دحو

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: د-ح-و1 sîga, 2 mücavir kök, 1 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.دحوبعددَحَاهَاأرض

KökSîga 1Ayet 1Sure 1Mücavir 2

▶ Ağı aç (3B)

دحو

د - ح - و

KÖK
  • 1 geçiş
  • 1 ayet
  • 1 sîga
  • 9 sözlük

Dahye : Udhuvve, deve kuşunun yumurtasını yaptığı yerdir. Tadhiyye, düzenleme anlamına gelmektedir.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: دحى · دحي

Notlarım

Sözlükler(9)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Dahye : Udhuvve, deve kuşunun yumurtasını yaptığı yerdir. Tadhiyye, düzenleme anlamına gelmektedir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.493 harf
Madde başı: دحوباب الحاء والدال و واي معهما حدأ، حدو، حيد، دحو، دحي، دوح، وحد مستعملات حدأ: الحِدَأَة: طائر يَصيدُ الجِرْذَان، ويقال إنّها كانت تَصيدُ لسليمان بن داود وكانت أصيدَ الطير، فانقطع عنه الصيد لدعوة سليمان: "ربّ اغفِرْ لي وهَبْ لي ملكا لا ينبغي لأحدٍ من بعدي". قال العجاج: كأنَّهُنَّ الحِدأُ الأُوِيُّ والحَدَأُ، مهموز مقصور بفتح الحاء شِبْهُ فَأْسٍ تُنْفَرُ به الحِجارة مُحَدَّد الطَّرَف. قال
Tamamını oku

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.493 harf
Madde başı: دحيباب الحاء والدال و واي معهما حدأ، حدو، حيد، دحو، دحي، دوح، وحد مستعملات حدأ: الحِدَأَة: طائر يَصيدُ الجِرْذَان، ويقال إنّها كانت تَصيدُ لسليمان بن داود وكانت أصيدَ الطير، فانقطع عنه الصيد لدعوة سليمان: "ربّ اغفِرْ لي وهَبْ لي ملكا لا ينبغي لأحدٍ من بعدي". قال العجاج: كأنَّهُنَّ الحِدأُ الأُوِيُّ والحَدَأُ، مهموز مقصور بفتح الحاء شِبْهُ فَأْسٍ تُنْفَرُ به الحِجارة مُحَدَّد الطَّرَف. قال
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR3.332 harf
(باب الدال والحاء وما يثلثهما) (دحر) الدال والحاء والراء أصلٌ واحد، وهو الطَّرد والإبعاد. قال الله تعالى: ﴿اخْرُجْ مِنْهَا مَذْؤُوماً مَدْحُورا([1])﴾[الأعراف 18]. (دحز) الدال والحاء والزاء ليس بشيء. وقال ابن دريد: الدَّحْز: الجِماع([2]). وقد يُولَع هذا الرجُل بباب الجماع والدَّفْع، وباب القَمْش والجمع. (دحس) الدال والحاء والسين أصلٌ مطَّرِد مُنْقاس، وهو تخلُّل الشَّيءِ بالشَّيءِ في
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR352 harf
د ح و خلق الله الأرض مجتمعة ثم دحاها أي بسطها ومدّهـا ووسّعهـا كمـا يأخـذ الخبّـاز الفرزدقـة فيدحوها‏.‏ قال ابن الروميّ‏:‏ يدحو الرقاقة مثل اللمح بالبصر ويقـال للاعـب بالجـوز‏:‏ ابعد وادحه أي ارمه وأزله عن مكانه‏.‏ ودحا المطر الحصى عن الأرض‏:‏ كشفه‏.‏ وكأنهن البيض في الأداحيّ‏.‏ وباضت النعامة في أدحيّها وهو مفرخها لأنها تدحوه أي تبسطه وتوسّعه‏.‏
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR286 harf
Madde başı: دحي* د ح ي * * دَحَا * الشيء بسطه وبابه عدا ومنه قوله تعالى ﴿والأرض بعد ذلك دحاها﴾ ودحا المطر الحصى عن وجه الأرض و * دِحْيَةُ * الكلبي بالكسر هو الذي كان جبريل عليه السلام يأتي النبي ]ص[ في صورته وكان من أجمل الناس و * مَدْحَى * النعامة موضع بيضها و * أُدْحِيُّهَا * موضعها الذي تفرخ فيه
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR2.463 harf
Madde başı: دحو: ( و ( *!دَحَا اللَّهُ الأرضَ *!يَدْحُوها *!ويَدْحاها *!دَحْواً : بَسَطَها ) . قالَ شيْخُنا : فيه تَخْلِيط بالاصْطِلاحِ ، ولو قالَ *!دَحا كدَعَا وسَعَى لكانَ أَنَصّ على المُرادِ وأَبْعَد عن تَخْليطِ الاصْطِلاح . قالَ الجَوهرِيُّ : قالَ اللَّهُ تعالى : ﴿والأَرْض بعدَ ذلكَ *!دَحاها﴾ ، أَي بَسَطَها . قُلْتُ : وهو تَفْسيرُ الفرَّاء . قالَ شمِرٌ : وأَنْشَدَتْني أَعْرابِيَّة : الحمدُ للَّهِ
Maddenin bağlantısı

