قبض
ق - ب - ض
KÖK- 9 geçiş
- 7 ayet
- 9 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Ve avuçlarlar
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.253 harfالقاف والضاد والباء معهما
ق ض ب، ق ب ض يستعملان فقط قضب: القَضْبُ: الفصفصة الرطبة، قال يصف البستان:
فسيلها سامقُ جـبـارِهـا واعتمَّ فيها القَضْيُب والسُّنْبُلُ
والقَضْبُ: كل شجرة سبطت أغصانها.
والقُضْبُ: قطعك للقضيب ونحوه.
والتَّقضيبُ: قطع أغصان الكرم أيام الربيع، قال القطامي:
فغدا صبيحة صوبها متوجساً شئز القيام يُقَضِّبُ الأغصانا
وقَضَبْتُ ساعده بالسيف قَضْباً، وسيف قاضبٌ وقَضّابٌ ومِقضبٌ.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.080 harfقَبَضْتُ الشي قَبْضاً: أخذته. والقَبْضُ: خلاف البسطِ. ويقال: صار الشيء في قَبْضتك، أي في مِلكك. ودخل مال فلانٍ في القَبَضِ، وهو ما قُبِضَ من أموال الناس. والانقِباضُ: خلافُ الانبساط. وانْقَبَضَ الشيءُ: صار مَقْبوضاً. والقُبْضَةُ بالضم: ما قَبَضْتَ عليه من شيء. يقال: أعطاه قُبْضَةً من سويقٍ أو تمرٍ، أي كفًّا منه. وربَّما جاء بالفتح. والمَقْبِضُ من القوس والسيف: حيث يُقْبَضُ عليه بجمع الكفّ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR4.822 harfق ض ب
قضب ، قبض : مستعملان .
قضب : قال الله جلَّ وعزَّ : ( شَقّاً فَأَنبَتْنَا فِيهَا حَبّاً وَعِنَباً وَقَضْباً ) ( عبس : 27 ، 28 ) .
قال الفراء : القَضْبُ : الرَّطْبة . قال : وأهل مكة يُسمون القَتَّ القَضْبَةَ .
وقال أبو عبيد عن الأصمعي : القَضْبُ : الرَّطْبةُ .
وأنشد غيره بيت لبيد بن ربيعة :
إِذا أرْوَوْا بها زَرْعاً وقضبا
أمالوها عَلَى خُورٍ طِوالِ
قال الليث : القضبُ مِنَ الشَّجرِ كلُّ شجرٍ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.779 harf(باب القاف والباء وما يثلثهما)
(قبح) القاف والباء والحاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على خلاف الحُسْن، وهو القُبْح. يقال قَبحَه الله، وهذا مقبوحٌ وقَبيح. وزعم ناسٌ أنَّ المعنى في قَبَحه: نحّاهُ وأبعدَه. [ومنه] قولُه تعالى: {وَيَوْمَ القِيَامَةِ هُمْ مِنَ المَقْبُوحِينَ [القصص 42].
ومما شذَّ عن الأصل وأحسَبُه من الكلام الذي ذَهَبَ مَن كان يُحْسِنُه، قولُهم كِسْرُ قَبيحٍ، وهو عَظْمُ السَّاعد، النِّصف الذي
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.274 harf- القبض: تناول الشيء بجميع الكف. نحو قبض السيف وغيره. قال تعالى: ﴿فقبضت فبضة﴾ [طه/96]، فقبض اليد على الشيء جمعها بعد تناوله، وقبضها عن الشيء جمعها قبل تناوله، وذلك إمساك عنه، ومنه قيل لإمساك اليد عن البذل. قبض. قال: ﴿يقبضون أيديهم﴾ [التوبة/67]، أي: يمتنعون من الإنفاق، ويستعار القبض لتحصيل الشيء وإن لم يكن فيه مراعاة الكف، كقولك: قبضت الدار من فلان، أي: حزتها. قال تعالى: {والأرض جميعا قبضته يوم
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.472 harfق ب ض
قبض المتاع وأقبضته إياه وقبّضته وتقابض المتبايعان وقابضته مقابضة واقتبضته لنفسي.
وأعطاني قبضةً من التمر وقبضةً.
والملك قابض الأرواح.
