دحو
د - ح - و
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 9 sözlük
Dahye : Udhuvve, deve kuşunun yumurtasını yaptığı yerdir. Tadhiyye, düzenleme anlamına gelmektedir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: دحى · دحي
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Dahye : Udhuvve, deve kuşunun yumurtasını yaptığı yerdir. Tadhiyye, düzenleme anlamına gelmektedir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.493 harfMadde başı: دحوباب الحاء والدال و واي معهما
حدأ، حدو، حيد، دحو، دحي، دوح، وحد مستعملات
حدأ:
الحِدَأَة: طائر يَصيدُ الجِرْذَان، ويقال إنّها كانت تَصيدُ لسليمان بن داود وكانت أصيدَ الطير، فانقطع عنه الصيد لدعوة سليمان: "ربّ اغفِرْ لي وهَبْ لي ملكا لا ينبغي لأحدٍ من بعدي". قال العجاج:
كأنَّهُنَّ الحِدأُ الأُوِيُّ
والحَدَأُ، مهموز مقصور بفتح الحاء شِبْهُ فَأْسٍ تُنْفَرُ به الحِجارة مُحَدَّد الطَّرَف. قال
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.493 harfMadde başı: دحيباب الحاء والدال و واي معهما
حدأ، حدو، حيد، دحو، دحي، دوح، وحد مستعملات
حدأ:
الحِدَأَة: طائر يَصيدُ الجِرْذَان، ويقال إنّها كانت تَصيدُ لسليمان بن داود وكانت أصيدَ الطير، فانقطع عنه الصيد لدعوة سليمان: "ربّ اغفِرْ لي وهَبْ لي ملكا لا ينبغي لأحدٍ من بعدي". قال العجاج:
كأنَّهُنَّ الحِدأُ الأُوِيُّ
والحَدَأُ، مهموز مقصور بفتح الحاء شِبْهُ فَأْسٍ تُنْفَرُ به الحِجارة مُحَدَّد الطَّرَف. قال
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.332 harf(باب الدال والحاء وما يثلثهما)
(دحر) الدال والحاء والراء أصلٌ واحد، وهو الطَّرد والإبعاد. قال الله تعالى: ﴿اخْرُجْ مِنْهَا مَذْؤُوماً مَدْحُورا([1])﴾[الأعراف 18].
(دحز) الدال والحاء والزاء ليس بشيء. وقال ابن دريد: الدَّحْز: الجِماع([2]). وقد يُولَع هذا الرجُل بباب الجماع والدَّفْع، وباب القَمْش والجمع.
(دحس) الدال والحاء والسين أصلٌ مطَّرِد مُنْقاس، وهو تخلُّل الشَّيءِ بالشَّيءِ في
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR352 harfد ح و
خلق الله الأرض مجتمعة ثم دحاها أي بسطها ومدّهـا ووسّعهـا كمـا يأخـذ الخبّـاز الفرزدقـة فيدحوها.
قال ابن الروميّ: يدحو الرقاقة مثل اللمح بالبصر ويقـال للاعـب بالجـوز: ابعد وادحه أي ارمه وأزله عن مكانه.
ودحا المطر الحصى عن الأرض: كشفه.
وكأنهن البيض في الأداحيّ.
وباضت النعامة في أدحيّها وهو مفرخها لأنها تدحوه أي تبسطه وتوسّعه.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR286 harfMadde başı: دحي* د ح ي * * دَحَا * الشيء بسطه وبابه عدا ومنه قوله تعالى ﴿والأرض بعد ذلك دحاها﴾ ودحا المطر الحصى عن وجه الأرض و * دِحْيَةُ * الكلبي بالكسر هو الذي كان جبريل عليه السلام يأتي النبي ]ص[ في صورته وكان من أجمل الناس و * مَدْحَى * النعامة موضع بيضها و * أُدْحِيُّهَا * موضعها الذي تفرخ فيه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.463 harfMadde başı: دحو: ( و ( *!دَحَا اللَّهُ الأرضَ *!يَدْحُوها *!ويَدْحاها *!دَحْواً : بَسَطَها ) .
قالَ شيْخُنا : فيه تَخْلِيط بالاصْطِلاحِ ، ولو قالَ *!دَحا كدَعَا وسَعَى لكانَ أَنَصّ على المُرادِ
وأَبْعَد عن تَخْليطِ الاصْطِلاح .
قالَ الجَوهرِيُّ : قالَ اللَّهُ تعالى : ﴿والأَرْض بعدَ ذلكَ *!دَحاها﴾ ، أَي بَسَطَها .
قُلْتُ : وهو تَفْسيرُ الفرَّاء .
قالَ شمِرٌ : وأَنْشَدَتْني أَعْرابِيَّة :
الحمدُ للَّهِ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR3.440 harfMadde başı: دحي: ( ى ( *!دَحَيْتُ الشَّيءَ *!أَدْحاهُ *!دَحْياً ) : أَهْمَلَهُ الجَوهرِيُّ .
وقالَ اللحْيانيُّ : أَي ( بَسَطْتُه ) .
وقد ذَكَرَ الجَوهرِيُّ بعضَ اللّغاتِ التي ذكَرَها المصنِّف في هذا الترْكيبِ كما سَيَأْتي ، فمِثْل هذا لا يكُونُ مُسْتدركاً عليه ولا يُكْتَبُ بالأَحْمَر ، فتأَمَّل .
ولو قالَ : *!دَحاهُ *!دَحْياً ، كسَعَى ؛ كانَ أَنَصّ على المُرادِ وأَبْعَد عن تَخْليطِ الاصْطِلاحِ .
( و )
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR5.538 harfMadde başı: دحودَحَا
1 دَحَا دحا , (S, Msb, K,) first pers. دَحَوْتُ, (S,) aor. يَدْحُو, (Msb, K,) inf. n. دَحْوٌ, (S, Msb, K,) He spread; spread out, or forth; expanded; or extended; (S, Msb, K;) a thing; (S;) and, when said of God, the earth; (Fr, S, Msb, K;) as also دَحَى, (Msb, K,) first pers. دَحَيْتُ, (K in art. دحى,) aor. يَدْحَى, inf. n. دَحْىٌ: (Msb, and K in art. دحى:) or He (God) made the earth wide,
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.732 harfMadde başı: دحىدَحَى
1 دَحَى دحى دحي , first pers. دَحَيْتُ, aor. يَدْحَى, inf. n. دَحْىٌ: see 1 in art. دحو. ― -b2- دَحَيْتُ الاـِبِلَ, (K,) inf. n. as above, (TA,) I drove the camels; (K;) as also ذَحَيْتُهَا. (TA.)
[ 4 أَدْحَىَ mentioned by Freytag as on the authority of the K is a mistake for 5.]
5 تَدَحَّىَ (mentioned in this art. in the K and TA): see art. دحو.
7 اـِنْدَحَىَ (mentioned in this art.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR173 harfدَحَا
دَحَا U ( n. ac. دَحْو [ 1 ] ) دَحَى A ( n. ac. دَحْي [ 1 ] )
a. Spread out; stretched, expanded.
b. Threw; dispersed.
دِحْيَة
دِحْيَة
a. Headman, chief; general.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR12.376 harfدحو
دَحَا - يَدْحُو (دَحَى - يَدْحَى)
دَحَا - يَدْحُو (دَحَى - يَدْحَى) + كائن + شيئاً أو سطحاً: يمده ويبسطه ويمهده للمشي والسير والسكن: يمده ويبسطه ويفرده: مثل حركة مد البساط وتهيئته للجلوس
﴿والأرض بعد ذلك دحاها﴾: مد سهولها وبسطها وفردها وجعلها ممهدة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان الجزء المسطح والمستوي من الشيء، ضد الخشن والناتئ
دحو دَحَا - يَدْحُو (دَحَى - يَدْحَى) دَحَا - يَدْحُو (دَحَى - يَدْحَى) + كائن + شيئاً أو سطحاً: يمده ويبسطه ويمهده للمشي والسير والسكن: يمده ويبسطه ويفرده: مثل حركة مد البساط وتهيئته للجلوس ﴿والأرض بعد ذلك دحاها﴾: مد سهولها وبسطها وفردها وجعلها ممهدة واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان الجزء المسطح والمستوي من الشيء، ضد الخشن والناتئ والشئز"، وهي: قَرْطَسَ - يُقَرْطِسُ، صَحَفَ - يَصْحُفُ، طَحَا - يَطْحُو (طَحَى - يَطْحَى)، دَحَا - يَدْحُو (دَحَى - يَدْحَى)، سَطَحَ - يَسْطَحُ، سَهُلَ - يَسْهُلُ دحا - دحاها ﴿والأرض بعد ذلك دحاها (30)أخرج منها ماءها ومرعاها(31)﴾ النازعات ﴿والأرض وما طحاها (6)﴾ الشمس مختار الصحاح ● [دحا] د ح ا: دَحَا الشيء بسطه وبابه عدا ومنه قوله تعالى ﴿والأرض بعد ذلك دحاها﴾ ودحا المطر الحصى عن وجه الأرض و دِحْيَةُ الكلبي بالكسر هو الذي كان جبريل عليه السلام يأتي النبي صلى الله عليه وسلم في صورته وكان من أجمل الناس و مَدْحَى النعامة موضع بيضها و أُدْحِيُّهَا موضعها الذي تفرخ فيه معجم الفرائد القرآنية: "دَحَاهَا"في قوله تعالى"وَالأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا"(30) النازعات. دحا الشيء: أي بسطه ومدّه ومهّده .و إذا كانت الأرض دائماً مبسوطة وممدودة فهذا يعني أنها بيضوية . الراغب دحا - قال تعالى: }والأرض بعد ذلك دحاها﴿[النازعات/30]، أي: أزالها عن مقرها، كقوله:﴾يوم ترجف الأرض والجبال{ [المزمل/14]، وهو من قولهم: دحا المطر الحصى عن وجه الأرض، أي: جرفها، ومر الفرس يدحوا دحوا: إذا جر يده على وجه الأرض، فيدحو ترابها، ومنه: أدحي النعام، وهو أفعول من دحوت، ودحية (هو دحية بن خليفة الكلبي، وانظر: ترجمته في الإصابة 1/473) : اسم رجل. ملخص اللسان 1. الدَّحْوُ: البَسْطُ. دَحَا الأَرضَ يَدْحُوها دَحْواً: بَسَطَها. - ودَحَيْتُ الشيءَ أَدْحاهُ دَحْياً: بَسَطْته، لغة في دَحَوْتُه 2. دَحَا الأَرضَ أَوْسَعَها؛ 3. يقال: دَحَا يَدْحُو ويَدْحَى أَي بَسَطَ ووسع. 4. والأُدْحِيُّ والإدْحِيُّ والأُدْحِيَّة والإدْحِيَّة والأُدْحُوّة: مَبِيض النعام في الرمل، وزنه أُفْعُول من ذلك، لأَن النعامة تَدْحُوه برِجْلها ثم تَبِيض فيه وليس للنعام عُشٌّ 5. يقال هو يَدْحُو بالحَجَرِ بيَدِه أي يَرْمِي به ويدفعه، قال: والدَّاحِي الذي يَدْحُو الحَجَر بيدهِ، وقد دَحَا به يَدْحُو دَحْواً ودَحَى يَدْحَى دَحْياً. - والدَّحْوُ: هو رَمْيُ اللاَّعِب بالحَجَر والجَوْزِ وغيرهِ. 