: ( و ( *!دَحَا اللَّهُ الأرضَ *!يَدْحُوها *!ويَدْحاها *!دَحْواً : بَسَطَها ) . قالَ شيْخُنا : فيه تَخْلِيط بالاصْطِلاحِ ، ولو قالَ *!دَحا كدَعَا وسَعَى لكانَ أَنَصّ على المُرادِ

وأَبْعَد عن تَخْليطِ الاصْطِلاح . قالَ الجَوهرِيُّ : قالَ اللَّهُ تعالى : ﴿والأَرْض بعدَ ذلكَ *!دَحاها﴾ ، أَي بَسَطَها . قُلْتُ : وهو تَفْسيرُ الفرَّاء . قالَ شمِرٌ : وأَنْشَدَتْني أَعْرابِيَّة : الحمدُ للَّهِ الذي أَطاقَابَنَى السَّماءَ فَوْقَنا طِباقَا ثم *!دَحَا الأَرضَ فما أَطاقَاقالَ شَمِرٌ : وفَسَّرَتْه فقالتْ : دَحا الأَرضَ أَوْسَعَها . وأَنْشَدَ ابنُ برِّي لزيدِ بنِ عَمْرو بن نُفَيل : دَحَاها فلمَّا رآها اسْتَوَتْ على الماءِ أَرْسَى عليها الجِبالا قُلْتُ : وسِياقُ المصنِّف في ذكْرِ المَصْدر يَقْتَضي أنَّه *!ليَدْحو *!ويَدْحَى ، وليسَ كذَلِكَ بل مَصْدَر *!يَدْحى *!دَحْياً وهي لُغَةٌ في *!يَدْحو *!دَحْواً ، حَكَاها اللَّحْيانيُّ وسَيَأْتي ذلكَ للمصنِّفِ في الذي يَلِيه ، فلو اقْتَصَرَ على اللّغَةِ الأُولى كانَ حَسَناً . وفي صلاةِ عليَ ، رضِيَ اللَّهُ تعالى عنه : ( اللهُمَّ *!دَاحِيَ *!المَدْحُوَّاتِ ) ، يَعْني باسِطَ الأَرَضِينَ ومُوَسِّعَها . ( و ) *!دَحَا ( الرَّجُلُ ) *!يَدْحُو *!دَحْواً : ( جامَعَ ) ؛ لُغَةٌ فيه عن ابنِ الأعْرابيِّ : ( و ) دَحَا ( البَطْنُ : عَظُمَ واسْتَرْسَلَ إلى أَسْفَلَ ) ؛ عن كُراعٍ . ( *!وادْحَوَى ) الشَّيءُ : ( انْبَسَطَ ) ؛ قالَ يزيدُ بنُ الحَكَم الثَّقفيُّ يُعاتِبُ أَخاهُ : *!ويَدْحُو بكَ الدَّاحِي إلى كلِّ سَوْءَةٍ فَيَا شَرَّ مَنْ *!يَدْحُو بأَطْيَش مُدْحَوِ ( *!والأُدْحِيُّ ، كلُجِّيَ ) ، أُفْعُول مِن *!دَحَوْت ، ( ويُكْسَرُ ) ؛ واقْتَصَرَ الجَوهرِيُّ على الضمِّ ؛