والرّهان مقبوضة.
وقبّض الطائر: جمعه في قبضته.
وقبض على عرف الفرس.
وهو مقبض السّيف والقوس والسّوط ومقابضها.
وأقبض السّكين: جعل له مقبضاً.
واطرح هذا في القبض.
ومن المجاز: قبض على غريمه وقبض على العامل.
وقبض فلان إلى رحمة الله
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.288 harfالقَبْضُ: خِلافُ البَسْط، قَبَضَه يَقْبِضُه قَبْضاً وقَبّضَه؛ الأَخيرة عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
تَرَكْتُ ابنَ ذي الجَدَّينِ فيه مُرِشَّةٌ،
يُقَبِّضُ أَحْشاءَ الجَبانِ شَهِيقُها
والانْقِباضُ: خِلافُ الانْبِساط، وقد انْقَبَضَ وتَقَبَّضَ. وانْقَبَضَ الشيءُ: صارَ مَقْبُوضاً. وتَقَبَّضَتِ الجلدة في النار أَي انْزَوَتْ. وفي أَسماء اللّه تعالى: القابِضُ، هو الذي يُمْسِكُ الرزق وغيره من الأَشياء عن
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR646 harf* ق ب ض * * قَبَضَ * الشيء أخذه و * القَبْضُ * أيضا ضد البسط وبابهما ضرب ويقال صار الشيء في * قَبْضِكَ * وفي قَبْضَتِك * أي في ملكك و * الانْقِباضُ * ضد الانبساط و * انْقَبَضَ * الشيء صار * مقبوضاً * و * القُبْضَةُ * بالضم ما قبضت عليه من شيء يقال أعطاه قبضة من سويق أو تمر أي كفا منه وربما جاء بالفتح و * المَقْبِضُ * بوزن المجلس من القوس ولاسيف ونحوهما حيث يقبض عليه بجمع الكف و * تَقَبَّضَ * عنه
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.972 harfقبضه بيده يقبضه: تناوله بيده ملامسة، كما في العباب، وهو أخص من قول الجوهري: قبضت الشيء قبضا: أخذته، ويقرب منه قول الليث: القبض: جمع الكف على الشيء. وقيل: القبض: الأخذ بأطراف الأنامل، وهذا نقله شيخنا، وهو تصحيف. والصواب أن الأخذ بأطراف الأنامل هو القبص، بالصاد المهملة، وقد تقدم. وقبض عليه بيده: أمسكه. ويقال: قبض عليه، وبه، يقبض قبضا، إذا انحنى عليه بجميع كفه. وقبض يده عنه: امتنع عن إمساكه، ومنه
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR20.617 harfقَبَضَهُ
1 قَبَضَهُ ذ , (S, M, A, Mgh, Msb,) or قَبَضَهُ بِيَدِهِ, (O, K,) aor. قَبِضَ , (A, Msb, K,) inf. n. قَبْضٌ, (S, Msb,) He took it with his hand, (A, O, K,) by actual touch, or feel: (O:) or the former signifies he closed his hand upon it: (Lth:) [he grasped it; griped it; clutched it; seized it:] or he took it with the whole of his hand: (Bd, xx. 96:) or i. q. أَجَذَهُ [he took it in any
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.404 harfقَبَضَ
قَبَضَ I ( n. ac. قَبْض 1 )
a. [ acc. & Bi or 'Ala & Bi ], Took, seized, grasped, clutched, griped, gripped with ( the hand ).
b. Took; received.
c. [ 'Ala ], Arrested ( debtor ).
d. Contracted; clenched ( hand ); shrivelled, wrinkled ( skin ); astringed, constipated, pinched ( stomach ).
