قبل
ق - ب - ل
KÖK- 294 geçiş
- 282 ayet
- 55 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Önce
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.700 harfالقاف واللام والباء معهما
ق ب ل، ل ق ب، ق ل ب، ب ق ل، ب ل ق مستعملات قبل: قال الخليل: من قَبْلُ ومن بَعْدُ غايتان بلا تنوين، وهما مثل قولك: ما رأيت مثله قط. فإذا أضفته إلى شيء نصبته إذا وقع موقع الصفة، تقول: جاء قبل عبد الله، وهو قبل زيد قادم. وإذا ألقيت عليه من صار في حد الأسماء نحو قولك: من قبل زيد، فصارت من صفة وخفض قبل ب? من فصار قبل منقاداً ب? من، وتحول من وصفيته إلى الاسمية، لأنه لا تجتمع
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR3.954 harfقبلُ: نقيض بعدُ. والقُبْلُ والقُبُلُ: نقيض الدبْرِ والدُبُرِ. ووقع السهم بقُبُلِ الهدف وبدُبُرِهِ. وقُدَّ قميصه من قُبُلٍ ومن دُبُرٍ، بالتثقيل، أي من مقدمه ومن مؤخره. ويقال انْزِلْ بقُبُلِ هذا الجبل، أي بسفحه. وكان ذلك في قُبْلِ الشتاء وفي قُبْلِ الصيف، أي في أوَّله. وقولهم إذنْ أقْبِلَ قُبْلَكَ، أي أقْصِد قصدَكَ وأتوجَّه نحوك. والقُبْلَةُ من التَقْبيلِ معروفةٌ. والقِبلةُ: التي يُصَلَّى نحوها.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok21.213 harfق ل ب
قبل ، قلب ، لقب ، لبق ، بقل ، بلق : مستعملات .
قبل : قال ابن المظفر : قَبْل : عقيب بَعْد ، وإذا أفردوا قالوا هو مِن قبلُ ومِن بَعدُ .
قال : وقال الخليل : قبلُ وبعدُ رُفِعا رفْعاً بلا تنوين لأنهما غايتان ، وهما مثلُ قولك : ما رأيتُ مثله قطّ فإذا أصفتَه إلى شيء نصبتَه إذا وقعَ موقعَ الصّفة ، كقولك : جاءنا قبلَ عبد الله ، وهو قبلَ زيدٍ قادمٌ . فإذا وقعتَ عليه مِنْ صار في حدّ
الأسماء ، كقولك من
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.778 harf(باب القاف والباء وما يثلثهما)
(قبح) القاف والباء والحاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على خلاف الحُسْن، وهو القُبْح. يقال قَبحَه الله، وهذا مقبوحٌ وقَبيح. وزعم ناسٌ أنَّ المعنى في قَبَحه: نحّاهُ وأبعدَه. [ومنه] قولُه تعالى: {وَيَوْمَ القِيَامَةِ هُمْ مِنَ المَقْبُوحِينَ[القصص 42].
ومما شذَّ عن الأصل وأحسَبُه من الكلام الذي ذَهَبَ مَن كان يُحْسِنُه، قولُهم كِسْرُ قَبيحٍ، وهو عَظْمُ السَّاعد، النِّصف الذي
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR3.835 harf- قبل يستعمل في التقدم المتصل والمنفصل، ويضاده بعد، وقيل: يستعملان في التقدم المتصل، ويضادهما دبر ودبر. هذا في الأصل وإن كان قد يتجوز في كل واحد منهما. (فقبل) يستعمل على أوجه:
الأول: في المكان بحسب الإضافة، فيقول الخارج من أصبهان إلى مكة: بغداد قبل الكوفة، ويقول الخارج من مكة إلى أصبهان: الكوفة قبل بغداد.
الثاني: في الزمان نحو: زمان عبد الملك قبل المنصور، قال: ﴿فلم تقتلون أنبياء من قبل﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR2.067 harfق ب ل
ذهب قِبَل السوق.
ولي قِبلَك حقّ وأصبت هذا من قبلك أي من جهتك وتلقائك.
ولقيته قبلاً وقبلاً وقبلاً: مواجهة وعياناً.