( *!والأُدْحِيَّةُ *!والأُدْحُوَّةُ ) ، بضمِّهِما : ( مَبيضُ النَّعامِ في الرَّمْلِ ) لأنَّه *!يَدْحُوه برِجْلِه ، أَي يَبْسُطه ويُوسعُه ثم يَبِيضُ فيه ، وليسَ للنَّعامِ عُشٌّ ؛ نَقَلَهُ الجَوهرِيُّ . وهي واوِيَّةٌ يائِيَّةٌ وسيَأْتي في الذي يَلِيه ، والجَمْعُ *!الأداحِيُّ . وفي الحدِيثِ : ( لا تكونُوا كقَيْضِ بَيْضِ في *!أَداحٍيّ ) . وممَّا يُسْتدركُ عليه : *!مَدْحَى النَّعام : كمَسْعَى : مَبيضُه ؛ نقلَهُ الجَوهرِيُّ . *!ودَحا السَّيْلُ بالبَطْحاءِ : رَمَى وأَلْقى . *!ودَحا الحَجَرَ بيَدِه : أَي رَمَى به ودَفَعَه . *!والدَّحْوُ بالحجارَةِ : المُرامَاةُ بها والمُسابَقَةُ ، كالمُدَاحَاةِ . والمَطَرُ *!الدَّاحِي : الذي *!يَدْحُو الحَصَى عن وَجْه الأرضِ يَنْزِعُه . ويقالُ لَّلاعِبِ بالجَوْزِ : أَبْعِدِ المَرْمَى *!وادْحُه ، أَي ارْمِهِ . ويقالُ للفَرَسِ : مَرَّ *!يَدْحُو *!دَحْواً إذا رَمَى بيَدَيْه رَمْياً لا يَرْفَع سُنْبُكَه عن الأرْضِ كَثِيراً . *!ودحوةُ بنُ مُعاوِيَةَ بنِ بكْرٍ أَخو *!دحْيَة الآتي ذَكَرَه الجَوهرِيُّ .

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR3.440 harf
Madde başı: دحي: ( ى ( *!دَحَيْتُ الشَّيءَ *!أَدْحاهُ *!دَحْياً ) : أَهْمَلَهُ الجَوهرِيُّ . وقالَ اللحْيانيُّ : أَي ( بَسَطْتُه ) . وقد ذَكَرَ الجَوهرِيُّ بعضَ اللّغاتِ التي ذكَرَها المصنِّف في هذا الترْكيبِ كما سَيَأْتي ، فمِثْل هذا لا يكُونُ مُسْتدركاً عليه ولا يُكْتَبُ بالأَحْمَر ، فتأَمَّل . ولو قالَ : *!دَحاهُ *!دَحْياً ، كسَعَى ؛ كانَ أَنَصّ على المُرادِ وأَبْعَد عن تَخْليطِ الاصْطِلاحِ . ( و )
Maddenin bağlantısı

: ( ى ( *!دَحَيْتُ الشَّيءَ *!أَدْحاهُ *!دَحْياً ) : أَهْمَلَهُ الجَوهرِيُّ . وقالَ اللحْيانيُّ : أَي ( بَسَطْتُه ) . وقد ذَكَرَ الجَوهرِيُّ بعضَ اللّغاتِ التي ذكَرَها المصنِّف في هذا الترْكيبِ كما سَيَأْتي ، فمِثْل هذا لا يكُونُ مُسْتدركاً عليه ولا يُكْتَبُ بالأَحْمَر ، فتأَمَّل . ولو قالَ : *!دَحاهُ *!دَحْياً ، كسَعَى ؛ كانَ أَنَصّ على المُرادِ وأَبْعَد عن تَخْليطِ الاصْطِلاحِ . ( و ) دَحَيْت ( الإِبلَ ) دَحْياً : ( سُقْتُها ) سَوْقاً ؛ والَّذالُ لُغَةٌ فيه . ( *!والأُدْحِيُّ ) ، بالضَّمِّ ( ويُكْسَرُ : مَبِيضُ النَّعام ) . وهذا قد ذَكَرَه الجَوهرِيُّ ، وهي ذاتُ وَجْهَيْن ووَزْنَه أُفْعُول ،

والجَمْعُ *!أَداحِي . ( و ) *!الأُدْحِيُّ : ( مَنْزِلٌ للقَمَرِ ) بينَ النَّعائِمِ وسَعْدٍ الذَّابِحِ ، يقالُ له البَلْدَة شَبِيهٌ *!بأُدْحِيِّ النَّعامِ . ( و ) *!دُحَيٌّ ، ( كسُمَيَ : بَطْنٌ ) من العَرَبِ ؛ عن ابنِ دُرَيْدٍ . ( و ) *!دَحِيٌّ ، ( كغَنِيَ : ع ) ؛ نَقَلَهما ابنُ سِيدَه . ( *!والدِّحْيَةُ ، بالكسْرِ : رئيسُ الجُنْدِ ) ومُقَدَّمُهم ، أَو الرَّئيسُ مُطْلقاً في لُغَةِ اليَمَنِ كما في الرَّوْض للسَّهيلي . وقالَ أَبو عَمْرو : أصْلُ هذه الكَلِمَة السَّيِّدُ بالفارِسِيَّةِ ، وكأَنَّه مِن دَحاهُ يَدْحُوه إذا بَسَطَه ومَهَّدَه ، لأنَّ الرَّئيسَ له البَسْط والتَّمْهيد ، وقلبُ الواوِ فيه ياءً نظيرُ قَلْبها في فِتْيَة وصِبْيَة . قُلْتُ : فإذاً صَوابُ ذِكْره في دَحا دَحْواً . وفي الحدِيثِ : ( يدخلُ البيتَ المَعْمورَ كلَّ يَوْم سَبْعونَ أَلْفَ *!دِحْيَةٍ مع كلِّ دِحْيَةٍ سَبْعون ألفَ مَلَك ) ، ( و ) به سُمِّي دِحْيَةُ ( بنُ خَليفَةَ ) بنِ فرْوَةَ بنِ نضالَةَ ( الكَلْبيُّ ) الصَّحابيُّ المَشْهورُ ، وهو الذي كانَ جِبْريل ، عليه السلام ، يأْتي بصورته وكان من أجْمَل الناسِ وأَحْسَنهم صُورَةً ؛ ( ويُفْتَحُ ) . قالَ ابنُ برِّي : أجازَ ابنُ السِّكِّيت في دِحْيَة الكَلْبي فتْحَ الَّدالِ وكَسْرَها ، وأَمَّا الأصْمَعِيّ ففتح الدَّال وأَنْكَرَ الكَسْر . ( و ) *!الدَّحْيَةُ ، ( بالفتْحِ : القِرْدَةُ الأُنْثى ) . قالَ شيْخُنا : ولعلَّ ذكر الأُنْثى دَفْعاً لتَوَهّم أنَّ تاءَ القِرْدَة للوحْدَةِ ، فتأَمَّل . ( و ) *!دَحْيَة ( بنُ مُعاوِيَةَ بنِ بكْرِ ) بنِ هَوازِنَ أَخُو دَحْوة الماضي ، ذكرهما الجوهريّ فيه الفَتْح لا غَيْر . ( *!والمِدْحاةُ ، كمِسْحاةٍ : خَشَبَةٌ

*!يُدْحَى بها الصَّبيُّ فَتَمُرُّ على وَجْهِ الأرْضِ لا تأْتِي على شيءٍ إلاَّ اجْتَحَفَتْهُ . ( وقال شَمِرٌ : *!المِدْحاةُ لعْبةٌ يَلْعَبُ بها أَهْلُ مكَّةَ ؛ قالَ : وسَمِعْتُ الأَسدِيّ يَصِفُها ويقولُ : هي *!المَدَاحِي والمَسَاوِي ، وهي أَحْجارٌ أَمْثال القِرَصَة وقد حَفَرُوا حفيرةً بقدْرِ ذلكَ الحَجَرِ فيفتحون قليلاً ، ثم يَدْحُون بتلْكَ الأحْجارِ إلى تلكَ الحَفِيرَةِ ، فإن وَقَعَ فيها الحَجَرُ فقد قَمَر ، وإلاَّ فقد قُمِرَ . ( قالَ : وهو يَدْحُو ويَسْدُو إذا دَحاها على الأرْضِ إلى الحُفْرةِ ، والحُفْرةُ هي أُدْحِيَّة . ( وسِياقُ هذه العِبارَةِ يَقْتَضي أَنْ يُذْكَرَ في دَحا دَحْواً ، فتأَمَّل . ( *!وتَدَحَّى : تَبَسَّطَ ) . يقالُ : نامَ فلانٌ *!فتَدَحَّى أَي اضْطَجَعَ في سَعَةٍ من الأرْضِ . وممَّا يُسْتدركُ عليه : *!المَدْحِيَّات : المَبْسُوطات . لُغَةٌ في المَدْحُوَّات . قال ابنُ برِّي : ويقالُ للنَّعامَةِ بِنْتُ أُدْحِيَّة ؛ قالَ : وأَنْشَدَ أَحمدُ بنُ عبيدٍ عن الأصْمعيّ : بَاتَا كرِجْلَيْ بِنْتِ *!أُدْحِيَّةٍ يَرْتِجِلانِ الرِّجْلَ بالنَّعْلِفأَصْبَحَا والرِّجْلُ تَعْلُوهُما يَزْلَعُ عن رِجْلِهِما القَحْل ِوقال العِتْرِيفي : تَدَحَّتِ الإِبِلُ في الأَرْضِ : إذا تَفَحَّصَتْ في مَبارِكِها السَّهْلةِ حتى تَدَع فيها قَرامِيصَ أَمْثالَ الجِفارِ ، وإِنَّما تَفْعل ذلكَ إذا سَمِنَتْ . وفي المِصْباح : *!الدَّحْيَة ، بالفتْحِ : المرَّةُ ؛ وبالكسْر : الهَيْئة ، وبه سمى . وقال شيْخُنا : *!انْدَحَى البَطْنُ : اتَّسَعَ .

