خصم

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: خ-ص-م12 sîga, 66 mücavir kök, 17 ayet, 12 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.كفلبينخصمخَصِيمًانطفتَخْتَصِمُواتَخْتَصِمُونَاخْتَصَمُوالديفزعخَصِيمٌشططيَخْتَصِمُونَقلمحرب

KökSîga 12Ayet 17Sure 12Mücavir 66

▶ Ağı aç (3B)

خصم

خ - ص - م

KÖK
  • 18 geçiş
  • 17 ayet
  • 12 sîga
  • 13 sözlük

Hasim (hı,sad) : Çantanın kenarına bağlanan iki kulpdan biri demektir. Hasim (hı, sad),Çuvalın kenarına bağlanan kulp demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Hasim (hı,sad) : Çantanın kenarına bağlanan iki kulpdan biri demektir. Hasim (hı, sad),Çuvalın kenarına bağlanan kulp demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.500 harf
باب الخاء والصاد والميم معهما خ ص م، خ م ص، ص م خ، م ص خ مستعملات خصم: الخَصْم: واحد وجميعٌ، قال الله عز وجل: "وهل أتاك نبأُ الخَصْم إذ تَسوَّروا المِحْراب" فجعله جمعاً لأنه سمي بالمصدر. وخَصيمُك: الذي يُخاصِمكَ، وجمعه: خُصَماء. والخُصومةُ: الأسم من التَّخاصُم والإختصام. يقال: أختصم القوم وتخاصموا، وخاصم فلان فلاناً، مُخَاصَمَةً وخِصاماً. والخُصْمُ: طرف الراوية الذي بحيال العزلاء في مؤخرها.
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR688 harf
الخَصْمُ معروف، يستوي فيه الجمع والمؤنَّث، لأنَّه في الأصل مصدر. ومن العرب من يثنِّيه ويجمعه فيقول: خَصْمانِ وخَصومٌ. والخَصيمُ أيضاً: الخَصْمُ، والجمع خُصَماءُ. وخاصَمْتُهُ مُخاصَمَةً وخِصاماً، والاسم الخُصومَةُ. وخاصَمْتُ فلاناً فَخَصَمْتُهُ أَخْصِمُهُ بالكسر، ولا يقال بالضم، وهو شاذٌّ. ومنه قرأ حمزة "تأخُذُهم وهم يَخْصِمون". والخَصِمُ بكسر الصاد: الشديد الخُصومَةِ. والخُصْمُ: بالضم: جانِبُ
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR4.945 harf
خ ص م خصم ، خمص ، مصخ ، صمخ ، صخم : مستعملة . خصم : قال الليث : الْخَصْمُ واحدٌ وجميعٌ ، قال الله جلّ وعزّ : ( وهل أَتَكَ نَبَؤُا الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرَابَ ( [ ص : 21 ] فجعله جَمْعاً لأنه سُمِّيَ بالمصْدَر ، وخَصِيمُك : الذي يخَاصِمُك وجمعُه خُصمَاءُ . ويُجْمَعُ الْخَصْمُ خُصُوماً . والْخُصُومَة : الأسمُ من التَّخَاصُمِ والاخْتِصَامِ . يقال : اخْتَصَمَ القوْمُ وتخَاصَموا ، وخَاصَمَ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR4.882 harf
(باب الخاء والصاد وما يثلثهما) (خصف) الخاء والصاد والفاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على اجتماعِ شيءٍ إلى شيء. وهو مطّرِدٌ مستقيم. فالخَصْف خَصْفُ النَّعْل، وهو أن يُطَبَّق عليها مثلُها. والمِخْصَف: الإشْفَى والمِخْرزُ. قال الهذلي([1]): حَتَّى انتهَيْتُ إلى فِراشِ عَزِيزةٍ *** سَوداءَ رَوْثَةُ أَنفِها كالمِخْصَفِ([2]) يعني بِفراشِ العَزيزة عُشَّ العُقَاب. ومن الباب الاختصاف، وهو أن يأخذ العُرْيانُ على
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR873 harf
- الخصم مصدر خصمته، أي: نازعته خصما، يقال: خاصمته وخصمته مخاصمة وخصاما، قال تعالى: ﴿وهو ألد الخصام﴾ [البقرة/204]، ﴿وهو في الخصام غير مبين﴾ [الزخرف/18]، ثم سمي المخاصم خصما، واستعمل للواحد والجمع، وربما ثني، وأصل المخاصمة: أن يتعلق كل واحد بخصم الآخر، أي جانبه وأن يجذب كل واحد خصم الجوالق من جانب، وروي: (نسيته في خصم فراشي) (الحديث: قالت له أم سلمة: أراك ساهم الوجه، أمن علة؟ قال: (لا، ولكن السبعة
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR541 harf