e. Straitened, scanted ( means of subsistence ); restricted, abridged, curtailed ( liberty
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR27.061 harfقبض
قَبَضَ - يَقْبِضُ - قَبْضة - قَبْض - مَقْبُوْض- مَقْبُوْضَة
قَبَضَ - يَقْبِضُ + كائن + شيئاً: ضد بسط: يُقَرِّب ثم يجمع الشيء على بعضه فينكمش على نفسه أو على شيء: في كائن مركب من أطراف أو أجتحة أو زوائد أو أيدي، تخرج منه مبتعدة عن مجموعه، يقوم بحركة يقرب بها بعضها إلى بعض، إما من غير أن يكون بين أجزائها المنكمشة شيئاً أو قد تحجز بين
Sîgalar(9)
- فَقَبَضْتُHemen avuçladım(فَفَعَلْتُ)×1
- قَبَضْنَاهُOnu avuçladık(فَعَلْنَاهُ)×1
- قَبْضًاAvuçlamak(فَعْلًا)×1
- قَبْضَةًBir kere avuçlamak(فَعْلَةً)×1
- قَبْضَتُهُOnun avucu(فَعْلَتُهُ)×1
- مَقْبُوضَةٌAvuçlanan(مَفْعُولَةٌ)×1
- وَيَقْبِضُونَVe avuçlarlar(وَيَفْعِلُونَ)×1
- وَيَقْبِضْنَVe avuçlarlar(وَيَفْعِلْنَ)×1
- يَقْبِضُAvuçlar(يَفْعِلُ)×1
Mücavir kökler57 mücavir (76 toplam)
- رهن
1 ortak ayet · “Rihl” güneşli havada gökyüzünde beliren parçalı bulut…
- سول
1 ortak ayet · Sevil: “Seyl”den türemiştir
- طوي
1 ortak ayet · Buğday demeti demektir
- بعض
2 ortak ayet · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
- أدي
1 ortak ayet · İdave matara (su kabı) demektir
- قرض
1 ortak ayet · Kırpıntı demektir
- بصر
2 ortak ayet · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
- سفر
1 ortak ayet · “Sufur” süpürgedir
- صفف
1 ortak ayet · “Soffa”, odalar arası oturma yeridir
- نبذ
1 ortak ayet · Nebiz köpük demektir
- كتم
1 ortak ayet · Su sızdırmayan sağlam tulumdur
- أثر
1 ortak ayet · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…
Geçtiği ayetler(7)
قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي
Hemen avuçladımO da: Onların görmedikleri bir şey gördüm ve o elçinin bastığı yerden bir avuç avuçladım. Ve bunu ziynet eşyasının eritildiği potaya attım. Nefsim bana bunu hoş gösterdi, dedi.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قبض |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | اخذ, حوز, امسك, جمع |
| Zıt Kök | بسط |
| Çekirdek Özet 1 | Avucun tamamını bir nesnenin üzerine kapatarak kavramak, içine almak ve çekmek |
| Çekirdek Özet 2 | Dağılmayı önleyip kendi egemenlik veya tasarruf alanına çekme, daraltma ve tutma |
| Çekirdek Özet 3 | Mülkiyetin, iradenin veya ilahi tasarrufun nesne üzerindeki tam zilyetlik ve hâkimiyeti |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel olarak avuçla bir şey almak biçiminde daraltıp Kur’an’daki zilyetlik, tasarrufu daraltma ve mutlak kudretle kuşatma boyutlarını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قب | Bir şeyi toplamak, büzmek, yükselti veya yuvarlaklık oluşturacak biçimde bir araya getirmek; nitekim قبح aşırı büzüşüp çirkinleşmeyi, قبر toprağı toplayıp gömmeyi, قبس ateşten bir parça alıp toplamayı, قبل yönelerek bir noktada toplanmayı ifade eder. | ض | Baskı, sıkıştırma ve temas sertliği katan harfin eklenmesiyle çekirdekteki toplanma hareketi, bir nesnenin üzerine avucun kuvvetle kapatılması, kavranması ve dışarıya bırakılmayacak şekilde sıkıştırılması anlamına daralmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Çevredeki unsurları merkeze doğru çeken, çevreleyen ve sınır altına alan hareket |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Toplanan nesneyi bir iç mekâna, korunaklı bir alana veya hazneye yerleştirme |
| ض | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (türetme imge: ص harfinin ses baskısıyla yoğunlaşmış biçimi) | Kuşatılan nesneyi dış etkilere karşı kuvvetli bir tazyikle sıkıştırma, kıstırma ve kilitleme |