6. ودَحا المَطَرُ الحَصَى عن وجه الأَرض دَحْواً: نَزَعه 7. ثم يَدْحُون بتلك الأَحْجار إلى تلك الحُفْرة، فإن وقع فيها الحجر فقد قَمَر، وإلاَّ فقد قُمِرَ، 8. ودَحا الفرسُ يَدْحُو دَحْواً: رَمَى بيديه رَمْياً لا يَرْفَع سُنْبُكَه عن الأَرض كثيراً. 9. ونام فلان فَتَدَحَّى أَي اضْطَجَع في سَعةَ من الأَرض. 10. ودَحَا المرأَةَ يَدْحُوها: نَكَحَها. 11. والدَّحْوُ: اسْتِرْسال البَطْنِ إلى أَسْفَلَ وعِظَمُه؛ لسان العرب ● - دحا: الدَّحْوُ: البَسْطُ. دَحَا الأَرضَ يَدْحُوها دَحْواً: بَسَطَها. وقال الفراء في قوله عز وجل: والأَرض بعد ذلك دَحاها، قال: بَسَطَها؛ قال شمر: وأَنشدتني أَعرابية: الحمدُ لله الذي أَطاقَا، بَنَى السماءَ فَوْقَنا طِباقَا، ثم دَحا الأَرضَ فما أَضاقا قال شمر: وفسرته فقالت دَحَا الأَرضَ أَوْسَعَها؛ وأَنشد ابن بري لزيد بن عمرو بن نُفَيْل: دَحَاها، فلما رآها اسْتَوَتْ على الماء، أَرْسَى عليها الجِبالا ودَحَيْتُ الشيءَ أَدْحاهُ دَحْياً: بَسَطْته، لغة في دَحَوْتُه؛ حكاها اللحياني. وفي حديث عليّ وصلاتهِ، رضي الله عنه: اللهم دَاحِيَ المَدْحُوَّاتِ، يعني باسِطَ الأَرَضِينَ ومُوَسِّعَها، ويروى؛ دَاحِيَ المَدْحِيَّاتِ. والدَّحْوُ: البَسْطُ. يقال: دَحَا يَدْحُو ويَدْحَى أَي بَسَطَ ووسع. والأُدْحِيُّ والإدْحِيُّ والأُدْحِيَّة والإدْحِيَّة والأُدْحُوّة: مَبِيض النعام في الرمل، وزنه أُفْعُول من ذلك، لأَن النعامة تَدْحُوه برِجْلها ثم تَبِيض فيه وليس للنعام عُشٌّ. ومَدْحَى النعام: موضع بيضها، وأُدْحِيُّها: موضعها الذي تُفَرِّخ فيه. قال ابن بري: ويقال للنعامة بِنْتُ أُدْحِيَّةٍ؛ قال: وأَنشد أَحمد بن عبيد عن الأَصمعي: بَاتَا كَرِجْلَيْ بِنْتِ أُدْحِيَّةٍ، يَرْتَجِلانِ الرِّجْلَ بالنَّعْلِ فأَصْبَحا، والرِّجْلُ تَعْلُوهُما، تَزْلَعُ عن رِجْلِهِما القَحْلِ يعني رِجْلَيْ نَعامة، لأَنه إذا انكسرت إحداهما بطلت الأُخرى، ويرتجلان يَطْبُخان، يَفْتَعِلان من المِرْجَل، والنَّعْل الأَرض الصُّلبة، وقوله: والرجْلُ تعلوهما أَي ماتا من البرد والجرادُ يعلوهما، وتَزْلَعُ تزلق، والقَحْلُ اليابس لأَنهما قد ماتا. وفي الحديث: لا تكونوا كقَيْضِ بَيْضٍ في أَداحِيَّ؛ هي جمع الأُدْحِيِّ، وهو الموضع الذي تبيض فيه النعامة وتُفْرِخ. وفي حديث ابن عمر: فدَحَا السَّيْلُ فيه بالبَطْحاءِ أَي رَمَى وأَلْقَى. والأُدْحِيُّ: من منازل القمر شبيه بأُدْحِيِّ النَّعام، وقال في موضع آخر: الأُدْحِيُّ منزلٌ بين النَّعائِمِ وسَعْدٍ الذَّابِحِ يقال له البَلْدَة. وسئل ابن المسيب عن الدَّحْوِ بالحجارة فقال: لا بأْس به، أَي المُراماة بها والمسابقة. ابن الأَعرابي: يقال هو يَدْحُو بالحَجَرِ بيَدِه أي يَرْمِي به ويدفعه، قال: والدَّاحِي الذي يَدْحُو الحَجَر بيدهِ، وقد دَحَا به يَدْحُو دَحْواً ودَحَى يَدْحَى دَحْياً. ودَحا المَطَرُ الحَصَى عن وجه الأَرض دَحْواً: نَزَعه. والمطر الداحي يَدْحَى الحَصَى عن وجه الأَرض: يَنْزِعُه؛ قال أَوس بن حَجَر: يَنْزِعُ جلْدَ الحَصَى أَجَشُّ مُبْتَرِكٌ، كأَنَّه فاحِصٌ أوْ لاعِبٌ داحِي وهذا البيت نسبه الأَزهري لعبيد وقال: إنه يصف غيثاً. ويقال للاَّعِب بالجَوْز: أَبْعِدِ المَرْمَى وادْحُه أي ارْمِهِ؛ وأَنشد ابن بري: فَيَدْحُو بِكَ الدَّاحِي إلى كُلِّ سَوْءَةٍ، فَيَا شَرَّ مَنْ يَدحو بأَطْيَش مُدْحَوِي وفي حديث أَبي رافع: كنت أُلاعِبُ الحَسَن والحسين، رضوان الله عليهما، بالمَدَاحِي؛ هي أَحجار أَمثال القِرَصَة، كانوا يحفِرون حُفْرة ويَدْحُون فيها بتلك الأَحْجار، فإن وقع الحجر فيها غَلَب صاحِبُها، وإن لم يَقَع غُلِبَ. والدَّحْوُ: هو رَمْيُ اللاَّعِب بالحَجَر والجَوْزِ وغيرهِ. والمِدْحاة: خَشَبة يَدْحَى بها الصبِيُّ فتمر على وجه الأَرض لا تأْتي على شيء إلا اجْتَحَفَتْه. شمر: المِدْحاة لعبة يلعب بها أَهل مكة، قال: وسمعت الأَسَدِيَّ يصفها ويقول: هي المَداحِي والمَسَادِي، وهي أَحجار أَمثال القِرَصة وقد حَفَروا حُفْرة بقدر ذلك الحَجَر فيَتَنَحَّون قليلاً، ثم يَدْحُون بتلك الأَحْجار إلى تلك الحُفْرة، فإن وقع فيها الحجر فقد قَمَر، وإلاَّ فقد قُمِرَ، قال: وهو يَدْحُو ويَسْدُو إذا دَحاها على الأَرض إلى الحُفْرة، والحُفْرة هي أُدْحِيَّة، وهي افْعُولة من دَحَوْت. ودَحا الفرسُ يَدْحُو دَحْواً: رَمَى بيديه رَمْياً لا يَرْفَع سُنْبُكَه عن الأَرض كثيراً. ويقال للفَرَس: مَرَّ يَدْحُو دَحْواً. العِتْرِيفي: تَدَحَّتِ الإبِلُ إذا تَفَحَّصَت في مَبارِكِها السَّهْلةِ حتى تدع فيها قَرامِيصَ أَمْثالَ الجِفارِ، وإنما تفعل ذلك إذا سمنت. ونام فلان فَتَدَحَّى أَي اضْطَجَع في سَعةَ من الأَرض. ودَحَا