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR5.538 harf
Madde başı: دحودَحَا 1 دَحَا دحا , (S, Msb, K,) first pers. دَحَوْتُ, (S,) aor. يَدْحُو, (Msb, K,) inf. n. دَحْوٌ, (S, Msb, K,) He spread; spread out, or forth; expanded; or extended; (S, Msb, K;) a thing; (S;) and, when said of God, the earth; (Fr, S, Msb, K;) as also دَحَى, (Msb, K,) first pers. دَحَيْتُ, (K in art. دحى,) aor. يَدْحَى, inf. n. دَحْىٌ: (Msb, and K in art. دحى:) or He (God) made the earth wide,
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR1.732 harf
Madde başı: دحىدَحَى 1 دَحَى دحى دحي , first pers. دَحَيْتُ, aor. يَدْحَى, inf. n. دَحْىٌ: see 1 in art. دحو. ― -b2- دَحَيْتُ الاـِبِلَ, (K,) inf. n. as above, (TA,) I drove the camels; (K;) as also ذَحَيْتُهَا. (TA.) [ 4 أَدْحَىَ mentioned by Freytag as on the authority of the K is a mistake for 5.] 5 تَدَحَّىَ (mentioned in this art. in the K and TA): see art. دحو. 7 اـِنْدَحَىَ (mentioned in this art.
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR173 harf
دَحَا دَحَا U ( n. ac. دَحْو [ 1 ] ) دَحَى A ( n. ac. دَحْي [ 1 ] ) a. Spread out; stretched, expanded. b. Threw; dispersed. دِحْيَة دِحْيَة a. Headman, chief; general.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR12.376 harf
دحو دَحَا - يَدْحُو (دَحَى - يَدْحَى) دَحَا - يَدْحُو (دَحَى - يَدْحَى) + كائن + شيئاً أو سطحاً: يمده ويبسطه ويمهده للمشي والسير والسكن: يمده ويبسطه ويفرده: مثل حركة مد البساط وتهيئته للجلوس ﴿والأرض بعد ذلك دحاها﴾: مد سهولها وبسطها وفردها وجعلها ممهدة واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان الجزء المسطح والمستوي من الشيء، ضد الخشن والناتئ
Tamamını oku

Sîgalar(1)

Mücavir kökler2 mücavir (3 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. بعد

    1 ortak ayet · Baid uzak demektir

  2. أرض

    1 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir

Geçtiği ayetler(1)

  1. وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا

    Onu düzenlediBundan sonra yeri döşemiştir.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökدحو
YapıÜçlü
Özel DurumNâkıs (üçüncü harfi illetli)
Bağlamsal Yakın Köklerطحو, بسط, مدد, مهد
Zıt Kökقبض
Çekirdek Özet 1Bir şeyi iterek, sürterek yüzey boyunca yaymak, düzlemek ve genişletmek
Çekirdek Özet 2Yeryüzünün canlı yaşamına ve yerleşime elverişli bir zemin olarak tanzim edilmesi
Çekirdek Özet 3Ham varlığın itilip yayılarak düzenli ve fonksiyonel bir sahaya dönüştürülmesi ilkesi
Kritik Hata RiskiKökü doğrudan küresel yumurta biçimi verme şeklinde daraltarak fiilin yayma, itme ve yerleşime hazırlama olan somut eylemsel çekirdeğini gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
دحBir şeyi ileri doğru itmek, yüzeyden kaydırarak veya yuvarlayarak uzaklaştırmak; nitekim دحر kökünde şiddetle kovup uzaklaştırma, دحض kökünde ise ayağın zeminde kayıp tutunamaması anlamı mevcutturوİtme ve kaydırma hareketini bir yüzey üzerine yayma, malzemeyi ileriye doğru serip tesviye ederek geniş bir zemin açma hareketine dönüştürmüştür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
دkapı; giriş, geçiş, hareketBir engelin açılması, ileriye doğru yöneliş ve geçiş hareketi
حçit, duvar; çevirme, koruma, ayırmaSınırlandırılmış bir alanın tanzimi, çevrenin belirlenmesi ve dış etkenlerin ayrılması
وçengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturmaİki unsuru bitiştirme, uzatma, sürekliliği sağlama ve zemine bağlama
دحوBir engelden dışarı doğru açılarak (د) belirli bir sahayı çevreleyip tanzim etmek (ح) ve bunu uzatarak zemine bağlayıp süreklilik kazandırmak (و)Malzemenin merkezden çevreye doğru itilip yayılarak yaşanabilir ve istikrarlı bir zemin haline getirilmesi hareketini resmeder