خ ص م اختصموا وتخاصموا وهذا يوم التخاصم‏.‏ وخاصمته فخصمته أخصمه‏.‏ وكنا في خصومـة ‏"‏ وهـو ألـد الخصـام ‏"‏ ورجـل خصـم ‏"‏ بـل هـم قـوم خصمـون ‏"‏ وهـو خصمـه وخصيمـه وهم خصومه وخصماؤه‏.‏ وأخصم صاحبه‏:‏ لقنه حجته حتى خصم وخاصمه مخاصمة‏.‏ وضعه في خصم الفراش وهو جانبه‏.‏ وخذوا بأخصام الغرارة وهي جوانبها التي فيها العرى‏.‏ وقال الأخطل‏:‏ إذا طعنت فيها الجنوب تحاملت بأعجاز جرّار تداعى خصومها
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR6.299 harf
الخُصومَةُ: الجَدَلُ. خاصَمَه خِصاماً ومُخاصَمَةً فَخَصَمَهُ يَخْصِمهُ خَصْماً: غلبه بالحجة، والخُصومَةُ الاسم من التَّخاصُمِ والاخْتِصامِ. والخَصْمُ: معروف، واخْتَصَمَ القومُ وتَخاصَموا، وخَصْمُكَ: الذي يُخاصِمُكَ، وجمعه خُصُومٌ، وقد يكون الخَصْمُ للاثنين والجمع والمؤنث. وفي التنزيل العزيز: وهل أَتاك نَبَأُ الخَصْمِ إِذ تَسَوَّروا المِحْراب؛ جعله جمعاً لأَنه سمي بالمصدر؛ قال ابن بري: شاهد
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR780 harf
* خ ص م * * الخَصْمُ * المُنازع يستوي فيه المذكر والمؤنث والجمع لأنه في الأصل مصدر ومن العرب من يثنيه ويجمعه فيقول خَصْمان و * خُصُومٌ * و * الخَصِيمُ * أيضا الخصم والجمع * خُصَمَاءُ * و * خَاصَمَهُ مُخَاصَمَةً * و * خِصَاماً * والاسم * الخُصُومَةُ * و * خاصَمَهُ فَخَصَمَهُ * من باب ضرب أي غلبه في الخصومة وهو شاذ وقياسه أن يكون من باب نصر لما يُعرف في الأصل ومنه قراءة حمزة ﴿وهم يَخْصِمون﴾ وأما
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR6.644 harf
| | ( الخُصُومَةُ ) بالضَّمِّ : ( الجَدَل ، | خاصَمَه ) خِصاماً و ( مُخاصَمَة | وخُصُومَةً ) بالضَّمِّ ، وفي الصّحاح | أنّ الخُصومَة الاْسمُ من | المُخاصَمة ، وقال الحرالِيّ : | الخِصامُ : القَولُ الذي يُسمِعُ | المُصِيخ وَيُولِجُ في صِماخِه ما يَكُفُّه | عن زَعْمِه ودَعْواه ، ( فَخَصَمه | يَخْصِمُه ) بالكَسْر من حَدّ ضَرَب ، | ولا يقال بالضّم : ( غَلَبَه ، وهو شَاذٌّ ) | مُخالِف لِلقِياس
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR7.600 harf
خَصِمَ 1 خَصِمَ خصم , aor. خَصَمَ , [inf. n., app., خَصَمٌ,] He contended in an altercation, disputed, or litigated, in a valid, or sound, manner. (Msb.) ― -b2- See also 3: ― -b3- and 8. خاصمهُ 3 خاصمهُ خاصم خاصمه خاصمة , inf. n. مُخَاصَمَةٌ (S, Msb, K) and خِصَامٌ (S, Msb) and [quasi-inf. n.] خُصُومَةٌ, (K,) the last said in the S to be a simple subst., (TA,) He contended with him in an
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR740 harf
خَصَمَ خَصَمَ I ( n. ac. خَصْم 1 ), a. Vanquished, overcame, had the advantage of ( in a dispute ). خَاْصَمَ خَاْصَمَ III , a. Had a dispute, altercation, a law-suit with. تَخَاْصَمَ تَخَاْصَمَ VI , a. Disputed together; went to law. اِخْتَصَمَ اِخْتَصَمَ VIII , a. see VI . b. [ Ila ], Appealed to as arbitrator. خَصْم خَصْم 1 , ( pl. خِصَاْم 23 , خُصُوْم 27 , أَخْصَاْم 38 ), a.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok19.905 harf
خصم خَصَمَ - يَخْصِمُ - خِصَام - خَصْم- خَصْمَان - خَصِيْم- خَصِم - خَصِمُوْن - اخْتَصَمَ - يَخْتَصِمُ - يَخِصِّمُوْنَ - تَخَاصَمَ - يَتَخَاصَمُ خَصَمَ - يَخْصِمُ + كائن + كائناً أو شيئاً + عن شيء: ضد شجر: يفك الاشتباك: يفصله ويميزه ويعزله عن آخر مشتبك معه خَصَمَ - يَخْصِمُ + كائن + كائناً + في أمر أو شيء: يفك اشتباكه في الأمر: يفلح في فك
Tamamını oku

