دهن
د - ه - ن
KÖK- 5 geçiş
- 4 ayet
- 5 sîga
- 13 sözlük
Duhn (he) : Yağ, kaygan madde demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Duhn (he) : Yağ, kaygan madde demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.482 harfباب الهاء والدال والنون معهما
ه د ن،ه ن د، د ه ن، ن ه د، ن د ه مستعملات د ن ه مهمل هدن: المَهْدَنةُ من الهدنة، وهو السّكون. تقول، هَدَنْتُ أَهْدِنُ هُدوناً إذا سكنتَ فلم تَتَحَرَّك.
ورجلٌ مهدونٌ وهو البليد الذي يُرْضيهِ الكلام، تقول: هدنوه بالقول دون الفعل، قال:
ولم يُعَوَّدْ نَوْمَةَ المَهْدونِ
ورجلٌ هِدان وهو الأحمق الجافي قال:
قد يَجْمَعُ المالَ الهِدانُ الجافي
من غيرِ ما عَقْلٍ ولا
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.020 harfالدُهْنُ معروف. والدِهانُ: الأديم الأحمر، ومنه قوله تعالى: "فكانَتْ وَرْدَةً كالدِهانِ"، أي صارت حمراءَ كالأديم، من قولهم: فرس وردٌ، والأنثى وردةٌ. قال الأعشى:
وأَجْرَدَ من فحول الخيل طِرْفٍ كأنَّ على شواكلـه دِهـانـا
والدِهانُ أيضاً: جمع دُهْنٍ. يقال دَهَنْتُهُ بالدِهانِ أَدْهُنُهُ. وتَدَهَّنَ هو وادْهَنَ أيضاً، على افتعل، إذا تطلّى بالدُهْنِ. ودَهَنْتُهُ بالعصا: ضربتُه بها. والدِهانُ أيضاً:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.765 harfه د ن
هدن ، هند ، دهن ، نهد ، نده : مستعملة .
هدن : شمِرٌ عن الهوازنيّ قال : الهُدْنة : انتقاض عَزم الرجلُ لخبرٍ يأتيه ، فيَهْدِنُه عما كان عليه ، فيقال : انْهَدَنَ فلان عن ذاك ، وهَدَنَه خبرٌ أتاه هَدْناً شديداً .
وقال الليث : المهدَنَة من الهُدْنة ، وهو السكون ، يقال منه : هَدَنْتُ أَهْدِنُ هُدُوناً : إذا سكنْتَ فلم تتحرَّك .
ورجلٌ مَهدون ، وهو البليد الذي يُرضيه الكلام ، يقال : قد هَدَنوه
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.569 harf(باب الدال والهاء وما يثلثهما)
(دهي) الدال والهاء والحرف المعتلّ يدلُّ على إصابة الشّيء بالشيء بما لا يَسُرُّ. يقال ما دَهَاه: أيْ ما أصابه. لا يقال ذلك إلاّ فيما يسوء. ودواهِي الدَّهر: ما أصابَ الإِنسانَ من عظائم نُوَبِه. والدَّهْي: النُّكْر وجَودةُ الرّأي؛ وهو من الباب؛ لأنَّه يُصِيب برأيه ما يريدُه.
(دهر) الدال والهاء والراء أصلٌ واحد، وهو الغَلَبة والقَهْر. وسُمِّي الدّهرُ دَهْراً
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.174 harf- قال تعالى: ﴿تنبت بالدهن﴾ [المؤمنون/20]، وجمع الدهن أدهان. وقوله تعالى: ﴿فكانت وردة كالدهان﴾ [الرحمن/37]، قيل: هو دردي الزيت، والمدهن: ما يجعل فيه الدهن، وهو أحد ما جاء على مفعل من الآلة (وقد جمع ابن مالك ما شذ من اسم الآلة في لاميته فقال:
شذ المدق ومسعط ومكحلة *** ومدهن منصل والآتي من نخلا
أي: المنخل)، وقيل للمكان الذي يستقر فيه ماء قليل: مدهن، تشبيها بذلك، ومن لفظ الدهن استعير الدهين للناقة
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR501 harfد ه ن
دهن رأسه ودهنه وادهن وتدهن.
وكأنها مداهن الفضة جمع مدهن وهو الذي يجعـل فيـه الدهن.
وبتنا في ميثاء دهناوية.
والدهناء: أرض ذات رمال.
ومن المجاز: أدهن في الأمر وداهن: صانع ولاين.
ودهن المطر الأرض: بلها بلاً يسيراً.