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir nesneyi veya taş parçasını yüzey boyunca kaydırarak itmek, sel suyunun çakılları önüne katıp yayması, atın toynaklarını yerden fazla kaldırmadan ileriye doğru kayarcasına koşması ve deve kuşunun ayaklarıyla taş ve toprağı itip açarak yumurtlayacağı çukurluğu tesviye etmesi
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem bedevi şiirinde çocukların yerde yuvarlayıp kaydırdıkları ceviz veya yuvarlak taş oyunu için kullanılan midthat aleti ve deve kuşunun yumurtlama alanını yayması bağlamında zikredilir; İbnü’r-Rûmî gibi şairlerin de yufka açan fırıncının hamuru ileri geri itip yaymasını tasvirinde bu kullanım korunmuştur
Erken Arapça kullanımErken hadis ve sahabi kavillerinde yeryüzünün yaratılış merhaleleri anlatılırken Kâbe merkezinden çevreye doğru yayılıp genişletilmesi bağlamında دَحْوُ الأَرْضِ tamlaması olarak geçmektedir

Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde دحو kökü, nâkıs ve illetli türevleriyle birlikte temel olarak bir şeyi bir düzlem boyunca itme, savurma, kaydırma ve bu itme sonucunda alanı genişletip açma eylemini temsil eder. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanında benzer ses ve anlam örüntüleri taşıyan köklerde (özellikle d-h-h / d-h-y kök ailesi; İbranice דָּחָה dāḥāh) temel semantik değer «şiddetle itmek, ileri sürmek, devirmek veya yerinden oynatmak» eksenindedir. Arapçada bu kök, fiziksel olarak bir cismi itip kaydırmaktan (yağmurun çakılları süpürüp yayması, atın ayaklarını ileri fırlatması) zemini iterek düzleyip genişletmeye ve yerleşime elverişli hale getirmeye (deve kuşunun ayağıyla toprağı iterek kendine düz zemin açması ve yeryüzünün yayılması) doğru semantik bir özelleşme göstermiştir. Bu durum kökün genel Batı Sami itme/uzaklaştırma matrisinden Arapçada kurucu bir zemin yayma ve tesviye etme kavramına doğru düzenli bir semantik genişleme yaşadığını doğrulamaktadır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönدَحَا / يَدْحُو / دَحْيSuyun veya elin bir nesneyi itip kaydırması, ardından deve kuşunun yumurtlama yerini (üdhiyy) toprağı iterek düzlemesi ve genişletmesi türevleriyle yerleşiklik kazanmıştırKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice דָּחָה (dāḥāh), Süryanice d-ḥ-yİleri itmek, defetmek, yerinden sürmek anlamındaki ortak Kuzeybatı Sami çekirdeğiyle doğrudan fonetik ve anlamsal bağ taşırGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik hipotezlerKatmanlı itme ve yüzey sıyırma hareketini bildiren ilksel ses yansımalı unsurlarla irtibatlandırılsa da karşılaştırmalı veriler sınırlıdırMuhtemel

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Maqāyīs al-Lugha.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
دحوAnlamlıYaymak, itip genişletmekMalzemeyi merkezden dışarıya doğru iterek tesviye etmek ve zemin açmakHedef kök; Kur'an'da geçer
دوحAnlamlıGenişlemek, dallanıp budaklanmakBüyük ve dalları her yana genişçe yayılmış ulu ağaç (devha)Genişleme ve yayılma boyutuyla hedef kökle anlamsal akrabalık taşır; Kur'an'da geçmez
حدوAnlamlıŞarkı söyleyerek develeri sevk etmekKervanı arkadan itici bir ezgiyle hızlandırıp yönlendirmek (hidâ)Arkadan itme ve harekete geçirme payı bulunur; Kur'an'da geçmez
حودKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak işlenmemiştirKök olarak oluşmayan
ودحAnlamlıKüçük ve değersiz kalmak, örtülmekBazı lehçelerde küçük kurtçuk veya gizlenme anlamında nadir kayıtlarZayıf ve sınırlı kullanım; Kur'an'da geçmez
وحدAnlamlıTek olmak, ayrışmakBenzerlerinden ayrılarak tekil kalmak, birleşip yekpare olmakKur'an'da geçer; ontolojik birlik ve tekillik