وافعل ذلك لعشر من ذي قبلٍ وقبلٍ: من قوتٍ مستقبلٍ.
ورأيت بذلك القبل شخصاً وهو ما استقبلك من نشزٍ أو جبلٍ.
وبه قبلٌ: خلاف حولٍ.
ورجلٌ أقبل وامرأة قبلاء وعينٌ قبلاء وقوم قبلٌ.
وجاء من قبلٍ ومن دبرٍ.
وما تصنع لو أقبل قبلك ولو أقبل قبلك لسكتّ أي لو
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR28.005 harfالجوهري : قَبْلُ نقيض بَعْد . ابن سيده : قَبْل عقيب بَعْد يقال : افعله قَبْل وبَعْد وهو مبني على الضم إِلا أَن يُضاف أَو ينكّر وسمع الكسائي : ﴿الأَمر من قَبْلِ ومن بَعْدِ﴾ فحذف ولم يَبْن وقد تقدم القول عليه في بَعْد وحكى سيبويه : افعله قَبْلاً وبَعداً وجئتك من قَبْلِ ومن بَعْدٍ قال اللحياني : وقال بعضهم ما هو بالذي لا قَبْل له وما هو بالذي لا بَعْد له . وقوله تعالى : { وإن كانوا من قَبْلِ أَن
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.637 harf* ق ب ل * * قَبْلُ * ضد بعد و * القُبْلُ * و * القُبُلُ * ضد الدبر والدبر وقد قميصه من قبل ومن دبر بالتثقيل أي من مقدمه ومن مؤخره و * القُبْلةُ * من التقبيل معروفة والقِبْلةُ التي يصلى نحوها وجلس * قُبَالَتَهُ * بالضم أي تُجاهه وهو اسم يكون ظرفا و * القابِلَةُ * الليلة المقبلة وقد * قَبَلَ * و * أقْبَلَ * بمعنى يقال عام * قابلٌ * أي * مُقْبِلٌ * و * تَقَبَّلَ * الشيء و * قَبِلَهُ * يقبله *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR28.003 harfقبل: نقيض بعد كما في الصحاح، قال الله تعالى: لله الأمر من قبل ومن بعد وفي المحكم: قبل: عقيب بعد، يقال: افعله قبل وبعد، قال شيخنا: فهما ظرفان للزمان، وقد قال جمع: إنهما يكونان للمكان أيضا، وفيه بحث، انتهى. قلت: وهو بحسب الإضافة، كقول الخارج من اليمن، إلى بيت المقدس: مكة قبل المدينة، ويقول الخارج من القدس إلى اليمن: المدينة قبل مكة، وقد يستعمل أيضا في المنزلة، كقولهم: فلان عند السلطان قبل فلان،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR10.839 harfقَبَلَ
1 قَبَلَ ذ as syn. with ↓ أَقْبَلَ, q. v.: see أَدْبَرَ, in two places. ― -b2- قَبَحَ اللّٰهُ مَا قَبَلَ مِنْهُ وَمَا دَبَرَ: see دَبَر. ― -b3- قَبِلَ He took, received, or admitted, willingly, or with approbation; he accepted. See قَبُولٌ. ― -b4- قَبِلَتِ النَّعْلُ The sandal had its قِبَال broken. (TA in art. شسع.)
قَابَلَهُ
3 قَابَلَهُ ذ He faced, or fronted, or was opposite to or
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR5.464 harfقَبَلَ
قَبَلَ U ( n. ac. قَبْل 1 , قَبُوْل 26 , قُبُوْل 27 ),
a. Blew from the south ( wind ).
b. [ 'Ala ], Applied himself to, attempted; persevered with.
c. A ( n. ac. قَبْل 1 ), Drew near, approached; advanced; came.
d. Provided with straps; strapped, laced ( shoe & c. ).