وناقة دهيـن: قليلـة اللبن.
وما وردنا إلا المداهن وهي نقر الماء.
وفي الحديث " نشف المدهن ويبس الجعثـن ".
ودهـن الأرض: دملها.
ودهنه
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.013 harfالدُّهْن: معروف. دَهَن رأْسه وغيره يَدْهُنه دَهْناً: بلَّه، والاسم الدُّهْن، والجمع أَدْهان ودِهان. وفي حديث سَمُرة: فيخرجُون منه كأَنما دُهنوا بالدِّهان؛ ومنه حديث قتادة بنِ مَلْحان: كنت إذا رأَيته كأَنَّ على وجهه الدِّهانَ. والدُّهْنة: الطائفة من الدُّهْن؛ أَنشد ثعلب: فما رِيحُ رَيْحانٍ بمسك بعنبرٍ،
برَنْدٍ بكافورٍ بدُهْنةِ بانِ،
بأَطيبَ من رَيَّا حبيبي لو انني
وجدتُ حبيبي خالياً بمكانِ.
وقد
الدُّهْن: معروف. دَهَن رأْسه وغيره يَدْهُنه دَهْناً: بلَّه، والاسم الدُّهْن، والجمع أَدْهان ودِهان. وفي حديث سَمُرة: فيخرجُون منه كأَنما دُهنوا بالدِّهان؛ ومنه حديث قتادة بنِ مَلْحان: كنت إذا رأَيته كأَنَّ على وجهه الدِّهانَ. والدُّهْنة: الطائفة من الدُّهْن؛ أَنشد ثعلب: فما رِيحُ رَيْحانٍ بمسك بعنبرٍ، برَنْدٍ بكافورٍ بدُهْنةِ بانِ، بأَطيبَ من رَيَّا حبيبي لو انني وجدتُ حبيبي خالياً بمكانِ. وقد ادَّهَن بالدُّهْن. ويقال: دَهَنْتُه بالدِّهان أَدْهُنه وتَدَهّن هو وادَّهن أَيضاً، على افْتعل، إذا تَطَلَّى بالدُّهن. التهذيب: الدُّهن الاسم، والدَّهْن الفعل المُجاوِز، والادِّهان الفعل اللازم، والدَّهَّان: الذي يبيع الدُّهن. وفي حديث هِرَقْلَ: وإلى جانبه صورةٌ تُشبِه إلاَّ أَنه مُدْهانّ الرأْس أَي دَهِين الشعر كالمُصْفارّ والمُحْمارّ. والمُدْهُن، بالضم لا غير: آلة الدُّهْن، وهو أَحد ما شذّ من هذا الضرب على مُفْعُل مما يُستعمَل من الأَدوات، والجمع مَداهن. الليث: المُدْهُن كان في الأَصل مِدْهناً، فلما كثر في الكلام ضمّوه. قال الفراء: ما كان على مِفْعل ومِفْعلة مما يُعْتَمل به فهو مكسور الميم نحو مِخْرَز ومِقْطَع ومِسَلّ ومِخَدة، إلا أَحرفاً جاءت نوادر بضم الميم والعين وهي: مُدْهُن ومُسْعُط ومُنْخُل ومُكْحُل ومُنْضُل، والقياس مِدْهَن ومِنْخَل ومِسْعَط ومِكْحَل. وتَمَدْهن الرجل إذا أَخذ مُدْهُناً. ولِحْية دَهِين: مَدْهونة. والدَّهْن والدُّهن من المطر: قدرُ ما يَبُلّ وجهَ الأَرض، والجمع دِهان. ودَهَن المطرُ الأَرضَ: بلَّها بلاً يسيراً. الليث: الأَدْهان الأَمطار اللَّيِّنة، واحدها دُهْن. أَبو زيد: الدِّهَان الأَمْطار الضعيفة، واحدها دُهْن، بالضم. يقال: دهَنَها وَلْيُها، فهي مَدْهُونة. وقوم مُدَهَّنون، بتشديد الهاء: عليهم آثار النِّعَم. الليث: رجل دَهِين ضعيف. ويقال: أَتيت بأَمر دَهِين؛ قال ابن عَرَادة: لِيَنْتَزعُوا تُراثَ بني تَمِيم، لقد ظَنُّوا بنا ظنّاً دَهِينا والدَّهين من الإِبل: الناقة البَكيئة القليلة اللبن التي يُمْرَى ضرعُها فلا يَدِرّ قَطرةً، والجمع دُهُن؛ قال الحطيئة يهجو أُمه: جَزاكِ اللهُ شرّاً من عجوزٍ، ولَقَّاكِ العُقوقَ من الَبنينِ لِسانُكِ مِبْرَدٌ لا عَيْبَ فيه، ودَرُّكِ دَرُّ جاذبةٍ دَهينِ (* قوله «مبرد لا عيب فيه» قال الصاغاني: الرواية مبرد لم يبق شيئاً). وأَنشد الأَزهري للمثقّب: تَسُدُّ، بمَضْرَحيِّ اللَّوْنِ جَثْلٍ، خَوايَةَ فرْج مِقْلاتٍ دَهينِ. وقد دَهُنت ودهَنَت تَدْهُن دَهانة. وفحل دَهِين: لا يَكاد يُلْقِح أَصلاً كأَنَّ ذلك لقلَّة مائة، وإذا أَلقَح في أَول قَرْعِه فهو قَبِيس. والمُدْهُن: نقرة في الجبل يَسْتَنْقِع فيها الماء، وفي المحكم: والمُدْهُن مُسْتَنْقَع الماء، وقيل: هو كل موضع حفره سيل أَو ماء واكفٌ في حَجَر. ومنه حديث الزهري (* قوله «ومنه حديث الزهري» تبع فيه الجوهري، وقال الصاغاني: الصواب النهدي، بالنون والدال، وهو طهفة بن زهير). نَشِفَ المُدْهُن ويبس الجِعْثِن؛ هو نقرة في الجبل يَستنقِع فيها الماء ويَجتمع فيها المطر. أَبو عمرو: المَداهن نُقَر في رؤوس الجبال يستنقع فيها الماء، واحدها مُدْهُن؛ قال أَوس: يُقَلِّبُ قَيْدوداً كأَنَّ سَراتَها صَفَا مُدْهُنٍ، قد زَلَّقته الزَّحالِفُ وفي الحديث: كأَنَّ وجهَه مُدْهُنة؛ هي تأْنيث المُدْهُن، شبّه وجهَه لإِشْراق السرور عليه بصفاء الماء المجتمع في الحجر؛ قال ابن الأَثير: والمُدْهُن أَيضاً والمُدْهُنة ما يجعل فيه الدُّهن فيكون قد شبَّهه بصفاء الدُّهْن، قال: وقد جاء في بعض نسخ مسلم: كأَنَّ وجهَه مُذْهبَة، بالذال المعجمة والباء الموحدة، وقد تقدم ذكره في موضعه. والمُداهَنة والإِدْهانُ: المُصانَعة واللِّين، وقيل: المُداهَنة إِظهارُ خلاف ما يُضمِر. والإدْهانُ: الغِش. ودَهَن الرجلُ إذا نافق. ودَهَن غلامَه إذا ضربه، ودهَنه بالعصا يَدْهُنه دَهْناً: ضربه بها، وهذا كما يقال مسَحَه بالعصا وبالسيف إذا ضربه برِفْق. الجوهري: والمُداهَنة والإِدْهان كالمُصانعة. وفي التنزيل العزيز: ودُّوا لو تُدْهِنُ فيُدْهِنون. وقال قوم: داهَنت بمعنى واريت، وأَدْهَنت بمعنى غَشَشْت. وقال الفراء: معنى قوله عز وجل: ودّوا لو تدهن فيدهنون، ودُّوا لو تَكْفُر فيكفرون، وقال في قوله: أَفبهذا الحديث أَنتم مُدْهِنون؛ أَي مُكَذِّبون، ويقال: كافرون. وقوله: ودُّوا لو تُدْهن فيُدهِنون، ودّوا لو تَلِينُ في دِينك فيَلِينون. وقال أَبو الهيثم: الإِدْهان المُقاربَة في الكلام والتَّليين في القول، من ذلك قوله: ودُّوا لو تدهن فيدهنون؛ أَي ودُّوا لو تُصانِعهم في الدِّين فيُصانِعوك. الليث: الإِدْهان اللِّين. والمُداهِن: المُصانع؛ قال زهير: وفي الحِلْمِ إِدْهان، وفي العَفْوِ دُرْبةٌ، وفي الصِّدْق مَنْجَاةٌ من الشَّرِّ، فاصْدُقِ. وقال أَبو بكر الأَنباري: أَصل الإِدْهان الإِبْقاء؛ يقال: لا تُدْهِنْ عليه أَي لا تُبْقِ عليه. وقال