ve diyalektik | Argümantatif tez-antitez gerilimi | Hakikatin delillerin karşılıklı sınanmasıyla ortaya çıkarılması | İlmi faaliyette bir iddia, hasmının karşı delilleri karşısında tutunabildiği ölçüde doğrulanır; ancak cedel sırf alt etme gayesine dönmemelidir. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim, muhalefet ve adli yargılama | Kurumsal davalaşma ve hak arama mekanizması | Çatışmanın kaba kuvvete dönüşmesini önleyip adli mecrada çözülmesini sağlama | İki hasmın yargıç huzuruna çıkması (خصمان), kaba gücün yerine delil ve hukukun hakemliğini koyan kurumsal düzeni temsil eder. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet, ticaret ve çıkar çatışması | Pazar içi menfaat yarışı ve mülkiyet ihtilafları | Kaynakların paylaşımında tarafların kendi payını koruma refleksi | Yâsîn suresindeki (يخصمون) ifadesi, insanların pazarda kendi lehlerine pazarlık ve çekişme yürütürken nihai gerçeği unuttukları piyasa telaşını gösterir. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Vektörel zıt kuvvetler ve dinamik denge (Newton'un üçüncü yasası) | İki kuvvetin zıt yönlerde bir noktaya etki ederek gerilim oluşturması; çuvalın iki zıt kulpundan çekilmesi gibi, karşıt yönlü iki vektörün dengesi veya birinin diğerini yenmesi hareketiyle örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Adli diyalektik ve oyun teorisindeki sıfır toplamlı çatışma | İki karşıt aktörün aynı kaynak veya hak üzerinde birbirini dışlayan stratejiler izlemesi; mahkemedeki iddia ve savunma dengesi bu yapının kurumsallaşmış halidir. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | خصم kökünün salt duygusal nefret, fiziki kavga veya kör düşmanlık olarak algılanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün merkezinde daima bir delil, iddia, hak arayışı ve taraf olma mevcuttur. Kur'an'da hasım olan kişi körü körüne saldıran değil, aksine aklını, dilini ve argümanlarını kullanarak karşı tarafı delille susturmaya çalışan, adli veya fikri bir cephe tutan kişidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın Allah’a karşı "hasım" oluşunu salt ahlaki bir kötülük sanıp, bunun insanın kendi sınırlı aklıyla vahye karşı felsefi ve mantıksal argüman üretme cüreti olduğunu görememek; mahkeme sahnelerindeki usul ve adalet ilkelerini gözden kaçırmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan tasavvurunda dil, akıl ve delil getirme yeteneğinin nasıl bir sapmaya dönüşebileceğini gösterir. İnsana konuşma ve beyan yeteneği verilmişken, bu yeteneği hakikati kabule değil, yaratıcısına karşı hasımlık üretmeye (خصيم مبين) araç kılması kökün analiziyle berraklaşır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış ve yeniden dirilişin delillendirildiği ayetlerde (Nahl 16:4, Yâsîn 36:77), adalet ve yargılama ilkelerinin işlendiği peygamber kıssalarında (Sâd 38:21-24) ve ahiretteki hesaplaşma ve cehennem tasvirlerinde (Hac 22:19, Sâd 38:64, Kâf 50:28). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çekişmenin daima kaba kuvvetle yapıldığı zannını düzeltir; en tehlikeli husumetin dil ve mantık oyunlarıyla süslenmiş haklılık iddiaları (ألد الخصام) olduğunu, adaletin ise ancak her iki hasmı eşit dinlemekle tesis edilebileceğini ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYük denginin, çuvalın veya kabın karşılıklı iki kenarındaki tutacak kulp ve bu kulplardan asılarak zıt yönlere çekme hareketi.
- Soyut anlamBir dava, tez veya hak iddiası etrafında iki karşıt tarafın delillerle birbirini alt etmeye yöneldiği adli, diyalektik ve ontolojik çekişme.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki zıt kutupların kendi çekim alanlarını korumak veya genişletmek üzere karşıt yönde ürettikleri gerilim ve yargısal/mantıksal hesaplaşma.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde ve aynı nesne veya dava üzerindeki iki hasım tarafı temsil eder. ve tarafların kendi lehlerine uyguladıkları karşıt iddia ve delil kuvvetleridir. Bu kuvvetlerin zıt yönlü gerilimi () somut kulp çekişmesini ve adli ihtilafı modeller. husumet durumunu, ise davanın konusu olan nesne veya iddiayı gösterir; fonksiyonu taraflardan birinin delille üstün gelmesi veya yargıcın hükmüyle taraflardan birine yönelen nihai adli kararı simgeler.