Sîgalar(12)

Mücavir kökler66 mücavir (98 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. نطف

    2 ortak ayet · Duvarda aşağı doğru akan sıvı damlasıdır

  2. لدي

    2 ortak ayet · Onların yanı

  3. لدد

    1 ortak ayet · Azılı

  4. شطط

    1 ortak ayet · Saf, dizilmek demektir

  5. بين

    5 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir

  6. صبب

    1 ortak ayet · Suyun yukarıdan aşağıya doğru döküldüğü yer, çağlayan…

  7. قلم

    1 ortak ayet · Koparılmış daldır

  8. أنس

    4 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir

  9. فزع

    1 ortak ayet · Hemen ürktü

  10. حلي

    1 ortak ayet · Hilye takı demektir

  11. كفل

    1 ortak ayet · Üstüne oturulan keçe demektir

  12. حرب

    1 ortak ayet · Harbe mızrak ucu demektir

Geçtiği ayetler(17)

Sîga sayfası: يَخْتَصِمُونَ
  1. ذَلِكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَيْبِ نُوحِيهِ إِلَيْكَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ

    ÇekişirlerBunlar sana vahyetmekte olduğumuz gayb haberlerindendir. Meryem’e hangisi kefil olacak diye kalemlerini atarlarken sen yanlarında değildin. Çekişirlerken de orada bulunmadın.

  2. قَالُوا وَهُمْ فِيهَا يَخْتَصِمُونَ

    ÇekişirlerOrada birbirleriyle çekişerek derler ki:

  3. وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى ثَمُودَ أَخَاهُمْ صَالِحًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذَا هُمْ فَرِيقَانِ يَخْتَصِمُونَ

    ÇekişirlerAndolsun ki; Semud’a da kardeşleri Salih’i; Allah’a ibadet edin, diye gönderdik. Hemen birbirleriyle çekişen iki grup oluverdiler.

  4. مَا كَانَ لِيَ مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَأِ الْأَعْلَى إِذْ يَخْتَصِمُونَ

    ÇekişirlerMele-i A’la’da olan tartışmalar hakkında benim bir bilgim yoktur.