اللحياني: يقال ما أَدهنت إلا على نفسك أَي ما أَبقيت، بالدال. ويقال: ما أَرْهَيت ذلك أَي ما تركته ساكناً، والإرهاء: الإسكان. وقال بعض أَهل اللغة: معنى داهَن وأَدْهن أَي أَظهر خلاف ما أَضمر، فكأَنه بيَّن الكذب على نفسه. والدِّهان: الجلد الأَحمر، وقيل: الأَملس، وقيل: الطريق الأَملس، وقال الفراء في قوله تعالى: فكانت وَرْدَة كالدِّهان، قال: شبَّهها في اختلاف أَلوانها بالدُّهن واختلافِ أَلوانه، قال: ويقال الدِّهان الأَديم الأَحمر أَي صارت حمراء كالأَديم، من قولهم فرس وَرْدٌ، والأُنثى وَرْدَةٌ؛ قال رؤبة يصف شبابه وحمرة لونه فيما مضى من عمره: كغُصْنِ بانٍ عُودُه سَرَعْرَعُ، كأَنَّ وَرْداً من دِهانٍ يُمْرَعُ لوْني، ولو هَبَّتْ عَقِيمٌ تَسْفَعُ. أَي يكثر دهنه، يقول: كأَنَّ لونه يُعْلى بالدُّهن لصفائه؛ قال الأَعشى: وأَجْرَدَ من فُحول الخيلِ طرْفٍ، كأَنَّ على شواكِلِه دِهانا. وقال لبيد: وكلُّ مُدَمّاةٍ كُمَيْتٍ، كأَنها سَلِيمُ دِهانٍ في طِرَاف مُطَنَّب. غيره: الدِّهانُ في القرآن الأَديمُ الأَحمر الصِّرفُ. وقال أَبو إسحق في قوله تعالى: فكانت ورْدَةً كالدِّهان؛ تتلوَّنُ من الفَزَع الأَكبر كما تتلوَّن الدِّهانُ المختلفةُ، ودليل ذلك قوله عز وجل: يوم تكون السماءُ كالمُهْل؛ أَي كالزيت الذي قد أُغلي؛ وقال مِسْكينٌ الدَّارميُّ: ومُخاصِمٍ قاوَمْتُ في كَبَدٍ مِثْل الدِّهان، فكانَ لي العُذْرُ. يعني أَنه قاوَمَ هذا المُخاصِمَ في مكانٍ مُزِلّ يَزْلَقُ عنه من قام به، فثبت هو وزلِقَ خَصْمُه ولم يثبت. والدِّهانُ: الطريق الأَملس ههنا، والعُذْرُ في بيت مسكين الدارمي: النُّجْح، وقيل: الدهان الطويل الأَملس. والدَّهْناء: الفَلاة. والدَّهْناء: موضعٌ كلُّه رمل، وقيل: الدهناء موضع من بلاد بني تميم مَسِيرة ثلاثة أَيام لا ماء فيه، يُمَدُّ ويقصَر؛ قال: لسْتَ على أُمك بالدَّهْنا تَدِلّ أَنشده ابن الأَعرابي، يضرب للمتسخط على من لا يُبالى بتسخطه؛ وأَنشد غيره: ثم مالَتْ لجانِبِ الدَّهْناءِ. وقال جرير: نارٌ تُصَعْصِعُ بالدَّهْنا قَطاً جُونا وقال ذو الرمة: لأَكْثِبَة الدَّهْنا جَميعاً ومالِيَا. والنسبة إليها دَهْناوِيٌّ، وهي سبعة أَجبل في عَرْضِها، بين كل جبلين شقيقة، وطولها من حَزْنِ يَنْسُوعةَ إلى رمل يَبْرِينَ، وهي قليلة الماء كثيرة الكلأِ ليس في بلادِ العرب مَرْبَعٌ مثلُها، وإذا أَخصبت رَبَعت العربُ (* قوله «ربعت العرب إلخ» زاد الأزهري: لسعتها وكثرة شجرها، وهي عذاة مكرمة نزهة من سكنها لم يعرف الحمى لطيب تربتها وهوائها). جمعاء. وفي حديث صَفِيَّة ودُحَيْبَةَ: إنما هذه الدَّهْنا مُقَيَّدُ الجمَل؛ هو الموضع المعروف ببلاد تميم. والدَّهْناء، ممدود: عُشْبة حمراء لها ورق عِراض يدبغ به. والدِّهْنُ: شجرةُ سَوْءٍ كالدِّفْلى؛ قال أَبو وَجْزَة: وحَدَّثَ الدِّهْنُ والدِّفْلى خَبيرَكُمُ، وسالَ تحتكم سَيْلٌ فما نَشِفا. وبنو دُهْن وبنو داهنٍ: حَيّانِ. ودُهْنٌ: حيٌّ من اليمن ينسب إليهم عمار الدُّهْنيُّ. والدَّهْناء: بنتُ مِسْحَل أَحد بني مالك بن سعد بن زيدِ مَناةَ بن تميم، وهي امرأَة العجاج؛ وكان قد عُنِّن عنها فقال فيها: أَظَنَّتِ الدَّهْنا وظَنَّ مِسْحَلُ أَن الأَميرَ بالقضاءِ يَعْجَلُ (* قوله «أظنت إلخ» قال الصاغاني: الإنشاد مختل، والرواية بعد قوله يعجل: كلا ولم يقض القضاء الفيصل * وإن كسلت فالحصان يكسل عن السفاد وهو طرف يؤكل * عند الرواق مقرب مجل). عن كَسَلاتي، والحِصانُ يَكْسَلُ عن السِّفادِ، وهو طِرْفٌ هَيْكَلُ؟
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR656 harf* د ه ن * * الدُّهْنُ * معروف و * الدِّهَانُ * الأديم الأحمر ومنه قوله تعالى ﴿فكانت وردة كالدهان﴾ أي صارت حمراء كالأديم من قولهم فرس ورد والأنثى وردة و * الدِّهَانُ * أيضا جمع * دُهْنٍ * وقد * دَهَنَهُ * من باب نصر وقطع و * تَدَهَّنَ * هو و * ادَّهَنَ * أيضا على افتعل إذا تطلى بالدهن و * المُدْهُنُ * بالضم لا غير قارورة الدهن وهو أحد ما جاء على مفعل بالضم مما يستعمل من الأدوات وجمعه * مَدَاهِنُ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.998 harf: ( دَهَنَ ) الرَّجلُ : ( نافَقَ ) ؛ وهو مجازٌ .
( و ) دَهَنَ ( رأسَه وغيرَهُ دَهْناً ودَهْنَةً : بَلَّهُ ؛ والاسمُ : الدُّهْنُ ، بالضَّمِّ ) ، وبالفتْحِ الفعْلُ المُجاوِز .
( و ) مِن المجازِ : دَهَنَ ( فلاناً ) : إذا ( ضَرَبَهُ بالعَصا ) ، كما يقالُ : مَسَحَه بالعَصا وبالسَّيْفِ إذا ضَرَبَه برفْقٍ .
( والدُّهْنَةُ ، بالضَّمِّ الطَّائفَةُ من الدُّهنِ ) ؛ أَنْشَدَ ثَعْلَب :
ما رِيحُ رَيْحانٍ
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR12.612 harfدَهَنَهُ
1 دَهَنَهُ دهن دهنه دهننه دهنة , (S, Mgh, Msb, K, &c.,) aor. دَهُنَ , (S, Msb,) inf. n. دَهْنٌ (MA, Msb, K, KL) and دَهْنَةٌ, (K,) He anointed it (MA, Mgh, Msb, * KL) with دُهْن, (Mgh, Msb,) i. e., (Msb,) with oil (MA, Msb, KL) &c.; (Msb;) [oiled it; or greased it;] namely, his head, (MA, Mgh,) or his mustache, (Mgh,) or his hair, &c.: (Msb:) or he moistened it; namely, his head, &c.:
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR991 harfدَهَنَ
دَهَنَ U ( n. ac. دَهْن 1 ),
a. Greased, oiled; anointed with oil or pomade.
b. Moistened ( the earth : rain ).
c. see III .
دَهِنَ
دَهِنَ A دَهُنَ U ( n. ac. دَهَاْنَة 22t , دِهَاْن 23 ),
a. Gave but little milk ( camel ).
دَاْهَنَ
دَاْهَنَ III ,
a. Dissimulated with, deceived; flattered, buttered.
أَدْهَنَ
أَدْهَنَ IV ,
a. see III .