المرأَةَ يَدْحُوها: نَكَحَها. والدَّحْوُ: اسْتِرْسال البَطْنِ إلى أَسْفَلَ وعِظَمُه؛ عن كُراع. ودِحَيْةَ الكَلْبِيُّ؛ حكاه ابن السكيت بالكسر، وحكاه غيره بالفتح، قال أَبو عمرو: وأَصل هذه الكلمة السيّد بالفارسية. قال الجوهري: دِحْيَة، بالكسر، هو دَحْيَةُ بنُ خَليفة الكَلْبِيُّ الذي كان جبريلُ، عليه السلام، يأْتي في صورته وكان من أَجمل الناس وأَحسنهم صورة. قال ابن بري: أَجاز ابن السكيت في دِحَيْة الكَلْبِيّ فتح الدال وكسرها، وأَما الأَصمعي ففتح الدال لا غير. وفي الحديث: كان جبريل، عليه السلام، يأْتيه في صورة دِحيْة. والدِّحْية: رئيسُ الجُنْدِ ومُقَدَّمُهم، وكأَنه من دَحاه يَدْحُوه إذا بَسَطه ومَهَّده لأَن الرئيس له البَسْط والتَّمْهيد، وقلبُ الواو فيه ياءً نظير قَلْبِها في فِتية وصِبْية، وأَنكر الأَصمعي فيه الكَسر. وفي الحديث: يدخل البيتَ المعمورَ كلَّ يوم سبعون أَلفَ دِحْيَةٍ مع كل دِحْيةٍ سبعون أَلفَ مَلَكٍ؛ قال: والدِّحْية رئيس الجُنْدِ، وبه سُمِّيَ دِحْيةُ الكَلْبِيّ. ابن الأَعرابي: الدِّحْية رئيس القوم وسيِّدهم، بكسر الدال، وأَمّا دَحية بالفَتْح ودِحْية فهما ابْنا معاوية بنِ بكرِ بنِ هَوازِن. وبنو دُحَيٍّ بطن. والدَّحِيُّ: موضع. مقاييس اللغة: (دحو) الدال والحاء والواو أصلٌ واحد يدلُّ على بَسْطٍ وتمهيد. يقال دحا الله الأرضَ يدحُوها دَحْواً، إذا بَسَطَها. ويقال دحا المطرُ الحَصَى عن وجْه* الأرض. وهذا لأنّه إذا كان كذا فقد مهّد الأرض. ويقال للفرَس إذا رمَى بيديه رمْياً، لا يرفع سُنْبُكَه عن الأرض كثيراً: مرّ يدحُو دَحْواً. ومن الباب أُدْحِيُّ النَّعام: الموضع الذي يُفَرِّخ فيه، أُفْعولٌ مِن دحوت؛ لأنّه يَدْحُوه برِجْله ثم يبيض فيه. وليس للنّعامة عُشٌّ. القاموس المحيط: و دَحَا اللّهُ الأرضَ يَدْحوها ويَدْحاها دَحْواً بَسَطَها، و الرَّجُلُ جامَعَ، و البَطْنُ عَظُمَ، واسْتَرْسَلَ إلى أسْفَلَ. وادْحَوَى انْبَسَطَ. والْأُدْحِيُّ كلُجِّيٍّ ويُكْسَرُ، والْأُدْحِيَّةُ والْأُدْحُوَّةُ مَبِيضُ النَّعامِ في الرَّمْلِ. - ي دَحَيْتُ الشيءَ أدْحاهُ دَحْياً بَسَطْتُه، و الإِبِلَ سُقْتُها. والْأُدْحِيُّ، ويُكْسَرُ مَبِيضُ النَّعامِ، ومَنْزِلٌ للقَمَرِ. وكسُمَيٍّ بَطْنٌ، وكغَنِيٍّ ع. والدِّحْيَةُ، بالكَسْرِ رَئيسُ الجُنْدِ، وابنُ خَليفَةَ الكَلْبِيُّ، ويُفْتَحُ، وبالفتح القِرْدَةُ الْأُنْثَى، وابنُ مُعاوِيَةَ بنِ بَكْرٍ. والمِدْحاةُ، كمِسْحاةٍ خَشَبَةٌ يدْحَى بها الصَّبِيُّ، فَتَمُرُّ على الأرضِ، لا تَأْتِي على شيءٍ إلاَّ اجْتَحَفَتْه. وتَدَحَّى تَبَسَّطَ. تاج العروس: ( دحا الله الارض يدحوها ويدحاها دحوا بسطها ) قال شيخنا فيه تخليط بالاصطلاح ولو قال دحا كدعا وسعى لكان أنص على المراد وأبعد عن تخليط الاصطلاح قال الجوهرى قال الله تعالى والارض بعد ذلك دحاها أي بسطها * قلت وهو تفسير الفراء قال شمر وأنشدتني أعرابية الحمد لله الذى أطاقا * بنى السماء فوقنا طبافا * ثم دحا الارض فما أطاقا قال شمر وفسرته فقالت دحا الارض أو سعها وأنشد ابن برى لزيد بن عمرو بن نفيل دحاها فلما رآها اسوت * على الماء أرسى عليها الجبالا * قلت وسياق المصنف في ذكر المصدر يقتضى انه ليدحو ويدحى وليس كذلك بل مصدر يدحى دحيا وهى لغة في يدحود حوا حكاها اللحيانى وسياتى ذلك للمصنف في الذى يليه فلو اقتصر على اللغة الاولى كان حسنا وفى صلاة على رضى الله تعالى عنه اللهم داحى المدحوات يعنى باسط الارضين وموسعها ( و ) دحا ( الرجل ) يدحود حوا ( جامع ) والجيم لغة فيه عن ابن الاعرابي ( و ) دحا ( البطن عظم واسترسل الى أسفل ) عن كراع ( وادحوى ) الشئ ( انبسط ) قال يزيد بن الحكم الثقفى يعاتب أخاه ويدحو بك الداحى الى كل سوءة * فياشر من يدحو باطيش مدحو ( والادحى كلجى ) افعول من دحوت ( ويكسر ) واقتصر الجوهرى على الضم ( والادحية والادحوة ) بضمهما ( مبيض النعام في الرمل ) لانه يدحوه برجله أي يبسطه ويوسعه ثم يبيض فيه وليس للنعام عش نقله الجوهرى وهى واوية يائية وسياتى في الذى يليه والجمع الاداحى وفى الحديث لا تكونوا كقيض بيض في اداح * ومما يستدرك عليه مدحى النعام كمسعى مبيضه نقله الجوهرى ودحا السيل بالبطحاء رمى والقى ودحا الحجر بيده أي رمى به ودفعه والدحو بالحجارة المراماة بها والمسابقة كالمداحاة والمطر الداحى الذى يدحوا الحصى عن وجه الارض ينزعه ويقال للاعب بالجوز أبعد المرمى وادحه أي ارمه ويقال للفرس مريد حود حوا إذا رمى بيديه رميا لا يرفع سنبكه عن الارض كثيرا ودحوة بن معاوية بن بكر أخو دحية الآتى ذكره الجوهرى ى ( دحيت الشئ أدحاه دحيا ) أهمله الجوهرى وقال اللحيانى أي ( بسطته ) وقد ذكر الجوهرى بعض اللغات التى ذكرها المصنف في هذا التركيب كما سيأتي فمثل هذا لا يكون مستدركا عليه ولا يكتب بالاحمر فتأمل ولو قال دحاه دحيا كسعى كان أنص على المراد وأبعد عن تخليط الاصطلاح ( و ) دحيت ( الابل ) دحيا ( سقتها ) سوقا والذال لغة فيه ( والادحى ) بالضم ( ويكسر مبيض النعام ) وهذا قد ذكره الجوهرى وهى ذات وجهين ووزنه أفعول والجمع أداحى ( و ) الادحى ( منزل للقمر ) بين النعائم وسعد الذابح يقال له البلدة شبيه بادحى النعام ( و ) دحى ( كسمى بطن ) من العرب عن ابن دريد ( و ) دحى ( كغنى ع ) نقلهما ابن سيده ( والدحية بالكسر رئيس الجند ) ومقدمهم أو الرئيس مطلقا في لغة اليمن كما في الروض للسهيلي وقال أبو عمر وأصل هذه الكلمة السيد بالفارسية وكانه من دحاه يدحوه إذا بسطه ومهده لان الرئيس له البسط والتمهيد وقلب الواو فيه ياء نظير قلبها في فتية وصبية * قلت فإذا صواب ذكره في دحا دحوا وفى الحديث يدخل البيت المعمور كل يوم سبعون ألف دحية مع كل دحية سبعون ألف ملك ( و ) به سمى دحية ( بن خليفة ) بن فروة بن نضالة الكلبى ) الصحابي المشهور وهو الذى كان جبريل عليه السلام ياتي بصورته وكان من أجمل الناس وأحسنهم صورة ( ويفتح ) قال ابن برى أجاز ابن السكيت في دحية الكلبى فتح الدال وكسرها وأما الاصمعي ففتح الدال وأنكر الكسر ( و ) الدحية ( بالفتح القردة الانثى ) قال شيخنا ولعل ذكر الانثى دفعا لتوهم ان تاء القردة للوحدة فتأمل ( و ) دحية ( بن معاوية بن بكر ) بن هو ازن أخود حوة الماضي ذكرهما الجوهرى فيه الفتح لا غير ( والمدحاة كمسحاة خشبة يدحى بها الصبى فتمر على وجه الارض لا تأتى على شئ الا اجتحفته ) وقال شمر المدحاة لعبة يلعب بها أهل مكة قال وسمعت الاسدي يصفها يقول هي المداحى والمساوي وهى أحجار أمثال القرصة وقد حفروا حفيرة بقدر ذلك الحجر فيفتحون قليلا ثم يدحون بتلك الاحجار الى تلك الحفيرة فان وقع فيها الحجر فقد فمر والا فقد قمر قال وهو يدحو ويسد وإذا دحاها على الارض الى الحفرة والحفرة هي أدحية وسياق هذه العبارة يقتضى أن يذكر في دحا دحوا فتأمل ( وتدحى تبسط ) يقال نام فلان فتدحى أي اضطجع في سعة من الارض * ومما يستدرك عليه المدحيات المبسوطات لغة المدحوات قال ابن برى ويقال للنعامة بنت أدحية قال وأنشد أحمد بن عبيد عن الاصمعي باتا كرجلي بنت أدحية * برتجلان الرجل بالنعل فاصبحا والرجل تعلوهما * يزلع عن رجلهما القحل وقال العتر يفى تدحت الابل في الارض إذا تفحصت في مباركها السهلة حتى تدع فيها قراميص أمثال الجفار وانما تفعل ذلك إذا سمنت وفى المصباح الدحية بالفتح المرة وبالكسر الهيئة وبه سمى وقال شيخنا اندحى البطن اتسع
Sîgalar(1)
Mücavir kökler2 mücavir (3 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا
Onu düzenlediBundan sonra yeri döşemiştir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دحو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs (üçüncü harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طحو, بسط, مدد, مهد |
| Zıt Kök | قبض |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi iterek, sürterek yüzey boyunca yaymak, düzlemek ve genişletmek |
| Çekirdek Özet 2 | Yeryüzünün canlı yaşamına ve yerleşime elverişli bir zemin olarak tanzim edilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Ham varlığın itilip yayılarak düzenli ve fonksiyonel bir sahaya dönüştürülmesi ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü doğrudan küresel yumurta biçimi verme şeklinde daraltarak fiilin yayma, itme ve yerleşime hazırlama olan somut eylemsel çekirdeğini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| دح | Bir şeyi ileri doğru itmek, yüzeyden kaydırarak veya yuvarlayarak uzaklaştırmak; nitekim دحر kökünde şiddetle kovup uzaklaştırma, دحض kökünde ise ayağın zeminde kayıp tutunamaması anlamı mevcuttur | و | İtme ve kaydırma hareketini bir yüzey üzerine yayma, malzemeyi ileriye doğru serip tesviye ederek geniş bir zemin açma hareketine dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir engelin açılması, ileriye doğru yöneliş ve geçiş hareketi |
| ح | çit, duvar; çevirme, koruma, ayırma | Sınırlandırılmış bir alanın tanzimi, çevrenin belirlenmesi ve dış etkenlerin ayrılması |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki unsuru bitiştirme, uzatma, sürekliliği sağlama ve zemine bağlama |