e. I , U ( n. ac. قَبَاْلَة 22t ) [ Bi ], Stood security for. _ast;
قَبِلَ
قَبِلَ A ( n. ac. قَبُوْل 26 ,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR81.222 harfقبل
قَبَلَ - يَقْبُلُ - قَبْل- قِبْلَة - قُبُل - قُبُلأ - مِنْ قُبُل - قِبَل - قَبِيْل - قَبِيْلاً - قَبِيْلَة - قَبَائِل - أَقْبَل - يُقْبِلُ - تَقَابَلَ - يَتَقَابَلُ - مُتَقَابِل - مُتَقَابِلِيْن - اسْتَقْبَلَ - يَسْتَقْبِلُ - مُسْتَقْبِل
قَبَلَ - يَقْبُلُ + كائن + على كائن: يتحرك باتجاه كائن آخر ناظر إليه مقترباً منه ومبدياً له " قُبُلَه"
Sîgalar(55)
- قَبْلُÖnce(فَعْلُ)×70
- قَبْلِهِمْOnlardan önce(فَعْلِهِمْ)×36
- قَبْلِكَSenden önce(فَعْلِكَ)×28
- قَبْلِÖnce(فَعْلِ)×25
- قَبْلَÖnce(فَعْلَ)×20
- قَبْلِكُمْSizden önce(فَعْلِكُمْ)×18
- قَبْلَهُمْOnlardan önce(فَعْلَهُمْ)×15
- قَبْلِهِOndan önce(فَعْلِهِ)×15
- قَبْلَكَSenden önce(فَعْلَكَ)×4
- مُتَقَابِلِينَKarşılıklı olanlar(مُتَفَاعِلِينَ)×4
Mücavir kökler269 mücavir (607 toplam)
- أتي
64 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- رسل
58 ortak ayet · Saçak demektir
- خلو
15 ortak ayet · Haliy : Boş arı kovanıdır
- كون
103 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- عقب
21 ortak ayet · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
- هلك
19 ortak ayet · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
- قرن
13 ortak ayet · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
- نوح
12 ortak ayet · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
- كتب
32 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- سنن
7 ortak ayet · “Sin” dişler demektir
- سير
8 ortak ayet · Gezerler
- شدد
16 ortak ayet · Sicim bağıdır
Geçtiği ayetler(282)
… مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا الَّذِي رُزِقْنَا مِنْ قَبْلُ وَأُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا وَلَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ …
Önceİman eden, salih ameller işleyenlere; altından ırmaklar akan cennetlerin kendileri için olduğunu müjdele. Onlara ne zaman bunlardan bir meyve rızık olarak verilirse bu, evvelce rızıklandığımız şeydi, derler. Onlara birbirine benzeyen (böyle nimetler) verilecek. Onlar için orada temiz eşler de vardır. Hem onlar orada temelli kalıcıdırlar.
… مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا …
ÖnceNe zaman ki; Allah’ın katından, kendilerinde olanı tasdik eden kitab geldi, onlar bundan önceki küfredenlere karşı kendilerine yardım gelmesini beklerlerken, bildikleri gelince onu inkar ettiler. Allah’ın la’neti kafirlerin üzerinedir.
… لِمَا مَعَهُمْ قُلْ فَلِمَ تَقْتُلُونَ أَنْبِيَاءَ اللَّهِ مِنْ قَبْلُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ
ÖnceBir de onlara Allah’ın indirdiğine inanın, denilince; biz, bize indirilene inanırız derler. Ondan başkasını inkar ederler. Halbuki o beraberlerindekini tasdik eden bir kitabdır. De ki: İnanmış kimseler idiyseniz neden daha önce, Allah’ın peygamberlerini öldürüyordunuz?
أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَكُمْ كَمَا سُئِلَ مُوسَى مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَتَبَدَّلِ الْكُفْرَ بِالْإِيمَانِ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ
ÖnceYoksa daha önce Musa’ya sorulduğu gibi siz de peygamberinizi sorguya çekmek mi istiyorsunuz? Kim imanı küfürle değişirse dosdoğru yoldan sapıtmış olur.
مِنْ قَبْلُ هُدًى لِلنَّاسِ وَأَنْزَلَ الْفُرْقَانَ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ ذُو انْتِقَامٍ
ÖnceDaha önce. İnsanlara yol gösterici olarak. Furkan’ı da indirdi. Muhakkak ki Allah’ın ayetlerini inkar edenler için, gerçekten şiddetli azab vardır. Allah, Aziz’dir, intikam sahibidir.