تَدَهَّنَ
تَدَهَّنَ V ,
a. Was greased,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok22.933 harfدهن
دَهُنَ - يَدْهُنُ (دَهَنَ - يَدْهُنُ) - دِِهْن - دِهَان - أَدْهَنَ - يُدْهِنُ - مُدْهِن - مُدْهِنُوْن
دَهُنَ - يَدْهُنُ (دَهَنَ - يَدْهُنُ) + الكائن: يصبح ذا قوام " دهني ": يصبح ليناً طرياً ناعماً كما لو كان من الزيت أو الشحم المذاب
دِِهْن: على وزن " فـِعـْل" اسم فعل بمعنى مفعول من " دَهُنَ - يَدْهُنُ ": وهي أيضاً اسم آلة منه: ما يستعمل
Mücavir kökler13 mücavir (18 toplam)
- سين
1 ortak ayet · Tin incir demektir
- صبغ
1 ortak ayet · صِبْغَةً boya ya da boyamak anlamındadır
- ورد
1 ortak ayet · Gül demektir
- طور
1 ortak ayet · Sina’da bir dağın adıdır
- نبت
1 ortak ayet · Bitki
- شقق
1 ortak ayet · Şıkk, kopmuş parça demektir
- شجر
1 ortak ayet · Ağaç
- ودد
1 ortak ayet · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
- حدث
1 ortak ayet · Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra…
- أكل
1 ortak ayet · Ekel pas demektir
- خرج
1 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- سمو
1 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
Geçtiği ayetler(4)
وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ
YağıTur-u Sina’da yetişen, yiyenlere yağ ve katık veren bir ağaç da var ettik
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دهن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | زيت, سمن, نفق, لين |
| Zıt Kök | خشن |
| Çekirdek Özet 1 | Yüzeyi kaplayarak pürüzleri örten, parlatan ve kayganlık sağlayan sıvı yağ |
| Çekirdek Özet 2 | Sürtünmeyi ve çatışmayı önlemek için ilkelerden vazgeçme, tavizkârlık ve sahte yumuşaklık |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikatin ciddiyetini sulandıran ilkesiz uzlaşma, yaltaklanma ve gevşeklik |
| Kritik Hata Riski | Âyetlerdeki ilkesel sapma ve taviz uyarısını ahlaki bir uzlaşma veya nezaket sanmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ده | Bir şeyi bütünüyle bürüme, karartma veya ansızın kuşatma hissi; دهم karartıp kaplamak, دهر zamanın kuşatması, دهق dolup taşması ve دهي aniden bürüyen baskın durum köklerinde bu kuşatma ortak çekirdektir | ن | Kuşatma ve kaplama hareketini akışkan, nüfuz edici, yüzeyde ince bir tabaka oluşturan ve yumuşatan sürekli bir sıvı niteliğine dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | İki nesne veya yüzey arasına sızarak girmeyi ve aralığı aşmayı imler |
| ه | kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Yüzeyde parlayarak dikkat çeken, açığa çıkan ince ve parlak tabakayı imler |
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Akışkanlığın devam etmesini, yayılarak pürüzleri sürekli bir hatla örtmesini imler |
| دهن | Aralara sızarak giren, yüzeyde parlak bir tabaka halinde kendini gösteren ve süreklilikle pürüzleri kayganlaştıran cevher |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Zeytin, susam veya tohumlardan çıkarılan, sürüldüğü yeri yumuşatıp parlatan bitkisel ya da hayvansal sıvı (دُّهْن); toprağın yüzeyini hafifçe ıslatan ince çisenti; memesi yağlanacak kadar az süt veren deve (دَهِين) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ, ilkesizce yumuşama ve hakikat pürüzlerini örtme anlamındaki kullanımı şöyle kaydeder: وفي الحِلْمِ إدهانٌ وفي العَـفْـوِ دُرْبةٌ / وفي الصِّدْقِ مَنْجاةٌ منَ الشَّرِ فاصْدُقِ |
| Erken Arapça kullanım | Bir şairin az süt veren deveyi ve verimsizliği hicvederken kurduğu dizede geçer: لسانُك مِبْردٌ لا عَيْبَ فيه / ودرُّك درُّ حادبةٍ دهينِ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça دهن kökü, Sami dillerinde yağlama, yağ ile parlatma ve kayganlaştırıcı sıvı anlam katmanıyla geniş bir ortaklığa sahiptir. İbranicede yer alan d-š-n (דָּשֵׁן) kökü semiz olmak, yağ ile beslenmek ve bereketlenmek anlamlarını taşırken, Süryanicedeki dehnā (ܕܗܢܐ) biçimi doğrudan sıvı yağ ve semizlik manasını verir. Akatça dašnu biçimi de bu semantik hatta yağlı ve besili olma durumunu ifade eder. Arapçada bu kök, hem fiziksel zeytinyağı ve benzeri akışkan