| دحو | Bir engelden dışarı doğru açılarak (د) belirli bir sahayı çevreleyip tanzim etmek (ح) ve bunu uzatarak zemine bağlayıp süreklilik kazandırmak (و) | Malzemenin merkezden çevreye doğru itilip yayılarak yaşanabilir ve istikrarlı bir zemin haline getirilmesi hareketini resmeder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi veya taş parçasını yüzey boyunca kaydırarak itmek, sel suyunun çakılları önüne katıp yayması, atın toynaklarını yerden fazla kaldırmadan ileriye doğru kayarcasına koşması ve deve kuşunun ayaklarıyla taş ve toprağı itip açarak yumurtlayacağı çukurluğu tesviye etmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi şiirinde çocukların yerde yuvarlayıp kaydırdıkları ceviz veya yuvarlak taş oyunu için kullanılan midthat aleti ve deve kuşunun yumurtlama alanını yayması bağlamında zikredilir; İbnü’r-Rûmî gibi şairlerin de yufka açan fırıncının hamuru ileri geri itip yaymasını tasvirinde bu kullanım korunmuştur |
| Erken Arapça kullanım | Erken hadis ve sahabi kavillerinde yeryüzünün yaratılış merhaleleri anlatılırken Kâbe merkezinden çevreye doğru yayılıp genişletilmesi bağlamında دَحْوُ الأَرْضِ tamlaması olarak geçmektedir |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde دحو kökü, nâkıs ve illetli türevleriyle birlikte temel olarak bir şeyi bir düzlem boyunca itme, savurma, kaydırma ve bu itme sonucunda alanı genişletip açma eylemini temsil eder. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında benzer ses ve anlam örüntüleri taşıyan köklerde (özellikle d-h-h / d-h-y kök ailesi; İbranice דָּחָה dāḥāh) temel semantik değer «şiddetle itmek, ileri sürmek, devirmek veya yerinden oynatmak» eksenindedir. Arapçada bu kök, fiziksel olarak bir cismi itip kaydırmaktan (yağmurun çakılları süpürüp yayması, atın ayaklarını ileri fırlatması) zemini iterek düzleyip genişletmeye ve yerleşime elverişli hale getirmeye (deve kuşunun ayağıyla toprağı iterek kendine düz zemin açması ve yeryüzünün yayılması) doğru semantik bir özelleşme göstermiştir. Bu durum kökün genel Batı Sami itme/uzaklaştırma matrisinden Arapçada kurucu bir zemin yayma ve tesviye etme kavramına doğru düzenli bir semantik genişleme yaşadığını doğrulamaktadır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دَحَا / يَدْحُو / دَحْي | Suyun veya elin bir nesneyi itip kaydırması, ardından deve kuşunun yumurtlama yerini (üdhiyy) toprağı iterek düzlemesi ve genişletmesi türevleriyle yerleşiklik kazanmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice דָּחָה (dāḥāh), Süryanice d-ḥ-y | İleri itmek, defetmek, yerinden sürmek anlamındaki ortak Kuzeybatı Sami çekirdeğiyle doğrudan fonetik ve anlamsal bağ taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik hipotezler | Katmanlı itme ve yüzey sıyırma hareketini bildiren ilksel ses yansımalı unsurlarla irtibatlandırılsa da karşılaştırmalı veriler sınırlıdır | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Maqāyīs al-Lugha.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دحو | Anlamlı | Yaymak, itip genişletmek | Malzemeyi merkezden dışarıya doğru iterek tesviye etmek ve zemin açmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دوح | Anlamlı | Genişlemek, dallanıp budaklanmak | Büyük ve dalları her yana genişçe yayılmış ulu ağaç (devha) | Genişleme ve yayılma boyutuyla hedef kökle anlamsal akrabalık taşır; Kur'an'da geçmez |
| حدو | Anlamlı | Şarkı söyleyerek develeri sevk etmek | Kervanı arkadan itici bir ezgiyle hızlandırıp yönlendirmek (hidâ) | Arkadan itme ve harekete geçirme payı bulunur; Kur'an'da geçmez |
| حود | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak işlenmemiştir | Kök olarak oluşmayan |