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
دحوMerkezİterek yaymak ve tesviye etmekBir kuvvet veya hareketle malzemeyi itip açarak, engebeleri giderip yaşanabilir zemin oluşturmakHareketin içinde sürme, itme ve hazırlama unsuru esastır
طحوKomşuSavurup yaymakMalzemeyi daha geniş ve dağınık bir şekilde fırlatıp uzaklara doğru yaymakدحو kökündeki düzenli tesviye ve hazırlık amacından ziyade genişleme ve savrulma vurgulanır
بسطKomşuDüzlem boyunca sermekKatlanmış veya toplanmış bir şeyi iki yana açıp sermekİtme veya süpürme eylemi olmaksızın sadece alanın açılması ve rahatlatılmasıdır
مددKomşuUzatmak ve eklemekBir şeyin boyunu, sınırlarını veya süresini çekerek uzatmak, ilave yapmakDoğrusal bir uzama ve mesafe artışı ön plandadır
مهدKomşuBeşik gibi hazırlamakBir varlığın istirahat ve emniyetle barınması için döşek haline getirmekŞefkat, sükûnet ve doğrudan barınma gayesi ağır basar
قبضZıtAvuçlamak, büzmek, toplamakYayılmış ve açılmış olanı bir araya getirip tutmak, alanı daraltmakدحو eyleminin yayma ve açma yönünün doğrudan karşıtıdır

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaدحوYaymak, iterek düzlemekMalzemeyi itip kaydırarak yüzeyi genişletmek ve düzenlemekKesin
Latinceexpandere, sternereGenişletmek, yayarak sermekAlanı açıp sermeyi karşılar fakat Arapçadaki iterek süpürme ve tesviye nüansını tam içermezGüçlü
İngilizceto spread out, to level out, to expandYaymak, düzlemek, yayarak genişletmekDüzlem açma anlamını verir; çöl zeminindeki süpürülerek yapılan hazırlık eylemini dışarıda bırakırGüçlü
Almancaausbreiten, ebnenYaymak, düzleştirmekMekânsal açılım ve engebesiz kılma yönünü aktarır; hareketin dinamik itme payını eksik bırakırGüçlü
Fransızcaétendre, aplanirYaymak, tesviye etmekYüzeyin serilip düzlenmesini iyi karşılar ancak kökün ilksel itici hareketini soyutlarGüçlü

Kaynak Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary, Gesenius Hebrew Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
دَحَاهَا (mâzi fiil)Yeryüzünün canlıların iskânına ve beslenmesine elverişli kılınmak üzere yayılıp tesviye edilmesi, suların ve bitkilerin fışkırtılmasına zemin hazırlanmasıKozmolojik tanzim ve yaratılış bağlamı; göğün inşasından sonra yerin düzenlenmesi (Nâziât 79:30)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamKozmogoni ve halk fiiliGöklerin ve yerin yaratılış sırası; yerin maddesinin önce yaratılıp ardından döşenip yayılması (dahv) meselesiHam maddeden yaşanabilir ortama geçiş süreci
Fıkıhİbadet vakitleri ve mekân hürmetiYeryüzünün Kâbe mihverinde yayılmaya başlandığı rivayetlerine dayalı mekânın kudsiyeti bahisleriHarem bölgesinin yeryüzünün çekirdeği kabul edilmesi
TefsirNâziât Suresi tefsiriAyetteki «sonra» (ba'de zâlik) ifadesinin göklerin yaratılışı ile yerin tesviyesi arasındaki tertibe delaletiYerin sadece serilmesi değil, sularının ve otlaklarının çıkarılmasıyla tamamlanan tesviye
HadisYaratılış rivayetleriKâbe altındaki ilk köpükten yerin yayılması ve «yevmü’d-dahv» rivayetleriYeryüzünün tanziminin başlangıç safhası

