قبض

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ق-ب-ض9 sîga, 57 mücavir kök, 7 ayet, 6 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.كتمقَبْضَةًقبضوَيَقْبِضْنَوَيَقْبِضُونَفَقَبَضْتُرهنسوليَقْبِضُبعضبصرقَبْضًاأثر

KökSîga 9Ayet 7Sure 6Mücavir 57

▶ Ağı aç (3B)

قبض

ق - ب - ض

KÖK
  • 9 geçiş
  • 7 ayet
  • 9 sîga
  • 12 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Ve avuçlarlar

Notlarım

Sözlükler(12)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.253 harf
القاف والضاد والباء معهما ق ض ب، ق ب ض يستعملان فقط قضب: القَضْبُ: الفصفصة الرطبة، قال يصف البستان: فسيلها سامقُ جـبـارِهـا واعتمَّ فيها القَضْيُب والسُّنْبُلُ والقَضْبُ: كل شجرة سبطت أغصانها. والقُضْبُ: قطعك للقضيب ونحوه. والتَّقضيبُ: قطع أغصان الكرم أيام الربيع، قال القطامي: فغدا صبيحة صوبها متوجساً شئز القيام يُقَضِّبُ الأغصانا وقَضَبْتُ ساعده بالسيف قَضْباً، وسيف قاضبٌ وقَضّابٌ ومِقضبٌ.
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.080 harf
قَبَضْتُ الشي قَبْضاً: أخذته. والقَبْضُ: خلاف البسطِ. ويقال: صار الشيء في قَبْضتك، أي في مِلكك. ودخل مال فلانٍ في القَبَضِ، وهو ما قُبِضَ من أموال الناس. والانقِباضُ: خلافُ الانبساط. وانْقَبَضَ الشيءُ: صار مَقْبوضاً. والقُبْضَةُ بالضم: ما قَبَضْتَ عليه من شيء. يقال: أعطاه قُبْضَةً من سويقٍ أو تمرٍ، أي كفًّا منه. وربَّما جاء بالفتح. والمَقْبِضُ من القوس والسيف: حيث يُقْبَضُ عليه بجمع الكفّ.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR4.822 harf
ق ض ب قضب ، قبض : مستعملان . قضب : قال الله جلَّ وعزَّ : ( شَقّاً فَأَنبَتْنَا فِيهَا حَبّاً وَعِنَباً وَقَضْباً ) ( عبس : 27 ، 28 ) . قال الفراء : القَضْبُ : الرَّطْبة . قال : وأهل مكة يُسمون القَتَّ القَضْبَةَ . وقال أبو عبيد عن الأصمعي : القَضْبُ : الرَّطْبةُ . وأنشد غيره بيت لبيد بن ربيعة : إِذا أرْوَوْا بها زَرْعاً وقضبا أمالوها عَلَى خُورٍ طِوالِ قال الليث : القضبُ مِنَ الشَّجرِ كلُّ شجرٍ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR9.779 harf
(باب القاف والباء وما يثلثهما) (قبح) القاف والباء والحاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على خلاف الحُسْن، وهو القُبْح. يقال قَبحَه الله، وهذا مقبوحٌ وقَبيح. وزعم ناسٌ أنَّ المعنى في قَبَحه: نحّاهُ وأبعدَه. [ومنه] قولُه تعالى: {وَيَوْمَ القِيَامَةِ هُمْ مِنَ المَقْبُوحِينَ [القصص 42]. ومما شذَّ عن الأصل وأحسَبُه من الكلام الذي ذَهَبَ مَن كان يُحْسِنُه، قولُهم كِسْرُ قَبيحٍ، وهو عَظْمُ السَّاعد، النِّصف الذي
Maddenin bağlantısı

