دهن
د - ه - ن
KÖK- 5 geçiş
- 4 ayet
- 5 sîga
- 13 sözlük
Duhn (he) : Yağ, kaygan madde demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Duhn (he) : Yağ, kaygan madde demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.482 harfباب الهاء والدال والنون معهما
ه د ن،ه ن د، د ه ن، ن ه د، ن د ه مستعملات د ن ه مهمل هدن: المَهْدَنةُ من الهدنة، وهو السّكون. تقول، هَدَنْتُ أَهْدِنُ هُدوناً إذا سكنتَ فلم تَتَحَرَّك.
ورجلٌ مهدونٌ وهو البليد الذي يُرْضيهِ الكلام، تقول: هدنوه بالقول دون الفعل، قال:
ولم يُعَوَّدْ نَوْمَةَ المَهْدونِ
ورجلٌ هِدان وهو الأحمق الجافي قال:
قد يَجْمَعُ المالَ الهِدانُ الجافي
من غيرِ ما عَقْلٍ ولا
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.020 harfالدُهْنُ معروف. والدِهانُ: الأديم الأحمر، ومنه قوله تعالى: "فكانَتْ وَرْدَةً كالدِهانِ"، أي صارت حمراءَ كالأديم، من قولهم: فرس وردٌ، والأنثى وردةٌ. قال الأعشى:
وأَجْرَدَ من فحول الخيل طِرْفٍ كأنَّ على شواكلـه دِهـانـا
والدِهانُ أيضاً: جمع دُهْنٍ. يقال دَهَنْتُهُ بالدِهانِ أَدْهُنُهُ. وتَدَهَّنَ هو وادْهَنَ أيضاً، على افتعل، إذا تطلّى بالدُهْنِ. ودَهَنْتُهُ بالعصا: ضربتُه بها. والدِهانُ أيضاً:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR9.765 harfه د ن
هدن ، هند ، دهن ، نهد ، نده : مستعملة .
هدن : شمِرٌ عن الهوازنيّ قال : الهُدْنة : انتقاض عَزم الرجلُ لخبرٍ يأتيه ، فيَهْدِنُه عما كان عليه ، فيقال : انْهَدَنَ فلان عن ذاك ، وهَدَنَه خبرٌ أتاه هَدْناً شديداً .
وقال الليث : المهدَنَة من الهُدْنة ، وهو السكون ، يقال منه : هَدَنْتُ أَهْدِنُ هُدُوناً : إذا سكنْتَ فلم تتحرَّك .
ورجلٌ مَهدون ، وهو البليد الذي يُرضيه الكلام ، يقال : قد هَدَنوه
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.569 harf(باب الدال والهاء وما يثلثهما)
(دهي) الدال والهاء والحرف المعتلّ يدلُّ على إصابة الشّيء بالشيء بما لا يَسُرُّ. يقال ما دَهَاه: أيْ ما أصابه. لا يقال ذلك إلاّ فيما يسوء. ودواهِي الدَّهر: ما أصابَ الإِنسانَ من عظائم نُوَبِه. والدَّهْي: النُّكْر وجَودةُ الرّأي؛ وهو من الباب؛ لأنَّه يُصِيب برأيه ما يريدُه.
(دهر) الدال والهاء والراء أصلٌ واحد، وهو الغَلَبة والقَهْر. وسُمِّي الدّهرُ دَهْراً
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.174 harf- قال تعالى: ﴿تنبت بالدهن﴾ [المؤمنون/20]، وجمع الدهن أدهان. وقوله تعالى: ﴿فكانت وردة كالدهان﴾ [الرحمن/37]، قيل: هو دردي الزيت، والمدهن: ما يجعل فيه الدهن، وهو أحد ما جاء على مفعل من الآلة (وقد جمع ابن مالك ما شذ من اسم الآلة في لاميته فقال:
شذ المدق ومسعط ومكحلة *** ومدهن منصل والآتي من نخلا
أي: المنخل)، وقيل للمكان الذي يستقر فيه ماء قليل: مدهن، تشبيها بذلك، ومن لفظ الدهن استعير الدهين للناقة
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR501 harfد ه ن
دهن رأسه ودهنه وادهن وتدهن.