yağları (دُّهْن) hem de yüzeydeki sürtünmeyi sıfırlama niteliğinden hareketle mecazi alanda gerçeğin keskin pürüzlerini gizleyerek sahte bir uyum üretme davranışını (مُدَاهَنَة) korumuştur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دهن | Sıvı yağ ve yağ sürmekten doğan kayganlık; buradan mecazen dalkavukluk, gerçeği sulandırma ve tavizkârlık | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice d-š-n, Süryanice d-h-n | Yağ, semizlik ve yağla ovma anlamında ortak Sami mirası | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir dış bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دهن | Anlamlı | Yağ, kayganlık, müdâhene | Fiziksel yağlama ve mecazen gerçeği esneterek taviz verme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دنه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| هدن | Anlamlı | Sükûnet, barış, ateşkes | Çatışmanın durması ve yatışma hali (هُدْنَة) | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki sürtünmesizlik ile anlamsal bağı vardır |
| هند | Anlamlı | Keskinlik, kılıç | Meşhur Hint kılıcına nispet veya özel ad | Kur'an'da geçmez |
| نده | Anlamlı | Seslenme, kovma, engelleme | Hayvanları bağırarak yönlendirme veya uzaklaştırma | Kur'an'da geçmez |
| نهد | Anlamlı | Yükselme, kabarma, atılma | Göğsün kabarması veya düşmana karşı cesaretle ileri fırlama | Kur'an'da geçmez; hedef kökün yumuşaklığına zıt bir sertlik taşır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دهن | Merkez | Yağ, kayganlık, müdâhene | Yüzeyi kaplayıp pürüzü örten sıvı ve ahlaki planda ilkeden taviz verme | Hem fiziksel cevher hem tavizkâr ahlaki tutum |
| زيت | Komşu | Zeytinyağı | Yalnızca zeytin meyvesinden çıkan somut sıvı yağı ve yakıtı ifade eder; ahlaki taviz anlamı barındırmaz | Somut gıda ve aydınlatma maddesi |
| سمن | Komşu | Yağ, besililik | Sıvı yağdan ziyade bedenin etlenip yağ bağlamasını ve semizliğini bildirir | Bünyevi yağ ve besililik |
| نفق | Komşu | İkiyüzlülük, nifak | İnancı tamamen gizleyip kâfirliği saklamaktır; müdâhene ise inancı inkar etmeksizin açıkça taviz vermektir | Gizli hile ve ikiyüzlü ayrışma |
| خشن | Zıt | Sertlik, pürüzlülük, katılık | Temas edilen yüzeyin pürüzlü, aşındırıcı ve hiçbir taviz kabul etmez sertlikte olması | Sürtünmeli ve tavizsiz yapı |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دهن | Sıvı yağ, kayganlaştırmak, müdâhene | Somut yağ ile ilkelerden taviz verip yaltaklanma anlamını aynı kökte birleştirir | Kesin |
| Latince | oleum, unctio, adulatio | Yağ, meshetme, dalkavukluk | Oleum somut yağı, unctio sürmeyi, adulatio ise sürtünmeyi önleyen yağcılığı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | oil, grease, buttering up, flattery | Yağ, yağlamak, yağ çekmek, taviz vermek | Somut kayganlaştırıcı cevher ile sürtünmeyi gidermek için yapılan ilkesiz tavizi ayrı kelimelerle verir | Güçlü |
| Almanca | Öl, Fett, Schmeichelei, Nachgiebigkeit | Yağ, dalkavukluk, gevşek uzlaşma | Fiziksel kayganlık ile ahlaki esneme ve sahte yumuşaklığı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | huile, onction, flatterie | Sıvı yağ, yağ sürme, yağcılık | Onction kelimesi hem yağ sürmeyi hem de yapmacık ahlaki tatlılığı ve tavizi yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالدُّهْنِ | Somut zeytinyağı ve katık | Ağacın insan için sunduğu bereketli, besleyici ve kaygan sıvı; Mü'minûn 23:20 |
| كَالدِّهَانِ | Kızıl erimiş yağ veya tabaklanmış kızıl deri | Kıyamet günü göğün parçalanıp erimiş kızgın yağ gibi kızarması ve erimesi; Rahmân 55:37 |
| تُدْهِنُ / فَيُدْهِنُونَ | Dinde taviz vermek, gerçeği esnetmek | Müşriklerin inanç ilkelerinden karşılıklı ödün verme ve tavizkâr olma talebi; Kalem 68:9 |
| مُدْهِنُونَ | Hafife almak, ciddiyetsizlik, gerçeği sulandırmak | Kur'an'ın ağır ve kesin hakikatini gevşeklikle karşılayıp ciddiye almayanlar; Vâkıa 56:81 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Akide ve tavizsiz tevhid | İnanç esaslarının bâtılla uzlaşma adına esnetilmesi ve sulandırılması (مُدَاهَنَة) eleştirisi | Tevhidin taviz kabul etmez kesinliği |