(باب القاف والباء وما يثلثهما) (قبح) القاف والباء والحاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على خلاف الحُسْن، وهو القُبْح. يقال قَبحَه الله، وهذا مقبوحٌ وقَبيح. وزعم ناسٌ أنَّ المعنى في قَبَحه: نحّاهُ وأبعدَه. [ومنه] قولُه تعالى: {وَيَوْمَ القِيَامَةِ هُمْ مِنَ المَقْبُوحِينَ [القصص 42]. ومما شذَّ عن الأصل وأحسَبُه من الكلام الذي ذَهَبَ مَن كان يُحْسِنُه، قولُهم كِسْرُ قَبيحٍ، وهو عَظْمُ السَّاعد، النِّصف الذي يلي المِرْفَق. قال: لو كنتَ عَيْراً كنتَ عَيْرَ مَذَلَّةٍ *** ولو كنتَ كِسْراً كُنْتَ كِسْرَ قَبِيحِ (قبر) القاف والباء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على غموضٍ في شيء وتطامُن. من ذلك القَبْر: قَبْر الميِّت. يقال قَبَرْتُه أقْبُرُه. قال الأعشى: لو أسندَتْ ميتاً إلى نَحْرِِها *** عاشَ ولم يُنقَلْ إلى قَابِرِ([1])فإن جعلتَ لـه مكاناً يُقْبَرُ فيه قلتَ: أقْبَرْتُهُ، قال الله تعالى: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]. قلنا: ولولا أنَّ العلماءَ تجوَّزُوا في هذا لمَا رأينا أنْ يُجمَعَ بين قَوْلِ الله وبين الشِّعْرِ في كتابٍ، فكيف في وَرَقَةٍ أو صفحة. ولكنَّا اقتدَيْنَا بهم، والله تعالى يَغفر لنا، ويعفو عَنَّا وعنهم([2]). وقال ناسٌ من أهل التَّفسير في قوله تعالى: ﴿ثُمَّ أمَاتَهُ فَأَقْبَرَهُ﴾ [عبس 21]. ألهمَ كيف يُدْفَن. قال ابنُ دُرَيد: أرض قَبُورٌ: غامضة. ونَخْلَةٌ قَبُور [وكَبُوسٌ([3])]: يكون حَمْلُها في سَعَفها. ومكانُ القبور مَقْبَرَة ومَقْبُرَة. (قبس) القاف والباء والسين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على صفةٍ من صفات النَّار، ثمَّ يستعار. من ذلك القَبَس: شُعْلَةُ النَّار. قال الله تعالى في قِصَّة موسى عليه السلام: ﴿لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ﴾ [طه 10]. ويقولون: أقْبَسْتُ الرّجُلَ عِلماً، وقَبَسْتُه ناراً. قال ابنُ دريد([4]): قَبَسْتُ من فلانٍ ناراً، واقتَبَسْتُ منه علماً، وأَقْبَسَنِي قَبَساً. ومن هذا القياس قولهم: فَحْلٌ قَبِيسٌ، وذلك إذا كان سريعَ الإلقاح، كأنَّهُ شُبِّهَ بِشُعْلَةِ النّار. قال: * فَأُمٌّ لَِقْوَةٌ وأبٌ قَبِيسُ([5]) * فأمَّا القِبْس فيقال إنَّه الأصل. (قبص) القاف والباء والصاد أصلانِ يَدُلُّ أحدهما على خِفّةٍ وسُرعة، والآخَر على تجمُّع. فالأوَّل القَبَص، وهو الخِفَّة والنَّشاط. والقَبُوص: الذي إذا جَرَى لم يُصِبِ الأرضَ منهُ إلاّ أطرافُ سَنابِكه. ومن ذلك القَبْصُ، وهو تناوُلُ الشَّيءِ بأطراف الأصابع، ولا يكون ذلك إلاَّ عن خِفَّة وعَجَلة. وقرئت: ﴿فَقَبَصْتُ قَبْصَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ([6])﴾ [طه 96]، بالصَّاد. وذلك المأخوذُ قَبْصة. والأصل الآخر القِبْص، وهو العَدَد الكثير. قال: لكم مَسجدَا اللهِ المَزُورَانِ والحَصَى لكُمْ قِبْصُه من بينِ أثْرَى وأَقتَرَا([7])ومن هذا الباب القَبَص في الرَّأس: الضَّخَم، ويقال منه هامَةٌ قَبْصاء. قال أبو النجم: * [قَبْصَاءَ لَم تُفطَحْ ولم تُكَتَّلِ([8])] * ومما شذَّ عن هذين الأصلين: القَبْصَ، وهو وجعٌ عن أكْل الزَّبيب. قال: * أرفقة تشكو الجُحافَ والقَبَصْ([9]) * (قبض) القاف والباء والضاد أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على شيء مأخوذٍ، وتجمُّع في شيء. تقول: قَبَضْتُ الشَّيءَ من المال وغيرهِ قَبْضاً. ومَقْبِض السَّيف ومَقْبَضُه: حيث تَقبِضُ* عليه. والقَبَض، بفتح الباء: ما جُمِعَ من الغنائم وحُصِّل. يقال: اطرَحْ هذا في القَبَض، أي في سائر ما قُبِض من المغْنَم. وأمَّا القَبْض الذي هو الإسراع، فمن هذا أيضاً، لأنَّه إذا أسرَع جَمَع([10]) نَفْسَهُ وأطرافَه. قال الله تعالى: ﴿أوَلَمْ يَرَوْا إلَى الطَّيْرِ فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ مَا يُمسِكُهُنَّ﴾ [الملك 19]، قالوا: يُسْرِعْن في الطَّيَران. وهذه اللّفظَةُ من قولهم: راعٍ قُبَضةٌ، إذا كان لا يتفسَّح في مَرعى غَنَمه. يقال: هو قُبَضَةٌ رُفَضَةٌ، أي يَقبِضُها حَتَّى إذا بَلَغَ المكانَ يؤُمُّه رَفَضها. ويقولون للسَّائق العنيف: قبَّاضةٌ وقابض. قال رؤبة: * قبّاضَةٌ بينَ العنيفِ واللَّبِقْ([11]) * ومن الباب: انقبَضَ عن الأمر وتقبّض، إذا اشمأَزَّ([12]). (قبط) القاف والباء والطاء أصلٌ صحيح. قال ابن دريد([13]): القَبْط: جَمْعُكَ الشَّيءَ بيدِك. يقال: قَبَطْتُه أقْبِطُهُ قَبْطاً. قال: وبه سُمِّيَ القُبَّاط([14])، هذا النَّاطف، عربيٌّ صحيح. ومما ليس من هذا الباب القِبط: أهلُ مصر، والنِّسبة إليهم قِبطيٌّ، والثِّياب القُبطيّةُ لعلَّها منسوبةٌ إلى هؤلاء، إلاَّ أنَّ القافَ ضُمَّت للفَرْق. قال زهير: لَيَأْتِيَنَّكَ مِنِّي مَنْطِقٌ قَذَعٌ *** باقٍ كَمَا دَنَّسَ القُبْطِيَّةَ الوَدَكُ([15])وتجمع قَباطيّ. (قبع) القاف والباء والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شبه أنْ يَخْتَبئ الإنسانُ أو غيرُه. يقال: [قَبَع] الخنزيرُ والقنفذُ، إذا أدْخَلَ رأسَهُ في عُنقه، قَبْعاً. وجارية قُبَعَة طُلَعة، إذا تخبَّأت تارةً وتطلَّعَتْ تارة. والقُبَعة: خِرقة كالبُرنُس، تسمِّيها العامة: القُنْبُعَة([16]). والقُبَاع: مكيالٌ واسعٌ، كأَنَّه سمِّي قُباعاً لما يَقْبَعُ فيه من شيء. وقَبَع الرّجُلُ: أعيا وانبهَرَ. وسُمِّي قابعاً لأنَّه يَتقبض عند إعيائه عن الحركة. ومما شذَّ عن هذا الباب قَبِيعةُ السَّيف، وهي التي على طَرَف قائِمِهِ من حديدٍ أو فِضَّة. (قبل) القاف والباء واللام أصلٌ واحدٌ صحيحٌ تدلُّ كلمهُ كلُّها على مواجهةِ الشَّيء للشَّيء، ويتفرع بعد ذلك. فالقُبُل من كلِّ شيء: خلافُ دُبُره، وذلك أنَّ مُقْدِمَه يُقْبِلُ على الشَّيء. والقَبيل: ما أقبَلَتْ به المرأةُ من غَزْلها حين تَفتِله. والدَّبير: ما أدبرَتْ به. وذلك معنَى قولهم: "ما يَعْرِف قبيلاً من دَبِير". والقِبلةُ سُمِّيت قِبلةً لإقبال النَّاس عليها في صَلاتِهِم، وهي مُقْبِلةٌ عليهم أيضاً. ويقال: فَعَل ذلك قِبَلاً، أي مُواجَهَة. وهذا من قِبَل فلانٍ، أي من عنده، كأنَّه هو الذي أقْبَلَ به عليك. والقِبَال: زمام البَعيرِ والنَّعل. وقابَلْتُها: جَعَلْتُ لها قِبالَينِ، لأنَّ كُلَّ واحدٍ منهما يُقْبِلُ على الآخَر. وشاةٌ مُقابَلة: قُطِعَت من أذنها قِطعةٌ لم تَبِنْ وتُرِكَتْ مُعلَّقة من قُدُم. [فإن كانت([17])] من أُخُرٍ فهي مُدابَرة. والقابلة: الليلة المقْبلة. والعامُ القابل: المُقْبل. ولا يقال منه فَعَلَ. والقابلة: التي تَقْبَلُ الولدُ عند الوِلادِ. والقَبُول من الرِّياح: الصَّبا، لأنَّها تُقابِل الدَّبور أو البيتَ([18]). وقَبِلْتُ الشَّيءَ قَبولاً. والقَبَل في العين: إقبال السَّوادِ على المَحْجِر، ويقال بل هو إقبالهُ على الأنف. والقَبَل: النَّشَْزُ من الأرض يستقبِلُك. تقول: رأيتُ بذلك القَبَل شخصاً. والقبيل: الكفيل؛ يقال قَبِل به قَبالةً([19])، وذلك أنَّهُ يُقْبِل على الشَّيء يَضْمنُه. وافعَلْ ذلك إلى عشرٍ من ذي قَبَل([20])، أي فيما يُستَأنف من الزَّمان. ويقال: أقبَلْنا على الإبل، إذا استقينا على رؤوسها وهي تشرب. [و] ذلك هو القَبَل. وفلانٌ مُقْتَبَل الشَّباب: لم يَبِنْ فيه أثر كِبَرٍ ولم يُولِّ شبابُه. وقال: ليس بِعَلٍّ كبيرٍ لا شبابَ به *** لكن أُثَيْلةُ صافي اللَّونِ مُقْتَبَلُ([21])والقابل: الذي يَقْبَل دَلْوَ السّانيَة. قال: وقابلٌ يتغنَّى كلَّما قَبضتْ *** على العَراقي يداه قائماً دَفَقَا([22])قال ابن دريد: القَبَلة: [خرزة شبيهة بالفَلْكَة تُعَلَّق في أعناق الخيل([23])]، ويقال القَبَلة: شيءٌ تتخذه السَّاحرة تقبل بوجه الإنسان على الآخَر([24]). وقبائل الرَّأس: شُعَبُه التي تَصل بينها الشُّؤون؛ وسمِّيت ذلك لإقبال كلِّ واحدةٍ منها على الأخرى؛ و*بذلك سمِّيت قبائلُ العرب. وقَبِيل القوم: عَرِيفُهم. وسمِّي بذلك لأنَّه يُقبِل عليهم يتعرَّف أمورَهم. قال: أوَ كُلَّمَا وَرَدَتْ عُكاظَ قبيلة *** بَعثوا إليَّ قبيلَهم يتوسَّمُ([25])ونحن في