وكأنها مداهن الفضة جمع مدهن وهو الذي يجعـل فيـه الدهن.
وبتنا في ميثاء دهناوية.
والدهناء: أرض ذات رمال.
ومن المجاز: أدهن في الأمر وداهن: صانع ولاين.
ودهن المطر الأرض: بلها بلاً يسيراً.
وناقة دهيـن: قليلـة اللبن.
وما وردنا إلا المداهن وهي نقر الماء.
وفي الحديث " نشف المدهن ويبس الجعثـن ".
ودهـن الأرض: دملها.
ودهنه
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.013 harfالدُّهْن: معروف. دَهَن رأْسه وغيره يَدْهُنه دَهْناً: بلَّه، والاسم الدُّهْن، والجمع أَدْهان ودِهان. وفي حديث سَمُرة: فيخرجُون منه كأَنما دُهنوا بالدِّهان؛ ومنه حديث قتادة بنِ مَلْحان: كنت إذا رأَيته كأَنَّ على وجهه الدِّهانَ. والدُّهْنة: الطائفة من الدُّهْن؛ أَنشد ثعلب: فما رِيحُ رَيْحانٍ بمسك بعنبرٍ،
برَنْدٍ بكافورٍ بدُهْنةِ بانِ،
بأَطيبَ من رَيَّا حبيبي لو انني
وجدتُ حبيبي خالياً بمكانِ.
وقد
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR656 harf* د ه ن * * الدُّهْنُ * معروف و * الدِّهَانُ * الأديم الأحمر ومنه قوله تعالى ﴿فكانت وردة كالدهان﴾ أي صارت حمراء كالأديم من قولهم فرس ورد والأنثى وردة و * الدِّهَانُ * أيضا جمع * دُهْنٍ * وقد * دَهَنَهُ * من باب نصر وقطع و * تَدَهَّنَ * هو و * ادَّهَنَ * أيضا على افتعل إذا تطلى بالدهن و * المُدْهُنُ * بالضم لا غير قارورة الدهن وهو أحد ما جاء على مفعل بالضم مما يستعمل من الأدوات وجمعه * مَدَاهِنُ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.998 harf: ( دَهَنَ ) الرَّجلُ : ( نافَقَ ) ؛ وهو مجازٌ .
( و ) دَهَنَ ( رأسَه وغيرَهُ دَهْناً ودَهْنَةً : بَلَّهُ ؛ والاسمُ : الدُّهْنُ ، بالضَّمِّ ) ، وبالفتْحِ الفعْلُ المُجاوِز .
( و ) مِن المجازِ : دَهَنَ ( فلاناً ) : إذا ( ضَرَبَهُ بالعَصا ) ، كما يقالُ : مَسَحَه بالعَصا وبالسَّيْفِ إذا ضَرَبَه برفْقٍ .