Sîga sayfası: تَخْتَصِمُوا
Sîga sayfası: تَخْتَصِمُونَ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökخصم
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerجدل, نزع, حجج, مري
Zıt Kökصلح
Çekirdek Özet 1Yük denginin, çuvalın veya kabın iki kenarında bulunan kulp, köşe ve tutacak
Çekirdek Özet 2Karşıt tarafların bir meseleyi kendi lehine çekerek hak veya üstünlük iddia etmesi, davalaşma ve hasımlık
Çekirdek Özet 3Bir hak veya tez etrafında kutuplaşan tarafların delil ve çekişmeyle birbirini alt etmeye yöneldiği diyalektik ve adli gerilim
Kritik Hata RiskiKökün sadece kaba bir düşmanlık veya kavga sanılması; kavramın özündeki hak arama, argümanla savunma ve adli/diyalektik iki yanlılık boyutunun gözden kaçırılması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
خصBütünden ayrılma, kenara veya özele çekilme, belirginleşme (karşılaştırınız: خصص bir şeyi özele ayırma; خصف parçaları yan yana getirip dikme)مKökün sonundaki mim harfi toplanma, tutulabilir bir nesne haline gelme ve kütleleşme katarak anlamı yükün veya kabın tutulacak iki kenarına (çuval kulpu) ve bu kenarlardan tutarak karşılıklı çekmeye daraltmıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
خÇit veya duvar imgesinin ses sürtüşmesiyle yarılması, sınır çekme (türetme imge)Bütünden ayrılan bir tarafı, dış sınırı veya bağımsız bir kenarı belirler.
صOlta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırmaBir nesneye veya teze kancalanarak sıkıca tutunma ve kendine doğru çekme hareketini kurar.
مSu; akış, çokluk, toplanma ve kütleHareketi somut bir gövdeye, tutamağa veya tarafların biriktiği bir zemine bağlar.
خصمBir kütlenin kenarındaki tutamaktan yakalayarak kendine doğru çekme ve karşı tarafı sarsma hareketiİki tarafın aynı nesnenin ya da davanın karşıt kulplarına yapışarak birbirini alt etmek üzere kendi yönüne asılması anlamını doğurur.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamYük denklerinin, çuvalın (gırâre), su kırbasının (râviye) veya yastığın iki yanında yer alan, tutmaya ve taşımaya yarayan kulp, köşe veya kenar (خُصْم). Her iki tarafın bir çuvalın karşıt kulplarından tutup çekişmesi hareketinden hasımlık ve davalaşma anlamı doğmuştur.
Cahiliye şiiri kullanımıCahiliye şairi Sa‘lebe b. Su‘ayr el-Mâzinî, hasımların mecliste delillerle ve öfkeyle birbirine karşı hak iddia etmesini şu beytiyle tasvir eder: ولَرُبَّ خَصْمٍ قد شَهِدت أَلِدَّةٍ / تَغْلي صُدُورُهُمْ بِهِتْرٍ هاتِرِ
Erken Arapça kullanımEmevî dönemi şairi el-Ahtal, su kırbasının ve yükün kenarlarını (husûm) tasvir ederek somut kullanımı şöyle kaydeder: إذا طعنت فيها الجنوب تحاملت / بأعجاز جرّار تداعى خصومها Ayrıca Hz. Peygamber’in yatağın kenarını kastederek söylediği rivayette geçer: نسيتها في خصم فراشي

Kaynak Lisânü’l-ʿArab, Mekâyîsü’l-Luğa, el-Müfredât, Esâsü’l-Belâga.

Sami etimolojik katman

Arapça خصم kökü, Sami dillerinin güney kolunda özelleşmiş morfolojik bir yapı sergiler. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce) kökün birebir üçlü biçiminden ziyade, biliteral çekirdekle ilişkili ayrılma, kenar oluşturma ve pay alma manaları görülür. İbranicede kesmek, kenara ayırmak ve bölmek anlamındaki ḥ-ṣ-h (חצה) kökü ve sınır/kenar bildiren türevler fonetik ve anlamsal matris bakımından akrabadır. Arapçada kök, somut çöl ve ticaret hayatının gereği olarak yük denklerinin ve çuvalların iki yanındaki tutacak kulplara (خُصْم) isim olmuş; bu iki karşıt kulpu çeken iki tarafın hareketi üzerinden hukuki, cedelî ve teolojik davalaşmayı (خُصُومَة) ifade eden zengin bir semantik genişleme kazanmıştır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Arabic-English Lexicon, Lisânü’l-Arab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönخص çekirdeğinden türeyen somut kenar ve kulp adıÇuvalın kenarındaki tutacak kulpun (خُصْم) iki karşıt kişi tarafından zıt yönlere çekilmesi fiilinden soyut davalaşma ve mücadele türetilmiştir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ḥ-ṣ-h (ayırmak, bölmek, pay etmek)Biliteral düzeyde ikiye bölme, kenara ayırma ve paylaşım mücadelesi ortak semantik çekirdektir.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik katmanda bu üçlü köke ait doğrudan ve güvenilir bir dış soydaş tespit edilmemiştir.Veri bulunamadı