| قبض | Nesneyi çevreleyip merkeze doğru çekerek iç hazneye kapatma ve üzerine kuvvetle kenetlenme | Dağınık veya açıkta duran bir unsuru sınırlandırarak içe almak ve sıkı bir kavrayışla dış dünyadan ayırıp tasarruf altına almak hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bütün parmakları kapatarak elin tamamıyla bir nesneyi kavramak, kılıç veya yayın tutamağını el içine almak; sürüyü bir arada tutarak dağılmasını önlemek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi kullanımında sürüsünü dağıtmadan, tek bir alanda sıkıca toplayarak sevk eden güdücü için bu kök kullanılmıştır. Ru’be b. el-Accâc bir beytinde sert ve usta sürücüyü şöyle niteler: قَبّاضَةٌ بينَ العنيفِ واللَّبِقْ |
| Erken Arapça kullanım | Savaşta elde edilen ve tek bir havuzda toplanan ganimet mallarına isim olarak verilmiştir; ganimetin dağıtılmadan önceki toplu haline «el-kabd» (القَبَض) denilmiştir. Ayrıca hızla yürüyen veya bacaklarını toplayarak koşan binekler için bu kök türetilmiştir. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça قبض kökü, Batı ve Kuzeybatı Sami dillerindeki ortak köklerle doğrudan fonetik ve anlamsal örtüşme sergiler. İbranicede yer alan קָפַץ (qaphats / qafats) kökü, organları birbirine bitiştirmek, büzmek, eli sıkıp yummak ve kapatmak (örneğin Tesniye 15:7'deki yoksula karşı eli kapatmama yasağı) anlamlarını taşır. Aramaic ve Süryanicede קפץ / qpats biçimi büzüşmek, geri çekilmek ve kı kısmak işlevini sürdürür. Fonetik denklemde Sami dillerindeki /p/ ve /ts/ seslerinin Arapçada /b/ ve /ḍ/ (ض) sesleriyle eşleşmesi düzenli bir ses dönüşümüdür. Kökün Afro-Asyatik düzlemdeki ilksel somut çekirdeği açık duran bir uzvun (el, ağız, kanat) içeriye doğru katlanarak kapatılmasıdır. Arapça bu fiziksel çekirdeği hem hukuki bir tasarruf biçimine (mülkü teslim alma, zilyetlik kurma) hem de varoluşsal bir kudret kuşatmasına doğru genişleterek muhafaza etmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قب ikili çekirdeğinden sertleşme ile türeme | Toplama ve büzme hareketinin el ayası ve parmaklarla birleşerek nesneyi bütünüyle kavramaya dönüşmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice q-p-ts (קפץ), Süryanice q-p-ts | Eli yummak, kapatmak, büzüşmek ve geri çekilmek anlamındaki köklerle düzenli fonetik ses denkliği | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök katmanı | Açık duran organın içeri çekilerek kapatılmasına dair ilksel büzülme eylemi | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قبض | Anlamlı | Avuçlamak, tutmak, daraltmak | Elin tamamıyla kavramak, tasarrufa almak, yayılmış olanı geri çekmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| قضب | Anlamlı | Kesmek, budamak, ayırmak | Bir ağacın dalını kesip almak, budanmış taze yeşillik ve yem | Ortak çekirdekten koparma yönüyle anlam bağı taşır; Kur'an'da geçer |
| بقض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır |
| بضق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır |
| ضقب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır |
| ضبق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قبض | Merkez | Kavramak, çekmek, tasarruf altına almak | Avucun tamamını kapatarak nesneyi bütünüyle sınırlandırma ve geri çekme | Hem fiziksel tutmayı hem de yayılmış olanı içeriye doğru daraltmayı kapsar |
| اخذ | Komşu | Almak, yakalamak | Nesneyi kendi mülkiyetine veya yönüne geçirme eylemidir; elin büzülmesi şart değildir | Genel alma fiilidir; kabzdaki fiziki kavrama ve daraltma biçimi zorunlu değildir |
| حوز | Komşu | Sınır içine almak, toplamak | Bir şeyi kendi mülkiyet sınırları içerisine katıp koruma altına almaktır | Mekânsal ve sınır odaklıdır; el ile kavrama şartı aranmaz |