… آيَاتِهِ وَيُزَكِّيهِمْ وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ
ÖnceAnd olsun ki: Allah, mü’minlere büyük bir lutufda bulunmuştur. Zira onlara Allah’ın ayetlerini okuyan, teskiye eden, kitab ve hikmeti öğreten kendi içlerinden bir peygamber göndermiştir. Halbuki onlar, daha önce apaçık bir dalalet içindeydiler.
… الدُّنْيَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ كَثِيرَةٌ كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا …
ÖnceEy iman edenler; Allah yoluna koyulduğunuz zaman, iyice araştırın. Size selam verene; dünya hayatının geçici menfaatine göz dikerek; sen mü’min değilsin, demeyin. Allah katında çok ganimetler vardır. Önce siz de öyleydiniz ama Allah size lütfetti. Onun için iyice araştırın. Muhakkak ki Allah; yaptıklarınızdan haberdardır.
… الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ …
ÖnceEy iman edenler; Allah’a, peygamberine, peygamberine indirdiği kitaba ve daha önce indirdiği kitaba inanın. Kim, Allah’ı, meleklerini, kitablarını, peygamberlerini, ve ahiret gününü inkar ederse; şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür.
وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْنَاهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيمًا
ÖnceKıssalarını daha önce sana anlattığımız peygamberlerle, kıssasını sana anlatmadığımız peygamberlere de. Ve Allah Musa ile konuşmuştur.
قُلْ يَاأَهْلَ الْكِتَابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ وَأَنَّ أَكْثَرَكُمْ فَاسِقُونَ
ÖnceDe ki: Ey Ehl-i Kitab; bizden hoşlanmayışınız, ancak Allah’a, bize indirilene ve daha önce indirilenlere inanmamızdan ve sizin bir çoğunuzun da fasık kimseler olmanızdandır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قبل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قدم, ورد, تلقي |
| Zıt Kök | دبر |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin ön yüzüyle başka bir şeye yönelmesi, yüz yüze gelme ve karşılama |
| Çekirdek Özet 2 | Zaman veya mekânda önde/ileride bulunma; ilahi çağrıya, tövbeye ve amele rıza ile muhatap olma |
| Çekirdek Özet 3 | Yöneliş birliği (kıble), tarihsel öncelik bilinci ve amellerin meşruiyet kazanarak kabul edilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü sadece kronolojik "önce" zarfına indirgeyip yüzleşme, yönelme ve onaylama eksenlerini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قب | Bir şeyi kavramak, toplamak, öne doğru büzmek veya tutmak (karşılaştır: قبض avuçlamak/tutmak, قبس ateş korunu almak/yaklaşmak, قبر örtüp içine almak, قبح yüzün buruşup toplanması) | ل | Temel kavrama ve toplanma hareketini, bir hedefe yönelme, yüz yüze durma ve karşıdakini benimseyip kabul etme doğrultusunda daraltmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Yönelişin odak noktasını, toplanma ufkunu ve kesin sınır hattını belirler. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Yönelinen muhatabın içine alma, barındırma ve kuşatma kapasitesini temsil eder. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Hareketi belirli bir hedefe, merkeze veya öne doğru sevk eden yönlendirici gücü gösterir. |