Kaynak David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Mekâyîsü’l-Luğa.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
خصمAnlamlıKenar, kulp, davalaşmaBir nesnenin iki yanındaki kulp; karşıt iddialarla çekişme ve hak arama.Hedef köktür; Kur'an'da geçer.
خمصAnlamlıKarın boşluğu, açlık, zayıflıkAçlıktan karnın içeri çekilmesi, boşluk ve darlık hali (مَخْمَصَة).Çekilme ve içe daralma yönüyle ortak ses hareketini paylaşır; Kur'an'da geçer.
صخمAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur'an'da geçmez. Klasik sözlüklerde seyrek veya ihmal edilmiş formdur.
صمخAnlamlıKulağın içi, kulak zarıKulağın iç kanalını veya sert bir vuruşla kulağı sersemletmeyi ifade eder (صِمَاخ).Kur'an'da geçmez. Müsta'mel köktür.
مخصAnlamlıÇalkalanma, şiddetli çırpıntı, doğum sancısıSütün yayıkta çalkalanması veya doğum sırasında rahim kasılması (مَخَاض).Kur'an'da مخض biçiminde karşılık bulur; مخص varyantı Kur'an'da geçmez.
مصخAnlamlıÇekip çıkarma, ayırma, uzatmaBir şeyi yerinden kuvvetle çekip koparmak veya sıyırmak.Kur'an'da geçmez. Çekme hareketiyle hedef köke zayıf anlamsal temas taşır.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
خصمMerkezAdli davalaşma, tez çatışması, iki kulpu karşılıklı çekmeBir hak veya tez etrafında tarafların iki karşıt cephe oluşturarak delil getirmesi ve üstün gelmeye çalışması.Kur'an'da hem hukuki dava hem de insanın yaratıcısına karşı hadsiz delil yarıştırması bağlamında merkezidir.
جدلKomşuSözlü tartışma, diyalektik bükmeİpi sıkı bükmek kökünden gelir; delilleri birbirine dolayarak muhatabın sözünü çürütme ve tartışmayı uzatma vurgusu taşır.خصم adli taraf olma ve hak iddiasını, جدل ise sözün örgüsündeki ustalık ve çekişmeyi öne çıkarır.
نزعKomşuÇekip koparma, nizalaşmaBir şeyi kökünden çekip alma eylemidir; tarafların bir yetkiyi veya mülkü birbirinden söküp almaya çalışmasıdır.خصم gibi karşılıklı çekişmedir ancak نزع daha çok fiziksel veya fiili egemenlik mücadelesine yöneliktir.
حججKomşuHüccet getirme, delille savunmaBir hedefe yönelmek veya delille karşı tarafı ikna/iltizam etmek; haklılığı kanıtlamak için yürütülen zihni çabadır.خصم davanın taraflılık ve mücadele boyutunu, حجج ise bu mücadelede sunulan delilin kendisini ifade eder.
مريKomşuŞüpheye düşürme, münakaşa etmeMemeyi sağmak kökünden gelir; karşı tarafın zihnini bulandırarak şüphe üretmek ve tartışmayı kaşımak anlamı baskındır.خصم doğrudan bir hak/üstünlük iddiası iken, مري tereddüt ve şüphe yayma eksenlidir.
صلحZıtBarışma, düzeltme, uzlaşmaBozukluğu gidermek, çekişmeyi sona erdirip tarafları hakkaniyet ve sükûnet üzere dengeye kavuşturmak.Tarafların birbirine karşıt kulpları asılmasını bitirip ortak bir maslahat üzerinde birleşmeleridir.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaخصمKarşı taraf, dava eden, delille çekişenÇuvalın diğer kulpuna yapışıp kendine çeken taraf; hem hasım hem davalaşma sürecini kapsar.Kesin
Latinceadversarius, litigator, disputatorKarşıt duran, davacı, tartışmacıAdversarius cepheden karşı koymayı, litigator adli davalaşmayı tam karşılar; ancak kulp çekme somut kök imgesini taşımaz.Güçlü
İngilizceadversary, opponent, litigantHasım, karşı taraf, müşteki/davacıAdversary çatışma cephesini, litigant ise mahkemedeki iki taraftan her birini ifade ederek kökün Kur'an'daki iki ana kullanımını karşılar.Kesin
AlmancaWidersacher, Prozessgegner, StreitenderHasm, dava karşıtı, çekişenProzessgegner hukuki davadaki hasmı, Widersacher ahlaki ve ontolojik karşıtlığı karşılar.Güçlü
Fransızcaadversaire, partie adverse, plaideurHasım, karşı taraf, dava edenHukuki ve diyalektik cepheleşmeyi yansıtır; karşıt argüman üretme niteliğini taşır.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