| امسك | Komşu | Tutmak, bırakmamak | Elde bulunan veya düşmekte olan nesneyi salıvermemek, tutmaya devam etmektir | Süreklilik ve engelleme baskındır; yeni bir kavrama eyleminden çok elde tutmayı vurgular |
| جمع | Komşu | Bir araya getirmek | Dağınık parçaları bir noktada toplamak fiilidir | Birleştirme esastır; nesnenin tek bir avuç veya kudret tarafından sıkıştırılması gerekmez |
| بسط | Zıt | Yaymak, açmak, genişletmek | Katlanmış, büzülmüş veya tutulmuş olanı bütünüyle açığa çıkarmak ve yaymak | قبض kökünün tam zıddıdır; daraltmanın ve çekmenin karşıtı olarak genişletmeyi ifade eder |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قبض | Avuçlamak, tutmak, daraltmak | Elin tamamıyla kavramak, tasarrufa almak, çekmek | Kesin |
| Latince | prehendere, contrahere | Yakalamak, kavramak; büzmek, çekmek | İlk kelime fiziksel kavramayı, ikincisi yayılmış olanın geri çekilip büzülmesini karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to grasp, to seize, to contract | Kavramak, el koymak, daraltmak | Nesneyi elle tutmayı ve boyut olarak geri çekip büzmeyi ifade eder | Güçlü |
| Almanca | ergreifen, einziehen | Yakalamak, kavramak; geri çekmek | Bir nesneye el koymayı ve yayılmış bir şeyi içeriye doğru çekmeyi içerir | Güçlü |
| Fransızca | saisir, contracter | Tutmak, zapt etmek; daralmak | Hukuki zilyetlik kurmayı ve fiziksel daralmayı birlikte karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَقَبَضْتُ قَبْضَةً | Fiziksel olarak elle avuçlamak | Sâmirî'nin elçinin izinden bir avuç toprak almasını anlatan bağlam (Tâhâ 20:96) |
| قَبَضْنَاهُ قَبْضًا | Yayılmış olanı geri çekmek, tedricen daraltmak | Güneşin doğuşuyla uzayan gölgenin yavaşça içeri çekilip kısaltılması (Furkân 25:46) |
| وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ | İnfaktan el çekmek, cimrilik etmek | Münafıkların hayra ve Allah yolunda harcamaya karşı ellerini sımsıkı kapatması (Tevbe 9:67) |
| يَقْبِضُ وَيَبْسُطُ | Rızkı veya imkânı daraltmak, kısmak | Allah'ın dilediği kulundan imkânı kısıp dilediğine genişletmesi bağlamı (Bakara 2:245) |
| قَبْضَتُهُ | Mutlak kudret ve tasarruf altında bulunma | Kıyamet gününde bütün yeryüzünün Allah'ın tasarrufu ve kuşatması altında olması (Zümer 39:67) |
| وَيَقْبِضْنَ | Uçarken kanatlarını toplamak, kısmak | Kuşların havadaki dengesini sağlarken kanatlarını açıp kapaması bağlamı (Mülk 67:19) |
| مَقْبُوضَةٌ | Hukuken teslim alınmış olmak, zilyetlik | Borç ilişkisinde güvence olarak verilen rehnin fiilen alacaklının eline teslim edilmesi (Bakara 2:283) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi sıfatlar ve el-Kâbıd ismi | Allah'ın rızkı daraltması, ruhları kabzetmesi ve kıyamette mahlûkatı kudretinde tutması tartışması | Maddi el veya temas olmaksızın mutlak irade ve kudret tasarrufu |
| Fıkıh | Akitler hukuku ve zilyetlik | Satım ve rehin akitlerinde malın kabzedilmesinin mülkiyetin intikali ve risk sorumluluğundaki yeri | Malın alıcının veya rehin alanın fiili hâkimiyet ve kontrolüne geçmesi |
| Tefsir | Temsil ve istiare anlatımları | Gölgenin çekilmesi, kuşun kanat toplaması ve cimrilerin el yumması ifadelerinin mecazî tahlili | Somut kavrama hareketinden ahlaki, kozmolojik ve ontolojik çekilmeye geçiş |
| Hadis | Ölüm, kıyamet tasvirleri ve ahlak | Ruhların alınması hali ve kıyamet günü semavatın dürülüp kabzedilmesine dair rivayetler | Hayatın sonlandırılması ve kâinatın dağılmayacak şekilde tek otoriteye boyun eğmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve ölüm ilişkisi | Ecel ve rızık takdiri | Varlığı kaynağına geri çekme | Canlılara verilen ruhun ve imkânın vakti geldiğinde geri alınarak ilahi huzura çekilmesi | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve biyolojik hareket | Daralma ve kapanma mekanizması | Denge ve ivme sağlama | Kuşun kanatlarını kapatması veya gazın büzülmesi gibi hacmin daraltılmasıyla güç üretilmesi | Güçlü |