| قبل | Odak noktasına doğru yönelerek içine girme veya yüz yüze gelme | Bir varlığın ön cephesini belirli bir hedefe çevirerek onunla temas kurması, onu içine alması veya karşılaması hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin, canlının veya organın ön yüzü; arkasının (dübür) zıddı olan ön tarafı; yüz yüze gelme ve gözlerin doğrudan hedefe odaklanması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde rüzgârın doğudan esip yüzü karşılaması anlamında kabul rüzgârı (er-rîhu’l-kabûl), devenin yularının bağlandığı ön bağ (kibâl) ve düşmanla göz göze gelip yüzleşme bağlamlarında sıklıkla geçmektedir. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik kullanımda kadının yün eğirirken ipi kendine doğru bükmesine «kabîl» denilmiş, devenin kulağının ön tarafından kesilip sarkıtılan enine «mukâbele» adı verilmiş; ebelik yapan kadına doğan çocuğu önden karşılayıp tuttuğu için «kābile» denilmiştir. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesi genelinde kök, hem yönelme ve karşılama hem de zamansal veya mekânsal olarak «önce / önde olma» anlam çekirdeğini taşır. İbranicede q-b-l (קִבֵּל / qibbel) kökü «almak, kabul etmek, karşılamak, razı olmak» anlamındadır ve rabbinik gelenekte bilginin kuşaktan kuşağa kabul edilerek aktarılmasını (kabala) ifade eder. Süryanicede (ܩܒܠ / qabbel) kökü de benzer şekilde «teslim almak, benimsemek, karşı çıkmamak, ağırlamak» manalarında yaygın olarak kullanılır. Arapçada kök bir yandan fiziksel ön taraf (kubul), yön (kıble) ve zamansal öncelik (kabl) anlamlarını korurken, diğer yandan soyut düzeyde bir teklifi, tövbeyi veya ameli rıza ile karşılama (kabûl) yönünde genişlemiştir. Fonetik açıdan kök harfleri Sami dillerinin çoğunda düzenli bir ses denkligi sergileyerek ortak semantik alanı muhafaza etmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قبل çekirdeği | Ön yüz, yüzleşme, karşılama ve yönelme kavramından türeyerek zaman zarfı (kabl), yönelim merkezi (kıble) ve rıza gösterme (kabûl) kalıplarına yayılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice קבל (qibbel), Süryanice ܩܒܠ (qabbel) | Her iki dilde de bir şeyi önden teslim alma, karşılayıp benimseme ve teklife rıza gösterme anlamları Arapça ile birebir örtüşür. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin Sami dışı kollarında doğrulanmış düzenli bir eşdeğer tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قبل | Anlamlı | Yönelmek, karşılamak, ön taraf | Ön cephe ile muhatap olma, zaman veya mekânda önde bulunma, kabul etme. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| قلب | Anlamlı | Çevirmek, altüst etmek, iç yüz | Bir şeyin içini dışına, üstünü altına getirmek; merkez organ olarak kalp. | Kur'an'da geçer; yönelişin tersine dönmesini içerir. |
| بقل | Anlamlı | Bitmek, yeşermek | Toprağın yarılarak içindeki otların öne/dışa doğru fışkırması, sebze. | Kur'an'da geçer (Bakara 2:61). |
| بلق | Anlamlı | Alacalık, açıklık, kapıyı açmak | İki zıt rengin bir arada olması, kapının ardına kadar açılması. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta‘meldir. |
| لقب | Anlamlı | Ad takmak, anmak | Bir kimseye öne çıkan bir niteliğinden ötürü ad veya unvan vermek. | Kur'an'da geçer (Hucurât 49:11). |
| لبق | Anlamlı | Yumuşatmak, yakışmak, becerikli olmak | Bir şeyin kıvamına gelmesi, ahlak ve tavırda uyumluluk ve yatkınlık. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta‘meldir. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قبل | Merkez | Yönelme ve kabul | Bir hedefe ön yüzüyle yönelip onu rıza ile muhatap alma ve karşılama. | Hem zamansal önceliği hem de bilinçli kabul ve yönelişi ifade eder. |
| قدم | Komşu | Zaman ve mekânda öne geçme | قبل doğrudan yüzleşmeyi ve yönelişi merkeze alırken, قدم safi yürüyüş ve aşama bakımından öne çıkmayı gösterir. | Yöneliş ve rıza unsuru barındırması zorunlu değildir. |
| ورد | Komşu | Bir hedefe ulaşma, varma | قبل yüz yüze gelme ve karşılama iken, ورد özellikle su veya ihtiyaç mahalline bizzat inip ulaşmayı anlatır. | Hedefe erişim hareketidir, karşılıklı kabul içermez. |