خَصْمَانِ / الْخَصْمِMahkemede veya adli meselede davacı iki tarafHak iddiasıyla yargıcıya veya hakeme başvuran, aralarındaki ihtilafın çözülmesini isteyen taraflar (Sâd 38:21, 38:22).
خَصِيمٌ مُبِينٌİnsanın nankörce yaratıcısına delil yarıştırması, açık hasımBir damla sudan yaratılan insanın, dirilişi ve ilahi kudreti inkar için mantık oyunlarıyla Allah'a karşı taraf olması (Nahl 16:4, Yâsîn 36:77).
أَلَدُّ الْخِصَامِŞiddetli mücadeleci, haksız davada amansız tartışmacıSözleriyle kendini haklı gösterip arka planda fesat çıkaran, münazarada hakkı çiğneyerek galebe çalmaya çalışan münafık karakteri (Bakara 2:204).
تَخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ / اخْتَصَمُواAhirette sorumluluğu birbirine atarak çekişmeCehennemde inkarcıların ve saptıran önderlerin karşılıklı suçlamalarla birbirini itham etmesi (Sâd 38:64, Şuarâ 26:96, Hac 22:19).
لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّİlahi huzurda mazeret ve delil ileri sürmenin yasaklanmasıKararın kesinleştiği hesap gününde şeytan ile insanın birbirini suçlayarak mazeret üretme çabası (Kâf 50:28).
يَخِصِّمُونَDünya telaşı içinde alışveriş ve çıkar çekişmesiAnsızın kopacak kıyamet anında insanların dünyevi hesaplar, ticaret ve menfaat çekişmeleri içinde gafletle bulunması (Yâsîn 36:49).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİnsanın Allah’a karşı delil getirme küstahlığı ve ahiretteki ihtilaflarİnsanın ontolojik sınırını aşarak yaratıcısına karşı argüman üretmesi (خصيم مبين) ve cehennem ehlinin karşılıklı mesuliyet çekişmesi (تخاصم).İmanın teslimiyet, inkarın ise ilahi iradeye karşı mantık yarıştırma ve hasımlık üretme olduğu tespitinde yoğunlaşır.
FıkıhAdalet yargılaması, muhakeme usulü ve hasımların eşitliğiMahkemede iki tarafın (el-hasmân) kadı huzurunda oturma, konuşma ve delil sunma eşitliği; husumet ehliyeti.Hukukta iddia ve savunma makamında yer alan tarafların adli konumunu bildiren teknik bir kavrama dönüşmüştür.
TefsirDavud (a.s.) kıssası ve iki meleğin davalaşma sahnesiSâd suresindeki iki hasmın gerçek iki insan mı yoksa ders vermek üzere gönderilmiş melekler mi olduğu tartışması.Çekişmenin ahlaki ve hukuki arka planını, zayıfın hakkının korunması gereğini açıklamakta yoğunlaşır.
HadisAşırı ve haksız cedel yasağı, hak ararken sınırları aşmamaMünafıklığın alameti olarak zikredilen "çekiştiği zaman haddi aşma ve haksızlık yapma" (إذا خاصم فجر) ilkesi.Haklı bile olsa husumeti kin, hile ve aşırılığa dönüştürmeme ahlakı üzerinde daralır.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniYaratıcı-kul ve inanç-inkar ayrışmasıTeolojik kutuplaşma ve varoluşsal taraf olmaHidayet ile dalalet arasındaki ontolojik sınırları netleştirmeİnsan ya hakka teslim olur ya da kendi aklını ve hevasını ölçü alarak Allah'a karşı açık bir hasım (خصيم مبين) haline gelir.Kesin
İlmiMünazara, metodolojik tez savunusu ve diyalektikArgümantatif tez-antitez gerilimiHakikatin delillerin karşılıklı sınanmasıyla ortaya çıkarılmasıİlmi faaliyette bir iddia, hasmının karşı delilleri karşısında tutunabildiği ölçüde doğrulanır; ancak cedel sırf alt etme gayesine dönmemelidir.Güçlü
SiyasiYönetim, muhalefet ve adli yargılamaKurumsal davalaşma ve hak arama mekanizmasıÇatışmanın kaba kuvvete dönüşmesini önleyip adli mecrada çözülmesini sağlamaİki hasmın yargıç huzuruna çıkması (خصمان), kaba gücün yerine delil ve hukukun hakemliğini koyan kurumsal düzeni temsil eder.Güçlü