| Siyasi | Egemenlik ve otorite alanı | Merkezi denetim ve hâkimiyet | Dağılmayı önleme | Dağınık unsurların, sınırların ve toplumsal yapının tek bir merkezde toplanıp kontrol edilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve dolaşım | Zilyetlik ve likidite daralması | Güvence ve harcama kontrolü | Rehin ile malın teminata alınması veya cimrilikle sermayenin piyasadan çekilerek kilitlenmesi | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kontraksiyon (büzülme / daralma) operatörü | Bir manifold veya uzaydaki noktaların birbirine yaklaşarak hacmin küçülmesi, yayılmış fonksiyonun sınırlandırılması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Zilyetlik ve hak kısıtlaması (haciz / temellük) | Bir nesne üzerindeki fiili denetimin sağlanmasıyla başkalarının tasarruf alanının daraltılıp denetim altına alınması | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca parmakları kapatıp el ile bir şeyi tutmak veya birinden borç / para teslim almak gibi dar bir eyleme indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; yayılmış kozmolojik varlıkların geri çekilmesinden (gölgenin kabzı), canlıların hareket mekanizmasına (kuşun kanat toplaması), ahlaki cimrilikten iktisadi teminata ve ilahi kudretin tüm varlığı ihata etmesine kadar uzanan tümel bir daraltma ve tasarruf ilkesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerde geçen ilahi tasarruf ifadelerinin (yeryüzünün Allah'ın kabzasında olması) antropomorfik biçimde fiziksel bir organa indirgenmesi ya da iktisadi rehin şartının basit bir el hareketi sanılarak hukuki zilyetlik derinliğinin ıskalanması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da varlığın genişleme (بسط) ve daralma (قبض) kutupları arasındaki ilahi dengesini kavramayı sağlar; hayatın, rızkın ve kozmik düzenin yalnızca yayılmaktan ibaret olmadığını, geri çekilme ve toplanma döngüsüyle ayakta durduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnfak ve rızık ilişkisini düzenleyen ayetlerde (Bakara 2:245), borç ve teminat hukukunu belirleyen hükümlerde (Bakara 2:283), tevhit ve ilahi azamet tasvirlerinde (Zümer 39:67) ve tabiat kanunlarının anlatıldığı sahnelerde (Furkân 25:46; Mülk 67:19). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Münafıkların cimriliğini anlatan «ellerini sıkarlar» ifadesinin sadece cimrilik psikolojisi değil, toplumsal dayanışmadan bütünüyle geri çekilme tavrı olduğunu açıklar; ayrıca ilahi tasarrufun nesneleri yok etmek değil, kendi egemenlik alanına çekmek olduğunu fark ettirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamParmakların tamamını el ayasına doğru büzerek bir nesneyi dışarı taşmayacak biçimde kavramak, tutmak ve çekmek.
- Soyut anlamDağılmış, serbest veya yayılmış bir durumu sınırlandırarak belirli bir merkezî tasarruf, mülkiyet veya kontrol alanı altına almak.
- Sistematik karşılıkAçılma ve genişlemenin karşıtı olarak varlığı, rızkı, kudreti ve hukuki hâkimiyeti daraltma, çekme ve kendi bünyesinde toplama mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde serbest veya yayılmış varlık uzayını, kavrayıcı merkezi, kontrol altına alınan unsurları, ise serbestiyet yarıçapını simgeler. kümesi, merkezin nesneyi sınırlandırarak kendi içine çekmesini temsil eder; yarıçapın daralarak sıfıra yaklaşması ise yayılmış olanın bütünüyle büzülüp tek bir elde toplanmasını, yani kabz hareketinin tamamlanmasını ifade eder.