| تلقي | Komşu | Karşılaşma ve alma | قبل rıza ile bağra basmayı vurgularken, تلقي karşılaşma ve bilgiyi/haberi yolda teslim alma eylemidir. | Karşıdan geleni alma hareketidir. |
| دبر | Zıt | Arka, geri dönme, yüz çevirme | قبل ön yüzü dönmeyi ve benimsemeyi bildirirken, دبر sırt çevirmeyi, arkada kalmayı ve kaçmayı anlatır. | Fiziksel ve ahlaki olarak yüz çevirme durumudur. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قبل | Yüzleşmek, yönelmek, önceden olmak, kabul etmek | Fiziksel ön yüz, yöneliş ekseni, tarihsel öncelik ve iradi kabulü tek bir kökte toplar. | Kesin |
| Latince | accipere, ante, recipere | Kabul etmek, önce, teslim almak | accipere/recipere onaylayıp almayı karşılarken, ante zamansal önceliği karşılar; aynı kökten türemezler. | Güçlü |
| İngilizce | to accept, before, orient, face | Kabul etmek, önce, yönelmek, yüzleşmek | accept iradi kabulü, before kronolojik önceliği, orient yönelişi karşılar; kök birliği taşımazlar. | Güçlü |
| Almanca | annehmen, empfangen, vor | Kabul etmek, karşılamak, önce | annehmen benimsemeyi, empfangen karşılamayı, vor zamansal ve mekânsal önceliği verir. | Güçlü |
| Fransızca | accepter, avant, orienter | Kabul etmek, önce, yöneltmek | accepter hukuki ve ahlaki onayı, avant ise zaman veya sıra önceliğini ifade eder. | Güçlü |
Kaynak Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قَبْلُ / مِنْ قَبْلُ | Zaman veya sıra bakımından öncelik | Tarihsel kavimlerin durumunu, vahyin geçmişteki tecrübesini veya eylemin vaktini bildiren bağlamlar (Bakara 2:25, Yûsuf 12:6, Kasas 28:48). |
| قِبْلَة | İbadette ve hayatta yönelinen kutsal mihver | Müslümanların namazda yöneldikleri Kâbe ve tevhid birliği ekseni (Bakara 2:144, Yûnus 10:87). |
| يَقْبَلُ / تُقْبَلُ / يَتَقَبَّلُ | Ameli, tövbeyi veya adağı rıza ile tasdik etmek | Allah’ın kullarının tövbesini kabul etmesi, amelleri mükâfatlandırması ve meşru sayması (Bakara 2:48, Âl-i İmrân 3:85, Tevbe 9:104, Şûrâ 42:25). |
| مُتَقَابِلِينَ | Yüz yüze, karşılıklı ve dostça oturma hali | Cennet ehlinin aralarındaki kin silinmiş olarak tahtlar üzerinde birbirine bakarak sohbet etmesi (Hicr 15:47, Sâffât 37:44, Vâkıa 56:16). |
| قِبَل / قُبُل | Gözle görme, yüz yüze gelme, birinin katı/tarafı | Mucizelerin veya meleklerin gözle açıkça görülmesi; bir meselenin bir kimse tarafından kaynaklanması (En‘âm 6:111, Neml 27:37, Kehf 18:55). |
| فَأَقْبَلَ / أَقْبَلُوا | Yönelip gelmek, birine doğru adım atmak | Bir grubun veya bireyin yüzünü diğerine çevirerek söze ya da eyleme girişmesi (Sâffât 37:50, Kalem 68:30, Zâriyât 51:29). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tövbenin ve amellerin kabulü (kabûlüt-tevbe) | Tövbe ve itaatin kabul edilmesinin Allah üzerine aklen vacip mi yoksa sırf lütuf mu olduğu tartışması. | İlahi rıza, meşruiyet ve amelin ahirette geçerli sayılması. |
| Fıkıh | Akit teorisinde icap ve kabul (el-îcâb ve’l-kabûl); kıble tayini | Sözleşmelerin tamamlanması için irade beyanının uyuşması; namazın şartı olarak kıbleye yönelme (istikbâlü’l-kıble). | Hukuki bağlayıcılık doğuran iradi rıza ve fiziksel yöneliş zorunluluğu. |
| Tefsir | Kıble ayetleri ve peygamberler arası tarihsel öncelik | Müslümanların yönünün Mescid-i Aksâ'dan Kâbe'ye çevrilmesi ve geçmiş ümmetlerin akıbeti. | İlahi rehberlikte süreklilik, tarihsel öncelik ve ümmetin kimlik ekseni. |