قَبَالة([26]) فلانٍ، أي عِرافته، وما لفلانٍ قِبلةٌ، أي جهةٌ يتوجَّه إليها ويُقبِل عليها. ويقولون: القَبِيل: جماعةٌ من قبائلَ شتَّى، والقبيلة: بنو أبٍ واحد. وهذا عندنا قد قيل، وقد يقال لبني أبٍ واحدٍ قبيل. قال لبيد: * وقَبِيلٌ من عُقَيلٍ صادقٌ([27]) * فأمّا قولهم: لا قِبَلَ لي به([28])، أي لا طاقَة، فهو من الباب، أي ليس هو كما يمكِّنني الإقبال. فأمَّا قَبْلُ الذي هو خلافُ بعد، فيمكن أن يكون شاذّاً عن الأصل الذي ذكرناه، وقد يُتَمحَّل له بأن يقال هو مقبلٌ على الزّمان. وهو عندنا إلى الشُّذوذ أقرب. (قبن) القاف والباء والنون. يقولون: قَبَن في الأرض: ذهب. وحمار قَبَّان: دويْبّة. (قبو) القاف والباء والواو كلمةٌ صحيحة، تدلُّ على ضمٍّ وجمع. يقال: قَبَوْت الشَّيءَ: جمعتُه وضَممتُه. وأهلُ المدينة يسمُّون الرّفعَ في الحركات قَبْواً. وهذا حرفٌ مقْبُوّ. ويقال: إنَّ القَبَاء مشتقٌّ منه، لأنَّ الإنسانَ يجمعُه على نفْسه. --------------ـــ ([1]) ديوان الأعشى 105. ([2]) هذا نموذج صادق من ورع ابن فارس. ([3]) التكملة من الجمهرة (1: 271). ([4]) الجمهرة (1: 287). ([5]) أنشد هذا العجز في مجالس ثعلب 640. وصدره كما في اللسان (لقو، قبس): * حملت ثلاثة فوضعت تما * وفي الألفاظ لابن السكيت 345: * حملت ثلاثة فولدت تما * ([6]) قرأ الجمهور: (فقبضت قبضة) بالضاد المعجمة، وقرأ عبد الله وأبي وابن الزبير وحميد والحسن: (فقبصت قبصة) بفتح قاف (قبصة). وقرأ الحسن بخلاف عنه وقتادة ونصر بن عاصم بضم القاف. تفسير أبي حيان (6: 273). وانظر إتحاف فضلاء البشر 307. ([7]) البيت للكميت، كما في اللسان (قبص). والبيت من شواهد النحويين، استشهد به في الإنصاف 427 على حذف الموصول وإبقاء صلته، وفي شرح الأشموني للألفية على حذف المنعوت الذي ليس بعض مجرور قبله بمن أو في. ([8]) موضعه بياض في الأصل. وأنشده في اللسان منسوباً لأبي النجم في (فطح)، وفي (قبص) بدون نسبة. ونجد البيت محرفاً في أرجوزة أبي النجم التي نشرها العلامة بهجة الأثري في مجلة المجمع العلمي العربي بدمشق، أغسطس سنة 1928 ص 474. وقبله: * تحت حجاجي هامة لم تعجل * ([9]) أنشده في اللسان (جحف، قبص) ومجالس ثعلب 221. ([10]) في الأصل: "لأنه إذا ساغ وجمع". ([11]) ديوان رؤبة 105 واللسان (قبض). ([12]) بعده الأصل: "قال رؤبة أيضاً: قباضة بين العنيف واللبق". ([13]) الجمهرة (1: 307). ([14]) هذا يطابق نص الجمهرة. وفي المجمل عن ابن دريد: "القبيطي"، وهي لغة فيه. ([15]) ديوان زهير 183 واللسان (قبط، قذع). ([16]) كذا في الأصل واللسان (قنبع). وفي المجمل: "قبيعة". ([17]) التكملة من المجمل. ([18]) هذا التعريف لأهل العراق، إذ أن القبول أو الصبا هي التي تهب من ناحية الشرق، والبيت في مغرب أهل العراق، فهي تقابله. ([19]) هي بالفتح كما في المجمل واللسان والقاموس. وأما بالكسر فمصدر لقبلت القابلة المرأة عند الولادة. ([20]) في الأصل: "عشرين ذي قبل"، صوابه في اللسان والقاموس. و "قبل" تقال بالتحريك وكعنب. ([21]) البيت للمتنخل الهذلي، كما سبق في (عل). ([22]) لزهير في ديوانه 40 واللسان (قبل) وبرواية: "كلما قدرت". وقبله: لها أداة وأعوان غدون لها *** قتب وغرب إذا ما أفرغ انسحقا ([23]) التكملة من الجمهرة (1: 321)، وهي ثابتة في المجمل بدون عزو إلى ابن دريد. ([24]) في الأصل: "يتخذه الساحر يقبل" إلخ. ووجهه من المجمل. وفي اللسان والجمهرة: "والقبلة خرزة من خرز نساء الأعراب يؤخذن بها الرجال، يقلن في كلامهن: يا قبلة اقبليه "ويا كرار كريه". ([25]) وكذا ورد إنشاده في المجمل. والرواية المشهورة: "عريفهم". اللسان (عرف) والأصمعيات 67 ليبسك ومعاهد التنصيص (1: 70) والعقد وكامل ابن الأثير (يوم مبايض). والبيت من أبيات لطريف بن مالك العنبري. ([26]) كذا ضبط في اللسان والقاموس، وضبط في المجمل بكسر القاف. ([27]) تمامه كما سبق في (عصل)، حيث سبق التخريج: * كليوث بين غارب وعصل * ([28]) في الأصل: "لا قبل له بي"، والتفسير بعده يقتضي ما أثبت.