| ودح | Anlamlı | Küçük ve değersiz kalmak, örtülmek | Bazı lehçelerde küçük kurtçuk veya gizlenme anlamında nadir kayıtlar | Zayıf ve sınırlı kullanım; Kur'an'da geçmez |
| وحد | Anlamlı | Tek olmak, ayrışmak | Benzerlerinden ayrılarak tekil kalmak, birleşip yekpare olmak | Kur'an'da geçer; ontolojik birlik ve tekillik |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دحو | Merkez | İterek yaymak ve tesviye etmek | Bir kuvvet veya hareketle malzemeyi itip açarak, engebeleri giderip yaşanabilir zemin oluşturmak | Hareketin içinde sürme, itme ve hazırlama unsuru esastır |
| طحو | Komşu | Savurup yaymak | Malzemeyi daha geniş ve dağınık bir şekilde fırlatıp uzaklara doğru yaymak | دحو kökündeki düzenli tesviye ve hazırlık amacından ziyade genişleme ve savrulma vurgulanır |
| بسط | Komşu | Düzlem boyunca sermek | Katlanmış veya toplanmış bir şeyi iki yana açıp sermek | İtme veya süpürme eylemi olmaksızın sadece alanın açılması ve rahatlatılmasıdır |
| مدد | Komşu | Uzatmak ve eklemek | Bir şeyin boyunu, sınırlarını veya süresini çekerek uzatmak, ilave yapmak | Doğrusal bir uzama ve mesafe artışı ön plandadır |
| مهد | Komşu | Beşik gibi hazırlamak | Bir varlığın istirahat ve emniyetle barınması için döşek haline getirmek | Şefkat, sükûnet ve doğrudan barınma gayesi ağır basar |
| قبض | Zıt | Avuçlamak, büzmek, toplamak | Yayılmış ve açılmış olanı bir araya getirip tutmak, alanı daraltmak | دحو eyleminin yayma ve açma yönünün doğrudan karşıtıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دحو | Yaymak, iterek düzlemek | Malzemeyi itip kaydırarak yüzeyi genişletmek ve düzenlemek | Kesin |
| Latince | expandere, sternere | Genişletmek, yayarak sermek | Alanı açıp sermeyi karşılar fakat Arapçadaki iterek süpürme ve tesviye nüansını tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | to spread out, to level out, to expand | Yaymak, düzlemek, yayarak genişletmek | Düzlem açma anlamını verir; çöl zeminindeki süpürülerek yapılan hazırlık eylemini dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | ausbreiten, ebnen | Yaymak, düzleştirmek | Mekânsal açılım ve engebesiz kılma yönünü aktarır; hareketin dinamik itme payını eksik bırakır | Güçlü |
| Fransızca | étendre, aplanir | Yaymak, tesviye etmek | Yüzeyin serilip düzlenmesini iyi karşılar ancak kökün ilksel itici hareketini soyutlar | Güçlü |
Kaynak Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Gesenius Hebrew Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دَحَاهَا (mâzi fiil) | Yeryüzünün canlıların iskânına ve beslenmesine elverişli kılınmak üzere yayılıp tesviye edilmesi, suların ve bitkilerin fışkırtılmasına zemin hazırlanması | Kozmolojik tanzim ve yaratılış bağlamı; göğün inşasından sonra yerin düzenlenmesi (Nâziât 79:30) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kozmogoni ve halk fiili | Göklerin ve yerin yaratılış sırası; yerin maddesinin önce yaratılıp ardından döşenip yayılması (dahv) meselesi | Ham maddeden yaşanabilir ortama geçiş süreci |
| Fıkıh | İbadet vakitleri ve mekân hürmeti | Yeryüzünün Kâbe mihverinde yayılmaya başlandığı rivayetlerine dayalı mekânın kudsiyeti bahisleri | Harem bölgesinin yeryüzünün çekirdeği kabul edilmesi |
| Tefsir | Nâziât Suresi tefsiri | Ayetteki «sonra» (ba'de zâlik) ifadesinin göklerin yaratılışı ile yerin tesviyesi arasındaki tertibe delaleti | Yerin sadece serilmesi değil, sularının ve otlaklarının çıkarılmasıyla tamamlanan tesviye |
| Hadis | Yaratılış rivayetleri | Kâbe altındaki ilk köpükten yerin yayılması ve «yevmü’d-dahv» rivayetleri | Yeryüzünün tanziminin başlangıç safhası |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratılış ve mead | İlahi tanzim ve lütuf zemini | İnsana imtihan sahası hazırlamak | Varlık sahası tesadüfi bir yığın değil, yaşam için kasıtlı olarak yayılıp hazırlanmış bir döşektir | Kesin |