( والدُّهْنَةُ ، بالضَّمِّ الطَّائفَةُ من الدُّهنِ ) ؛ أَنْشَدَ ثَعْلَب :
ما رِيحُ رَيْحانٍ
: ( دَهَنَ ) الرَّجلُ : ( نافَقَ ) ؛ وهو مجازٌ . ( و ) دَهَنَ ( رأسَه وغيرَهُ دَهْناً ودَهْنَةً : بَلَّهُ ؛ والاسمُ : الدُّهْنُ ، بالضَّمِّ ) ، وبالفتْحِ الفعْلُ المُجاوِز . ( و ) مِن المجازِ : دَهَنَ ( فلاناً ) : إذا ( ضَرَبَهُ بالعَصا ) ، كما يقالُ : مَسَحَه بالعَصا وبالسَّيْفِ إذا ضَرَبَه برفْقٍ . ( والدُّهْنَةُ ، بالضَّمِّ الطَّائفَةُ من الدُّهنِ ) ؛ أَنْشَدَ ثَعْلَب : ما رِيحُ رَيْحانٍ بمسك بعنبرٍ برَنْدٍ بكافورٍ بدُهْنةِ بانِبأَطيبَ من رَيَّا حبيبي لو أننيوجدْتُ حَبيبي خالياً بمكانِ ( ج أَدهانٌ ودِهانٌ ) ، بالكسْرِ ؛ ومنه حدِيثُ سَمُرةَ : ( فيَخْرجُون منه كأَنَّما دُهنوا بالدِّهان ) . وحدِيثُ قَتادَةَ بنِ مَلْحان : ( كنت إذا رأَيْته كأَنَّ على وجْهِه الدِّهانَ ) . ( وقد ادَّهْنَ به على افْتَعَلَ ) ، إذا تَطَلَّى به . ( والمُدْهُنُ بالضَّمِّ ) في الأَوَّل والثَّالثِ : ( آلللهتُهُ ) ؛ كما في التَّهْذيبِ ؛ أَي ما يجعلُ فيه الدُّهْن ، كما هو نَصُّ سِيْبَوَيْه ، وهو المُرادُ بها هنا كما يُتبادَرُ ، أَو أَنَّه الآلَةُ التي يصنعُ بها ، ( وقارُورَتُه ) ، كما في الصِّحاحِ ، ( شاذٌّ ) ، وهو أَحدُ ما
جاءَ على مُفْعُل ممَّا يُسْتَعْمَل مِنَ الأَدواتِ . وقالَ اللَّيْثُ : المُدْهُنُ كانَ في الأَصْلِ مِدْهَناً ، فلمَّا كثُرَ في الكَلامِ ضمُّوه . وقالَ الفرَّاءُ : ما كانَ على مِفْعَل ومِفْعَلة ممَّا يُعْتَمل به فهو مكْسورُ الميمِ إِلاَّ أَحْرفاً جاءَتْ نوادِرُ فذكرَ منها المُدْهُن ، والجمْعُ المداهِنُ . وفي الحدِيثِ : ( كأَنَّ وجْهَه مُدْهُنةٌ ، شبَّهَهُ بصفَاءِ الدُّهْن ) ؛ ويُرْوَى : مُذْهَبة ، وهي رِوايَةُ مُسْلم في بعضِ النسخِ . ( و ) المُدْهُنُ : ( مُسْتَنْقَعُ الماءِ ) ؛ كما في المُحْكَمِ . وفي الصِّحاحِ : نقرَةٌ في الجَبَلِ يَسْتَنْقِع فيها الماءُ ؛ وهو مجازٌ ؛ ( أَو كُلُّ موضِعٍ حَفَرَه سَيْلٌ ) أَو مَاءٌ واكفٌ في حَجَرِ . ( ومنه حدِيثُ طَهْفَة ) بنِ زُهَيْرٍ ( النَّهْدِيِّ ) له وِفادَةٌ وكانَ بَليغاً مفوهاً : ( ( نَشِفَ المُدْهُنُ ) ويَبِسَ الجِعْثِنُ ) . ( وقَوْلُ الجَوْهرِيِّ ) : ومنه ( حدِيثُ الزُّهْرِيِّ ) كما وُجِدَ بخطِّه ( تَصْحِيفٌ قَبِيحٌ ) ، وقد أَصْلَحه أَبو زَكَريَّا بخطِّه فيمَا بعْدَ ، ونبَّه عليه ؛ وتكَلَّفَ شيْخُنا للجَوابِ عن الجَوْهرِيِّ بقَوْلِه : إنَّ المُرادَ منه حدِيث النَّهْدِيّ ، خَرَّجَه الزُّهْرِيُّ في سِيرَتِه ، فنسبَ ذلِكَ إليه اخْتِصَاراً ، وهذا لا تَصْحِيف فيه ، إنَّما فيه الاخْتِصارُ والاقْتِصارُ على المخرجِ دُونَ الصَّحابيّ ا ه ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ لأَوْس : يُقَلِّبُ قَيْد وداً كأَنَّ سَرَاتَهاصَفَا مُدْهُنٍ قد زَلَّقته الزَّحالِفُ ( ولِحْيَةٌ داهِنٌ ودَهينٌ : مَدْهونَةٌ . ( و ) مِن المجازِ : ( الدَّهْنُ ) ، بالفتْحِ ( ويُضَمُّ ) ، الضمُّ عن أَبي زيْدٍ ، نَقَلَه الجَوْهرِيُّ : ( قدرُ ما يَبُلُّ وجْهَ الأَرْضِ مِنَ المَطَرِ ، ج دِهانٌ ) ، بالكسْرِ ، عن أَبي زيْدٍ .