ـ

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.274 harf
- القبض: تناول الشيء بجميع الكف. نحو قبض السيف وغيره. قال تعالى: ﴿فقبضت فبضة﴾ [طه/96]، فقبض اليد على الشيء جمعها بعد تناوله، وقبضها عن الشيء جمعها قبل تناوله، وذلك إمساك عنه، ومنه قيل لإمساك اليد عن البذل. قبض. قال: ﴿يقبضون أيديهم﴾ [التوبة/67]، أي: يمتنعون من الإنفاق، ويستعار القبض لتحصيل الشيء وإن لم يكن فيه مراعاة الكف، كقولك: قبضت الدار من فلان، أي: حزتها. قال تعالى: {والأرض جميعا قبضته يوم
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.472 harf
ق ب ض قبض المتاع وأقبضته إياه وقبّضته وتقابض المتبايعان وقابضته مقابضة واقتبضته لنفسي‏.‏ وأعطاني قبضةً من التمر وقبضةً‏.‏ والملك قابض الأرواح‏.‏ والرّهان مقبوضة‏.‏ وقبّض الطائر‏:‏ جمعه في قبضته‏.‏ وقبض على عرف الفرس‏.‏ وهو مقبض السّيف والقوس والسّوط ومقابضها‏.‏ وأقبض السّكين‏:‏ جعل له مقبضاً‏.‏ واطرح هذا في القبض‏.‏ ومن المجاز‏:‏ قبض على غريمه وقبض على العامل‏.‏ وقبض فلان إلى رحمة الله
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR7.288 harf
القَبْضُ: خِلافُ البَسْط، قَبَضَه يَقْبِضُه قَبْضاً وقَبّضَه؛ الأَخيرة عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: تَرَكْتُ ابنَ ذي الجَدَّينِ فيه مُرِشَّةٌ، يُقَبِّضُ أَحْشاءَ الجَبانِ شَهِيقُها والانْقِباضُ: خِلافُ الانْبِساط، وقد انْقَبَضَ وتَقَبَّضَ. وانْقَبَضَ الشيءُ: صارَ مَقْبُوضاً. وتَقَبَّضَتِ الجلدة في النار أَي انْزَوَتْ. وفي أَسماء اللّه تعالى: القابِضُ، هو الذي يُمْسِكُ الرزق وغيره من الأَشياء عن
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR646 harf
* ق ب ض * * قَبَضَ * الشيء أخذه و * القَبْضُ * أيضا ضد البسط وبابهما ضرب ويقال صار الشيء في * قَبْضِكَ * وفي قَبْضَتِك * أي في ملكك و * الانْقِباضُ * ضد الانبساط و * انْقَبَضَ * الشيء صار * مقبوضاً * و * القُبْضَةُ * بالضم ما قبضت عليه من شيء يقال أعطاه قبضة من سويق أو تمر أي كفا منه وربما جاء بالفتح و * المَقْبِضُ * بوزن المجلس من القوس ولاسيف ونحوهما حيث يقبض عليه بجمع الكف و * تَقَبَّضَ * عنه
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR8.972 harf
قبضه بيده يقبضه: تناوله بيده ملامسة، كما في العباب، وهو أخص من قول الجوهري: قبضت الشيء قبضا: أخذته، ويقرب منه قول الليث: القبض: جمع الكف على الشيء. وقيل: القبض: الأخذ بأطراف الأنامل، وهذا نقله شيخنا، وهو تصحيف. والصواب أن الأخذ بأطراف الأنامل هو القبص، بالصاد المهملة، وقد تقدم. وقبض عليه بيده: أمسكه. ويقال: قبض عليه، وبه، يقبض قبضا، إذا انحنى عليه بجميع كفه. وقبض يده عنه: امتنع عن إمساكه، ومنه
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR20.617 harf
قَبَضَهُ 1 قَبَضَهُ ذ , (S, M, A, Mgh, Msb,) or قَبَضَهُ بِيَدِهِ, (O, K,) aor. قَبِضَ , (A, Msb, K,) inf. n. قَبْضٌ, (S, Msb,) He took it with his hand, (A, O, K,) by actual touch, or feel: (O:) or the former signifies he closed his hand upon it: (Lth:) [he grasped it; griped it; clutched it; seized it:] or he took it with the whole of his hand: (Bd, xx. 96:) or i. q. أَجَذَهُ [he took it in any
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.404 harf
قَبَضَ قَبَضَ I ( n. ac. قَبْض 1 ) a. [ acc. & Bi or 'Ala & Bi ], Took, seized, grasped, clutched, griped, gripped with ( the hand ). b. Took; received. c. [ 'Ala ], Arrested ( debtor ). d. Contracted; clenched ( hand ); shrivelled, wrinkled ( skin ); astringed, constipated, pinched ( stomach ). e. Straitened, scanted ( means of subsistence ); restricted, abridged, curtailed ( liberty
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR27.061 harf
قبض قَبَضَ - يَقْبِضُ - قَبْضة - قَبْض - مَقْبُوْض- مَقْبُوْضَة قَبَضَ - يَقْبِضُ + كائن + شيئاً: ضد بسط: يُقَرِّب ثم يجمع الشيء على بعضه فينكمش على نفسه أو على شيء: في كائن مركب من أطراف أو أجتحة أو زوائد أو أيدي، تخرج منه مبتعدة عن مجموعه، يقوم بحركة يقرب بها بعضها إلى بعض، إما من غير أن يكون بين أجزائها المنكمشة شيئاً أو قد تحجز بين
Tamamını oku

Sîgalar(9)

Mücavir kökler57 mücavir (76 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. رهن