| Fıkıh | Emr-i bi'l-ma'rûf ve yargı ahlakı | Hakkı ayakta tutarken zalimlerin hatırına sessiz kalıp göz yumma ve dalkavukluk yasağı | Hükümde gevşeklik ve taviz |
| Tefsir | Kalem 68:9 ve Vâkıa 56:81 tahlili | Müşriklerin uzlaşma teklifinin mahiyeti ile Kur'an vahyini ciddiye almama tavrının sınırları | İlkesel duruş ile ilkesiz uyum ayrımı |
| Hadis | Ahlaki davranış ve muaşeret | Meşru idare ve nezaket (مُدَارَاة) ile dinden taviz verme (مُدَاهَنَة) arasındaki kesin ayrım | Samimiyetsiz yumuşaklığın reddi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve akide | İlkesel tavizsizlik | Hakikatin bâtıl lehine aşındırılmasını engeller | İnanç ilkelerinde dalkavukluk ve gevşeklik meşru görülemez | Kesin |
| İlmi | Hakikat etiği ve epistemoloji | Nesnel ciddiyet | Verilerin hatır için çarpıtılmasını önler | Bilimsel hakikatin güç odaklarını memnun etmek için sulandırılmasına engel olur | Güçlü |
| Siyasi | Diplomasi ve idare | İlkesiz teslimiyeti reddetme | Meşru nezaket ile tavizi ayırır | Diplomasi adına temel hukuki haklardan vazgeçme zaafını deşifre eder | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve piyasa | Malın kusurunu gizleme yasağı | Pürüzlü malı parlatarak aldatmayı meneder | Hileli malların parlatılıp kusursuz gibi sunulmasını yasaklar | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Triboloji ve sürtünme katsayısının düşürülmesi | İki temas yüzeyi arasına viskoz bir akışkan sokularak direncin ve pürüz temasının yapay biçimde sıfırlanması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Oportunizm ve ilkesiz konformizm | Toplumsal alanda gerilimi önlemek adına ilkeleri çiğneyerek yüzeysel bir uyum ve barış hali üretme refleksi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca fiziksel bir gıda yağına indirgenmesi ya da âyetteki taviz uyarısının sıradan bir hoşgörü ve diplomatik esneklik sanılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Somut zeytinyağının bereketinden kıyametteki dehşetli erimeye, oradan hakikatin keskin sınırlarını yok eden ahlaki yaltaklanmaya kadar uzanan geniş bir semantik alan |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Meşru insan ilişkilerindeki nezaket ve idare etme hali ile inançtan taviz verme zaafı birbirine karıştırılarak ilkesizlik hoşgörü maskesiyle meşrulaştırılır |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin bâtıl karşısındaki tavizsiz ciddiyetini, uzlaşma tekliflerindeki gizli zehri ve nimet ile kozmik ceza arasındaki semantik bağı tek bir kök mantığında gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlik davetinin sınırlarını çizen Mekkî uyarılarda (Kalem 68:9), Kur'an'ın hakikat ağırlığını vurgulayan hitaplarda (Vâkıa 56:81) ve yaratılış nimetlerinde (Mü'minûn 23:20). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hak ile bâtıl arasında orta bir yol bulma adına temel ilkelerden taviz vermeyi makul bir diplomasi sayan pragmatist bakışı düzeltir; bunun Kur'an nazarında bir zaaf ve yaltaklanma olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYüzeyi örterek pürüzleri görünmez kılan, kayganlık veren ve temas sürtünmesini kaldıran sıvı yağ.
- Soyut anlamHakikatin pürüzlü ve keskin duruşunu gizleyerek çatışmayı önlemek adına ilkelerden vazgeçme, gevşeklik, dalkavukluk ve ciddiyetsizlik.
- Sistematik karşılıkSistemin iç sürtünmesini meşru olmayan tavizlerle sıfırlayarak sahte bir denge kurma ve hakikati sulandırma refleksi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde sürtünme veya temas pürüzlülüğünü, hakikat ile bâtıl arasındaki direnç farkını, ise ilkesel çatışma ve hakiki direnç kuvvetini temsil eder. Formül, yağlama etkisiyle temas sürtünmesinin sıfıra yaklaşmasının hakikatin pürüz ve dirençlerini yapay olarak ortadan kaldırdığını ve bunun da ancak ilkesel duruşun ve çatışmanın sıfırlanmasıyla mümkün olduğunu ifade eder.