| İlmi | Jeomorfoloji ve ekoloji | Yaşam alanının oluşumu | Biyosferin kurulması | Kabuğun tesviyesi, suyun açığa çıkması ve bitki örtüsünün yeşermesi için fiziki taban oluşmasıdır | Güçlü |
| Siyasi | Hâkimiyet ve imar | Yeryüzünün ıslahı ve tanzimi | Yerleşime elverişli alan açmak | Kaotik ve engebeli olan vahşi coğrafyayı adalet ve imar ile yaşanabilir bir düzene kavuşturmaktır | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim altyapısı | Tarım ve yerleşim zemini | Üretim faktörlerini harekete geçirmek | Ham arazinin sürülüp düzlenerek ziraat, hayvancılık ve yerleşime hazır bir iktisadi sermayeye dönüşmesidir | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüzey genişlemesi ve tesviye gradyanı (topolojik açılım) | Merkezcil bir kütlenin dış kuvvet veya basınç etkisiyle iki boyutlu yüzey boyunca yayılarak gerilimini azaltması ve kararlı bir denge düzlemine oturması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal alanın iskâna açılması ve kurumsallaşma | Ham toplumsal ilişkilerin hukuki normlar ve kurumlar aracılığıyla düzenlenip çatışma pürüzlerinden arındırılarak güvenli bir etkileşim zeminine kavuşturulması | Muhtemel |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün türevlerinden olan «üdhiyye» (أُدْحِيّ) kelimesinin sırf deve kuşunun yumurtlama alanı olması hasebiyle, modern dönemde bağlamından koparılarak köke doğrudan «deve kuşu yumurtası biçimi vermek (geoit küre yapmak)» anlamının yüklenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün asıl anlamı «yumurta» değil, deve kuşunun ayaklarıyla taşları ve toprağı sağa sola itip savurarak kendisine yuva yeri «açması, düzlemesi ve yaymasıdır». Kur'an'da yeryüzünün dağlar, sular ve bitkilerle donatılarak hayatın idamesine elverişli bir zemin olarak serilip hazırlanmasını ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Arap dilinin en temel eylemsel mantığını tahrif ederek filolojik veriyi zorlamak; ayetin asıl maksadı olan nimet, nizam ve canlılar için hazırlanmış zemin vurgusunu yapay bir mucize arayışına kurban etmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın yaratılış tasvirinde maddenin sadece var edilmediğini, aşama aşama canlı yaşamının ihtiyaçlarına göre tanzim edildiğini, engebelerin yumuşatılıp hayatı destekleyen bir eko-sisteme dönüştürüldüğünü gösteren anahtar bir eylem olması bakımından önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmolojik inşa ve yerin tanzimi ayetlerinde (Nâziât 79:27-33) ve dolayısıyla yerin döşenmesi konusundaki diğer fiillerle (طحو, بسط, فرش) irtibatlı ayet gruplarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yeryüzünün tesviyesini salt geometrik bir tartışmaya (düz dünya veya zorlamalı küre iddialarına) indirgeyen sığ bakışları düzeltir; fiilin ontolojik ve ekolojik bir yayma, imar ve elverişli kılma süreci olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir cismi veya malzemeyi yüzey boyunca itip sürmek, engelleri ve çakılları kenara kaydırarak üzerinde durulabilir düz ve geniş bir alan oluşturmak.
- Soyut anlamHam, kaotik ve henüz yerleşime elverişsiz bir yapının bilinçli bir kuvvetle tanzim edilerek fonksiyonel, dengeli ve yaşanabilir bir düzleme dönüştürülmesi.
- Sistematik karşılıkİlahî tanzimin ve ekolojik tasarımın bir gereği olarak, ham kütlenin yaşamı mümkün kılacak şekilde açılıp donatılması ve yaşam zeminine dönüştürülmesi ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde ham, henüz tanzim edilmemiş ilk kütleyi temsil eder. merkezden dışa ve yüzey boyunca uygulanan itme, yayma ve tesviye etme kuvvetidir (dahv eylemi). bu kuvvet neticesinde açılan, yayılan ve genişleyen yaşam alanını, bu alan üzerinde ortaya çıkan fonksiyonel alt katmanları (su kaynakları, otlaklar, zemin alanları) sembolize eder. ifadesi ise yüzeydeki pürüzlerin, aşırı engebe ve kaos gradyanının giderilerek zeminin kararlı, elverişli ve dengeli bir denge düzeyine ulaştığını gösterir.