    1 ortak ayet · “Rihl” güneşli havada gökyüzünde beliren parçalı bulut…

  2. سول

    1 ortak ayet · Sevil: “Seyl”den türemiştir

  3. طوي

    1 ortak ayet · Buğday demeti demektir

  4. بعض

    2 ortak ayet · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…

  5. أدي

    1 ortak ayet · İdave matara (su kabı) demektir

  6. قرض

    1 ortak ayet · Kırpıntı demektir

  7. بصر

    2 ortak ayet · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…

  8. سفر

    1 ortak ayet · “Sufur” süpürgedir

  9. صفف

    1 ortak ayet · “Soffa”, odalar arası oturma yeridir

  10. نبذ

    1 ortak ayet · Nebiz köpük demektir

  11. كتم

    1 ortak ayet · Su sızdırmayan sağlam tulumdur

  12. أثر

    1 ortak ayet · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…

Geçtiği ayetler(7)

  1. قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَكَذَلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي

    Hemen avuçladımO da: Onların görmedikleri bir şey gördüm ve o elçinin bastığı yerden bir avuç avuçladım. Ve bunu ziynet eşyasının eritildiği potaya attım. Nefsim bana bunu hoş gösterdi, dedi.

Sîga sayfası: وَيَقْبِضُونَ
Sîga sayfası: وَيَقْبِضْنَ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökقبض
YapıÜçlü kök
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerاخذ, حوز, امسك, جمع
Zıt Kökبسط
Çekirdek Özet 1Avucun tamamını bir nesnenin üzerine kapatarak kavramak, içine almak ve çekmek
Çekirdek Özet 2Dağılmayı önleyip kendi egemenlik veya tasarruf alanına çekme, daraltma ve tutma
Çekirdek Özet 3Mülkiyetin, iradenin veya ilahi tasarrufun nesne üzerindeki tam zilyetlik ve hâkimiyeti
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca fiziksel olarak avuçla bir şey almak biçiminde daraltıp Kur’an’daki zilyetlik, tasarrufu daraltma ve mutlak kudretle kuşatma boyutlarını gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
قبBir şeyi toplamak, büzmek, yükselti veya yuvarlaklık oluşturacak biçimde bir araya getirmek; nitekim قبح aşırı büzüşüp çirkinleşmeyi, قبر toprağı toplayıp gömmeyi, قبس ateşten bir parça alıp toplamayı, قبل yönelerek bir noktada toplanmayı ifade eder.ضBaskı, sıkıştırma ve temas sertliği katan harfin eklenmesiyle çekirdekteki toplanma hareketi, bir nesnenin üzerine avucun kuvvetle kapatılması, kavranması ve dışarıya bırakılmayacak şekilde sıkıştırılması anlamına daralmıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
قUfuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınırÇevredeki unsurları merkeze doğru çeken, çevreleyen ve sınır altına alan hareket
بEv, çadır; iç, barınma, içinde olmaToplanan nesneyi bir iç mekâna, korunaklı bir alana veya hazneye yerleştirme
ضOlta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (türetme imge: ص harfinin ses baskısıyla yoğunlaşmış biçimi)Kuşatılan nesneyi dış etkilere karşı kuvvetli bir tazyikle sıkıştırma, kıstırma ve kilitleme
قبضNesneyi çevreleyip merkeze doğru çekerek iç hazneye kapatma ve üzerine kuvvetle kenetlenmeDağınık veya açıkta duran bir unsuru sınırlandırarak içe almak ve sıkı bir kavrayışla dış dünyadan ayırıp tasarruf altına almak hareketidir.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBütün parmakları kapatarak elin tamamıyla bir nesneyi kavramak, kılıç veya yayın tutamağını el içine almak; sürüyü bir arada tutarak dağılmasını önlemek.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem bedevi kullanımında sürüsünü dağıtmadan, tek bir alanda sıkıca toplayarak sevk eden güdücü için bu kök kullanılmıştır. Ru’be b. el-Accâc bir beytinde sert ve usta sürücüyü şöyle niteler: قَبّاضَةٌ بينَ العنيفِ واللَّبِقْ
Erken Arapça kullanımSavaşta elde edilen ve tek bir havuzda toplanan ganimet mallarına isim olarak verilmiştir; ganimetin dağıtılmadan önceki toplu haline «el-kabd» (القَبَض) denilmiştir. Ayrıca hızla yürüyen veya bacaklarını toplayarak koşan binekler için bu kök türetilmiştir.

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Arapça قبض kökü, Batı ve Kuzeybatı Sami dillerindeki ortak köklerle doğrudan fonetik ve anlamsal örtüşme sergiler. İbranicede yer alan קָפַץ (qaphats / qafats) kökü, organları birbirine bitiştirmek, büzmek, eli sıkıp yummak ve kapatmak (örneğin Tesniye 15:7'deki yoksula karşı eli kapatmama yasağı) anlamlarını taşır. Aramaic ve Süryanicede קפץ / qpats biçimi büzüşmek, geri çekilmek ve kı kısmak işlevini sürdürür. Fonetik denklemde Sami dillerindeki /p/ ve /ts/ seslerinin Arapçada /b/ ve /ḍ/ (ض) sesleriyle eşleşmesi düzenli bir ses dönüşümüdür. Kökün Afro-Asyatik düzlemdeki ilksel somut çekirdeği açık duran bir uzvun (el, ağız, kanat) içeriye doğru katlanarak kapatılmasıdır. Arapça bu fiziksel çekirdeği hem hukuki bir tasarruf biçimine (mülkü teslim alma, zilyetlik kurma) hem de varoluşsal bir kudret kuşatmasına doğru genişleterek muhafaza etmiştir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönقب ikili çekirdeğinden sertleşme ile türemeToplama ve büzme hareketinin el ayası ve parmaklarla birleşerek nesneyi bütünüyle kavramaya dönüşmesiKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice q-p-ts (קפץ), Süryanice q-p-tsEli yummak, kapatmak, büzüşmek ve geri çekilmek anlamındaki köklerle düzenli fonetik ses denkliğiGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik kök katmanıAçık duran organın içeri çekilerek kapatılmasına dair ilksel büzülme eylemiMuhtemel