| Hadis | Amellerin niyetle kabulü ve kıbleye hürmet | Namazın, sadakanın kabul şartları ve kıbleye karşı gösterilmesi gereken edep hükümleri. | İhlasla sunulan amelin reddedilmemesi ve kutsal yöne saygı. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve ibadet ekseni | Kıble ve tevbe kabulü | Yön tayin etme ve ameli meşrulaştırma | Bütün müminleri tek bir yönelişte birleştirir; hatalardan dönüldüğünde ilahi affın kapısını açar. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Öncüller (mukaddemât) ve hipotez kabulü | Bilginin doğrulanması ve ön kabul şartları | Bir tezin bilimsel olarak geçerli sayılması, öncüllerin tutarlılığına ve verilerin onaylanmasına bağlıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal sözleşme ve meşruiyet | İtaat ve toplumsal mutabakat | Yönetimin tanınması ve siyasal yön | Halkın veya temsilcilerin iradi rızası olmadan siyasi otorite hukuki meşruiyet (kabûl) kazanamaz. | Güçlü |
| İktisadi | Akitler ve ticaret hukuku | İcabı onaylama (kabul beyanı) | Akdin tekemmülü ve mülkiyet intikali | Ticari muamelelerde teklifin karşı tarafça benimsenip onaylanması ile mülkiyet ve borç doğar. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Vektörel yönelim ve girdi kabul eşiği (acceptance threshold) | Fizikte bir kuvvetin belirli bir doğrultuda hedefe yönelmesi; bilgisayar biliminde bir algoritmanın koşulları sağlayan girdiyi kabul edip işlem alanına alması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karşılıklı tanıma ve sosyal mutabakat (consensus) | Sosyoloji ve hukukta bireylerin yüz yüze gelerek ortak bir norm etrafında birbirini tanıması ve teklifleri iradi olarak onaylaması. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü çoğunlukla sadece «önce» anlamında kronolojik bir zarf veya edilgen bir «kabullenme / boyun eğme» kalıbına sıkıştırmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yüzünü aktif bir iradeyle hedefe dönme (ikbâl), ortak bir varoluşsal merkez tayin etme (kıble), karşılıklı yüz yüze iletişim (tekābül) ve amele rıza gösterme bütünlüğü. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kıbleyi sadece coğrafi bir doğrultu, kabulü ise pasif bir teslimiyet sanmak; Kur'an'ın geçmiş ümmetleri (min kabliküm) ibret ve tecrübe sürekliliği olarak sunan tarih felsefesini kopuk bir geçmiş anlatısına indirgemek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem tarih felsefesini (insanlığın vahiy tecrübesindeki öncelik-sonralık ilişkisi) hem ibadetlerin yön merkezini (kıble) hem de ibadet ve tövbenin nihai amacını (ilahi kabul) inşa eden merkez kavramlardan biridir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kıble tahvili ayetlerinde (Bakara 2:142-150), geçmiş peygamberler ve ümmetlerin zikredildiği tarihsel bağlamlarda, tövbe ve amellerin Allah katındaki geçerliliğini bildiren ayetlerde (Tevbe 9:104, Şûrâ 42:25). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanların yönelişini şekilsel bir namaz duruşundan ibaret gören anlayışı aşarak, hayatın bütün eylemlerini tevhid eksenli tek bir hedefe odaklama bilincini yerleştirir; kaderci veya edilgen kabullenme yerine iradi yönelişi koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir varlığın ön yüzü, cephesi; yüz yüze gelme ve karşıdakine doğru yönelme.
- Soyut anlamBir çağrıya, teklife veya gerçeğe iradi rıza göstererek onu benimseme; zaman diziliminde önceki aşamada bulunma.
- Sistematik karşılıkDağınık unsurları ortak bir hedefe bağlayan mihver (kıble) ve sunulan eylemlerin meşruiyet kazanma mekanizması (kabul).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde yönelen özneyi, yönelinen hedefi temsil eder. öznenin ön yüz vektörünü, ise hedefin yönelim vektörünü gösterir; bu iki vektörün skaler çarpımı () yüz yüze gelme ve karşılıklı uyum derecesini (ikbâl, kabûl ve kıble) modeller. basamak fonksiyonu ise zaman farkı üzerinden zamansal öncelik (, yani kabl) şartının sağlandığı tarihsel sürekliliği simgeler.