İktisadiMülkiyet, ticaret ve çıkar çatışmasıPazar içi menfaat yarışı ve mülkiyet ihtilaflarıKaynakların paylaşımında tarafların kendi payını koruma refleksiYâsîn suresindeki (يخصمون) ifadesi, insanların pazarda kendi lehlerine pazarlık ve çekişme yürütürken nihai gerçeği unuttukları piyasa telaşını gösterir.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerVektörel zıt kuvvetler ve dinamik denge (Newton'un üçüncü yasası)İki kuvvetin zıt yönlerde bir noktaya etki ederek gerilim oluşturması; çuvalın iki zıt kulpundan çekilmesi gibi, karşıt yönlü iki vektörün dengesi veya birinin diğerini yenmesi hareketiyle örtüşür.Güçlü
Beşeri bilimlerAdli diyalektik ve oyun teorisindeki sıfır toplamlı çatışmaİki karşıt aktörün aynı kaynak veya hak üzerinde birbirini dışlayan stratejiler izlemesi; mahkemedeki iddia ve savunma dengesi bu yapının kurumsallaşmış halidir.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiخصم kökünün salt duygusal nefret, fiziki kavga veya kör düşmanlık olarak algılanması.
Kur'an içi daha geniş anlamKökün merkezinde daima bir delil, iddia, hak arayışı ve taraf olma mevcuttur. Kur'an'da hasım olan kişi körü körüne saldıran değil, aksine aklını, dilini ve argümanlarını kullanarak karşı tarafı delille susturmaya çalışan, adli veya fikri bir cephe tutan kişidir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİnsanın Allah’a karşı "hasım" oluşunu salt ahlaki bir kötülük sanıp, bunun insanın kendi sınırlı aklıyla vahye karşı felsefi ve mantıksal argüman üretme cüreti olduğunu görememek; mahkeme sahnelerindeki usul ve adalet ilkelerini gözden kaçırmak.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın insan tasavvurunda dil, akıl ve delil getirme yeteneğinin nasıl bir sapmaya dönüşebileceğini gösterir. İnsana konuşma ve beyan yeteneği verilmişken, bu yeteneği hakikati kabule değil, yaratıcısına karşı hasımlık üretmeye (خصيم مبين) araç kılması kökün analiziyle berraklaşır.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Yaratılış ve yeniden dirilişin delillendirildiği ayetlerde (Nahl 16:4, Yâsîn 36:77), adalet ve yargılama ilkelerinin işlendiği peygamber kıssalarında (Sâd 38:21-24) ve ahiretteki hesaplaşma ve cehennem tasvirlerinde (Hac 22:19, Sâd 38:64, Kâf 50:28).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Çekişmenin daima kaba kuvvetle yapıldığı zannını düzeltir; en tehlikeli husumetin dil ve mantık oyunlarıyla süslenmiş haklılık iddiaları (ألد الخصام) olduğunu, adaletin ise ancak her iki hasmı eşit dinlemekle tesis edilebileceğini ortaya koyar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamYük denginin, çuvalın veya kabın karşılıklı iki kenarındaki tutacak kulp ve bu kulplardan asılarak zıt yönlere çekme hareketi.
  • Soyut anlamBir dava, tez veya hak iddiası etrafında iki karşıt tarafın delillerle birbirini alt etmeye yöneldiği adli, diyalektik ve ontolojik çekişme.
  • Sistematik karşılıkBir sistemdeki zıt kutupların kendi çekim alanlarını korumak veya genişletmek üzere karşıt yönde ürettikleri gerilim ve yargısal/mantıksal hesaplaşma.
  • LaTeX modeliF=F⃗A+F⃗BburadaF⃗A=−F⃗B  ⟺  ∑F⃗=0 ΔH=f(A,B,C)  ⟹  sgn⁡(A−B)
  • LaTeX açıklamasıModelde A ve B aynı nesne veya dava üzerindeki iki hasım tarafı temsil eder. F⃗A ve F⃗B tarafların kendi lehlerine uyguladıkları karşıt iddia ve delil kuvvetleridir. Bu kuvvetlerin zıt yönlü gerilimi (F⃗A=−F⃗B) somut kulp çekişmesini ve adli ihtilafı modeller. ΔH husumet durumunu, C ise davanın konusu olan nesne veya iddiayı gösterir; sgn⁡(A−B) fonksiyonu taraflardan birinin delille üstün gelmesi veya yargıcın hükmüyle taraflardan birine yönelen nihai adli kararı simgeler.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: خ