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
قبضAnlamlıAvuçlamak, tutmak, daraltmakElin tamamıyla kavramak, tasarrufa almak, yayılmış olanı geri çekmekHedef kök; Kur'an'da geçer
قضبAnlamlıKesmek, budamak, ayırmakBir ağacın dalını kesip almak, budanmış taze yeşillik ve yemOrtak çekirdekten koparma yönüyle anlam bağı taşır; Kur'an'da geçer
بقضKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır
بضقKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır
ضقبKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır
ضبقKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
قبضMerkezKavramak, çekmek, tasarruf altına almakAvucun tamamını kapatarak nesneyi bütünüyle sınırlandırma ve geri çekmeHem fiziksel tutmayı hem de yayılmış olanı içeriye doğru daraltmayı kapsar
اخذKomşuAlmak, yakalamakNesneyi kendi mülkiyetine veya yönüne geçirme eylemidir; elin büzülmesi şart değildirGenel alma fiilidir; kabzdaki fiziki kavrama ve daraltma biçimi zorunlu değildir
حوزKomşuSınır içine almak, toplamakBir şeyi kendi mülkiyet sınırları içerisine katıp koruma altına almaktırMekânsal ve sınır odaklıdır; el ile kavrama şartı aranmaz
امسكKomşuTutmak, bırakmamakElde bulunan veya düşmekte olan nesneyi salıvermemek, tutmaya devam etmektirSüreklilik ve engelleme baskındır; yeni bir kavrama eyleminden çok elde tutmayı vurgular
جمعKomşuBir araya getirmekDağınık parçaları bir noktada toplamak fiilidirBirleştirme esastır; nesnenin tek bir avuç veya kudret tarafından sıkıştırılması gerekmez
بسطZıtYaymak, açmak, genişletmekKatlanmış, büzülmüş veya tutulmuş olanı bütünüyle açığa çıkarmak ve yaymakقبض kökünün tam zıddıdır; daraltmanın ve çekmenin karşıtı olarak genişletmeyi ifade eder

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaقبضAvuçlamak, tutmak, daraltmakElin tamamıyla kavramak, tasarrufa almak, çekmekKesin
Latinceprehendere, contrahereYakalamak, kavramak; büzmek, çekmekİlk kelime fiziksel kavramayı, ikincisi yayılmış olanın geri çekilip büzülmesini karşılarGüçlü
İngilizceto grasp, to seize, to contractKavramak, el koymak, daraltmakNesneyi elle tutmayı ve boyut olarak geri çekip büzmeyi ifade ederGüçlü
Almancaergreifen, einziehenYakalamak, kavramak; geri çekmekBir nesneye el koymayı ve yayılmış bir şeyi içeriye doğru çekmeyi içerirGüçlü
Fransızcasaisir, contracterTutmak, zapt etmek; daralmakHukuki zilyetlik kurmayı ve fiziksel daralmayı birlikte karşılarGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Grand Robert.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
فَقَبَضْتُ قَبْضَةًFiziksel olarak elle avuçlamakSâmirî'nin elçinin izinden bir avuç toprak almasını anlatan bağlam (Tâhâ 20:96)
قَبَضْنَاهُ قَبْضًاYayılmış olanı geri çekmek, tedricen daraltmakGüneşin doğuşuyla uzayan gölgenin yavaşça içeri çekilip kısaltılması (Furkân 25:46)
وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْİnfaktan el çekmek, cimrilik etmekMünafıkların hayra ve Allah yolunda harcamaya karşı ellerini sımsıkı kapatması (Tevbe 9:67)
يَقْبِضُ وَيَبْسُطُRızkı veya imkânı daraltmak, kısmakAllah'ın dilediği kulundan imkânı kısıp dilediğine genişletmesi bağlamı (Bakara 2:245)
قَبْضَتُهُMutlak kudret ve tasarruf altında bulunmaKıyamet gününde bütün yeryüzünün Allah'ın tasarrufu ve kuşatması altında olması (Zümer 39:67)
وَيَقْبِضْنَUçarken kanatlarını toplamak, kısmakKuşların havadaki dengesini sağlarken kanatlarını açıp kapaması bağlamı (Mülk 67:19)
مَقْبُوضَةٌHukuken teslim alınmış olmak, zilyetlikBorç ilişkisinde güvence olarak verilen rehnin fiilen alacaklının eline teslim edilmesi (Bakara 2:283)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİlahi sıfatlar ve el-Kâbıd ismiAllah'ın rızkı daraltması, ruhları kabzetmesi ve kıyamette mahlûkatı kudretinde tutması tartışmasıMaddi el veya temas olmaksızın mutlak irade ve kudret tasarrufu
FıkıhAkitler hukuku ve zilyetlikSatım ve rehin akitlerinde malın kabzedilmesinin mülkiyetin intikali ve risk sorumluluğundaki yeriMalın alıcının veya rehin alanın fiili hâkimiyet ve kontrolüne geçmesi
TefsirTemsil ve istiare anlatımlarıGölgenin çekilmesi, kuşun kanat toplaması ve cimrilerin el yumması ifadelerinin mecazî tahliliSomut kavrama hareketinden ahlaki, kozmolojik ve ontolojik çekilmeye geçiş
HadisÖlüm, kıyamet tasvirleri ve ahlakRuhların alınması hali ve kıyamet günü semavatın dürülüp kabzedilmesine dair rivayetlerHayatın sonlandırılması ve kâinatın dağılmayacak şekilde tek otoriteye boyun eğmesi