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniYaratılış ve meadİlahi tanzim ve lütuf zeminiİnsana imtihan sahası hazırlamakVarlık sahası tesadüfi bir yığın değil, yaşam için kasıtlı olarak yayılıp hazırlanmış bir döşektirKesin
İlmiJeomorfoloji ve ekolojiYaşam alanının oluşumuBiyosferin kurulmasıKabuğun tesviyesi, suyun açığa çıkması ve bitki örtüsünün yeşermesi için fiziki taban oluşmasıdırGüçlü
SiyasiHâkimiyet ve imarYeryüzünün ıslahı ve tanzimiYerleşime elverişli alan açmakKaotik ve engebeli olan vahşi coğrafyayı adalet ve imar ile yaşanabilir bir düzene kavuşturmaktırMuhtemel
İktisadiÜretim altyapısıTarım ve yerleşim zeminiÜretim faktörlerini harekete geçirmekHam arazinin sürülüp düzlenerek ziraat, hayvancılık ve yerleşime hazır bir iktisadi sermayeye dönüşmesidirGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerYüzey genişlemesi ve tesviye gradyanı (topolojik açılım)Merkezcil bir kütlenin dış kuvvet veya basınç etkisiyle iki boyutlu yüzey boyunca yayılarak gerilimini azaltması ve kararlı bir denge düzlemine oturmasıGüçlü
Beşeri bilimlerSosyal alanın iskâna açılması ve kurumsallaşmaHam toplumsal ilişkilerin hukuki normlar ve kurumlar aracılığıyla düzenlenip çatışma pürüzlerinden arındırılarak güvenli bir etkileşim zeminine kavuşturulmasıMuhtemel

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün türevlerinden olan «üdhiyye» (أُدْحِيّ) kelimesinin sırf deve kuşunun yumurtlama alanı olması hasebiyle, modern dönemde bağlamından koparılarak köke doğrudan «deve kuşu yumurtası biçimi vermek (geoit küre yapmak)» anlamının yüklenmesi
Kur'an içi daha geniş anlamKökün asıl anlamı «yumurta» değil, deve kuşunun ayaklarıyla taşları ve toprağı sağa sola itip savurarak kendisine yuva yeri «açması, düzlemesi ve yaymasıdır». Kur'an'da yeryüzünün dağlar, sular ve bitkilerle donatılarak hayatın idamesine elverişli bir zemin olarak serilip hazırlanmasını ifade eder
Yanlış anlamanın doğuracağı hataArap dilinin en temel eylemsel mantığını tahrif ederek filolojik veriyi zorlamak; ayetin asıl maksadı olan nimet, nizam ve canlılar için hazırlanmış zemin vurgusunu yapay bir mucize arayışına kurban etmek

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın yaratılış tasvirinde maddenin sadece var edilmediğini, aşama aşama canlı yaşamının ihtiyaçlarına göre tanzim edildiğini, engebelerin yumuşatılıp hayatı destekleyen bir eko-sisteme dönüştürüldüğünü gösteren anahtar bir eylem olması bakımından önemlidir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Kozmolojik inşa ve yerin tanzimi ayetlerinde (Nâziât 79:27-33) ve dolayısıyla yerin döşenmesi konusundaki diğer fiillerle (طحو, بسط, فرش) irtibatlı ayet gruplarında belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Yeryüzünün tesviyesini salt geometrik bir tartışmaya (düz dünya veya zorlamalı küre iddialarına) indirgeyen sığ bakışları düzeltir; fiilin ontolojik ve ekolojik bir yayma, imar ve elverişli kılma süreci olduğunu ortaya koyar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir cismi veya malzemeyi yüzey boyunca itip sürmek, engelleri ve çakılları kenara kaydırarak üzerinde durulabilir düz ve geniş bir alan oluşturmak.
  • Soyut anlamHam, kaotik ve henüz yerleşime elverişsiz bir yapının bilinçli bir kuvvetle tanzim edilerek fonksiyonel, dengeli ve yaşanabilir bir düzleme dönüştürülmesi.
  • Sistematik karşılıkİlahî tanzimin ve ekolojik tasarımın bir gereği olarak, ham kütlenin yaşamı mümkün kılacak şekilde açılıp donatılması ve yaşam zeminine dönüştürülmesi ilkesi.
  • LaTeX modeliS0→F⃗dSt=⋃iAio¨yle ki∇E(St)→0
  • LaTeX açıklaması

Modelde S0 ham, henüz tanzim edilmemiş ilk kütleyi temsil eder. F⃗d merkezden dışa ve yüzey boyunca uygulanan itme, yayma ve tesviye etme kuvvetidir (dahv eylemi). St bu kuvvet neticesinde açılan, yayılan ve genişleyen yaşam alanını, Ai bu alan üzerinde ortaya çıkan fonksiyonel alt katmanları (su kaynakları, otlaklar, zemin alanları) sembolize eder. ∇E(St)→0 ifadesi ise yüzeydeki pürüzlerin, aşırı engebe ve kaos gradyanının giderilerek zeminin kararlı, elverişli ve dengeli bir denge düzeyine ulaştığını gösterir.

Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: د