( وقد دَهَنَ المطَرُ الأَرضَ ) : بَلَّها يَسِيراً . يقالُ : دهَنَها وليٌّ فهي مَدْهُونَةٌ . ( و ) مِنَ المجازِ : ( المُداهَنَةُ ) : المُصانَعَةُ ؛ كما في الصِّحاحِ . ( و ) قيلَ : ( إظهارُ خِلافِ ما يُضْمَرُ كالإِدْهانِ ) ؛ ومنه قوْلُه تعالَى : ﴿ودُّوا لو تُدْهِنُ فيُدْهِنُون﴾ . وقالَ الفرَّاءُ : يعْنِي ودُّوا لو تَكْفُر فيكْفرُونَ . وقالَ في قوْلِه تعالَى : ﴿أَفبِهذا الحدِيثِ أنْتم مُدْهِنُون﴾ ؛ أَي مُكَذِّبُون ؛ ويقالُ : كافِرُون . وقيلَ : مَعْناهُ : ودُّوا لو تَلِينُ في دِينِك فيَلِينُون . وقالَ أَبو الهَيْثم : الإِدْهانُ المُقارَبَة في الكَلامِ والتَّلْيين في القوْلِ . وقالَ الرَّاغبُ : الإدْهانُ كالتَّدْهِين لكن جعلَ عبارَة عن المُدارَةِ والمُلاَيَنَةِ وَترْك الجَدِّ ، كما جُعلَ التَّقْرِيدُ ، وهو نزْعُ القُرَادِ مِن البَعِير عبَارَة عن ذلِكَ . وقالَ شيْخُنا ، رَحِمَه الّلهُ تعالَى : الإِدْهانُ في الأَصْل جعلَ نحْو الأَدِيم مَدْهوناً بشيءٍ مَّا مِن الدّهْنِ ، ولمَّا كانَ ذلِكَ مليناً له مَحْسوساً اسْتُعْمل في اللِّينِ المَعْنويّ على التَّجوُّزِ به في مطلق اللِّين ، أَو الاسْتِعارَةِ له ، ولذا سُمِّيَت المُدارَةُ والمُلايَنَة مُداهَنَةٌ ثم اشْتهرَ هذا المجازُ وصارَ حَقِيقَةً عُرْفيَّةً ، فتَجوزُ فيه على التَّهاون بالشيءِ واسْتِحْقارِه ، لأنَّ المُتهاونَ بالأَمْرِ لا يَتَصلَّبُ فيه كما في العنايَةِ . ( و ) قالَ قوْمٌ : المُداهَنَةُ : المُقارَبَةُ والإِدْهانُ : ( الغِشُّ ) ؛ نَقَلَهُ الجَوْهرِيُّ . وقالَ اللَّيْثُ : الإِدْهانُ : اللِّينُ والمُداهِنُ : المُصانِعُ ؛ قالَ زُهَيْرٌ :
وفي الحِلْمِ إدْهانٌ وفي العَفْوِ دُرْبةٌ وفي الصِّدْق مَنْجاةٌ من الشَّرِّ فاصْدُقِوأَنْشَدَ الرَّاغبُ : الحزمُ والقوَّةُ خَيْرٌ مِنَ الإدْهانِ والفهةِ والهاعِ ( والدَّهْناءُ : الفلاةُ ) . وقيلَ : موْضِعٌ كلُّه رَمْل . ( و ) الدَّهْناءُ : ( ع لتمِيمَ بنَجْدٍ ) مَسِيرَة ثلاثَةِ أَيَّام لا ماءَ فيه ، يُمَدُّ ( ويُقْصَرُ ) في