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVarlık ve ölüm ilişkisiEcel ve rızık takdiriVarlığı kaynağına geri çekmeCanlılara verilen ruhun ve imkânın vakti geldiğinde geri alınarak ilahi huzura çekilmesiKesin
İlmiFiziksel ve biyolojik hareketDaralma ve kapanma mekanizmasıDenge ve ivme sağlamaKuşun kanatlarını kapatması veya gazın büzülmesi gibi hacmin daraltılmasıyla güç üretilmesiGüçlü
SiyasiEgemenlik ve otorite alanıMerkezi denetim ve hâkimiyetDağılmayı önlemeDağınık unsurların, sınırların ve toplumsal yapının tek bir merkezde toplanıp kontrol edilmesiGüçlü
İktisadiMülkiyet ve dolaşımZilyetlik ve likidite daralmasıGüvence ve harcama kontrolüRehin ile malın teminata alınması veya cimrilikle sermayenin piyasadan çekilerek kilitlenmesiKesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerKontraksiyon (büzülme / daralma) operatörüBir manifold veya uzaydaki noktaların birbirine yaklaşarak hacmin küçülmesi, yayılmış fonksiyonun sınırlandırılmasıGüçlü
Beşeri bilimlerZilyetlik ve hak kısıtlaması (haciz / temellük)Bir nesne üzerindeki fiili denetimin sağlanmasıyla başkalarının tasarruf alanının daraltılıp denetim altına alınmasıKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün anlamını yalnızca parmakları kapatıp el ile bir şeyi tutmak veya birinden borç / para teslim almak gibi dar bir eyleme indirgemek.
Kur'an içi daha geniş anlamKök; yayılmış kozmolojik varlıkların geri çekilmesinden (gölgenin kabzı), canlıların hareket mekanizmasına (kuşun kanat toplaması), ahlaki cimrilikten iktisadi teminata ve ilahi kudretin tüm varlığı ihata etmesine kadar uzanan tümel bir daraltma ve tasarruf ilkesidir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataÂyetlerde geçen ilahi tasarruf ifadelerinin (yeryüzünün Allah'ın kabzasında olması) antropomorfik biçimde fiziksel bir organa indirgenmesi ya da iktisadi rehin şartının basit bir el hareketi sanılarak hukuki zilyetlik derinliğinin ıskalanması.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'da varlığın genişleme (بسط) ve daralma (قبض) kutupları arasındaki ilahi dengesini kavramayı sağlar; hayatın, rızkın ve kozmik düzenin yalnızca yayılmaktan ibaret olmadığını, geri çekilme ve toplanma döngüsüyle ayakta durduğunu gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İnfak ve rızık ilişkisini düzenleyen ayetlerde (Bakara 2:245), borç ve teminat hukukunu belirleyen hükümlerde (Bakara 2:283), tevhit ve ilahi azamet tasvirlerinde (Zümer 39:67) ve tabiat kanunlarının anlatıldığı sahnelerde (Furkân 25:46; Mülk 67:19).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Münafıkların cimriliğini anlatan «ellerini sıkarlar» ifadesinin sadece cimrilik psikolojisi değil, toplumsal dayanışmadan bütünüyle geri çekilme tavrı olduğunu açıklar; ayrıca ilahi tasarrufun nesneleri yok etmek değil, kendi egemenlik alanına çekmek olduğunu fark ettirir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamParmakların tamamını el ayasına doğru büzerek bir nesneyi dışarı taşmayacak biçimde kavramak, tutmak ve çekmek.
  • Soyut anlamDağılmış, serbest veya yayılmış bir durumu sınırlandırarak belirli bir merkezî tasarruf, mülkiyet veya kontrol alanı altına almak.
  • Sistematik karşılıkAçılma ve genişlemenin karşıtı olarak varlığı, rızkı, kudreti ve hukuki hâkimiyeti daraltma, çekme ve kendi bünyesinde toplama mekanizması.
  • LaTeX modeliC(x)={y∈Ω∣∥y−x∥≤r}  ⟹  lim⁡r→0C(x)={x}
  • LaTeX açıklamasıModelde Ω serbest veya yayılmış varlık uzayını, x kavrayıcı merkezi, y kontrol altına alınan unsurları, r ise serbestiyet yarıçapını simgeler. C(x) kümesi, merkezin nesneyi sınırlandırarak kendi içine çekmesini temsil eder; yarıçapın daralarak sıfıra yaklaşması ise yayılmış olanın bütünüyle büzülüp tek bir elde toplanmasını, yani kabz hareketinin tamamlanmasını ifade eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ق