الشعْرِ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأَعرابيِّ : لسْتَ على أُمك بالدَّهْنا تَدِلّ وقالَ جَريرٌ : نارٌ تُصَعْصِعُ بالدَّهْنا قَطاً جُونا وقالَ ذُو الرُّمَّةِ : لأَكْثِبَة الدَّهْنا جَمِيعاً ومالِيَا وشاهِدُ المَمْدود : ثم مالَتْ لجانبِ الدَّهْناء وهي سبْعَةُ أَجْبُل في عَرْضِها ، بَيْن كلِّ جَبَلَيْن شقِيْقَة طُولُها من حَزْنِ يَنْسْوعةَ إلى رمْلِ يَبْرِينَ ، وهي قَليلَةُ الماءِ ، كثيرَةُ الكَلإِ ليسَ في بِلادِ العَرَبِ مَرْبَعٌ مثلُها ، وإذا أَخْصَبَتْ رَبَعَتِ العَرَبُ جَمْعاء . ( و ) الدَّهْناءُ : ( اسمُ دارِ الامارَةِ بالبَصْرَةِ . ( و ) أَيْضاً : ( ع أَمامَ يَنْبُعَ ) بَيْنهما مَرْحَلَةٌ لَطِيفَةٌ ، ومنها يتزوَّدُ المَاءُ إلى بدْرٍ ؛ كذا في مناسِكِ الظَّهِير الطَّرابُلُسيِّ الحَنَفيُّ ؛ ( والنِّسْبَةُ دَهْنِيٌّ ودَهْناوِيٌّ ) على القصْرِ والمَدِّ . ( و ) الدَّهْناءُ ( بنتُ مِسْحَلٍ إِحْدَى
بَنِي مالِكِ بنِ سعدِ بنِ زيْدِ مَناةَ ) بنِ تَميمٍ ، وهي ( امرأَةُ العَجَّاجِ ) الرَّاجِز ، وكانَ قد عُنِّن عنها ، فقالَ فيها : أَظَنَّتِ الدَّهْنا وظَنَّ مِسْحَلُأَن الأَميرَ بالقَضاءِ يَعْجَلُعن كَسَلاتي والحِصانُ يَكْسَلُعن السِّفادِ وهو طِرْفٌ هَيْكَلُ ؟ ( و ) الدَّهْناءُ : ( عُشْبَةٌ حَمْراءُ ) لها وَرَقٌ عِراضُ يُدْبَغُ به . ( وبنو دُهْنٍ ، بالضَّمِّ : حيٌّ ) مِن بجيلَةَ ، وهم بنُو دُهْنِ بنِ مُعاوِيَةَ بنِ أَسْلَم بنِ أَحْمص بنِ الغَوْثِ ، ( منهم مُعاوِيَةُ بنُ عَمَّارِ بنِ مُعاوِيَةَ ) بنِ دُهْنٍ ( الدُّهْنِيُّ ) ، أَبوه عَمَّار يُكَنَّى أَبا مُعاوِيَةَ ، رَوَى عن مجاهِدٍ وأَبي الفَضْل وعِدَّةٍ ، وعنه شِعْبَةُ والسُّفْيانانِ ، وكانَ شِيعِيًّا ثِقَةً ، ماتَ سَنَة 133 . وقالَ ابنُ حبَّان : عِدادُهُ في أَهْلِ الكُوفَةِ ؛ قالَ : وكانَ رَاوِياً لسعيدِ بنِ جُبَيْرٍ ، ورُبَّما أَخْطأَ ، وولدُه مُعاوِيَةُ هذا رَوَى عن أَبي الزُّبَيْرِ وجَعْفرِ بنِ محمدٍ ، وعنه معبدُ بنُ راشدٍ وقتيبَةُ ، ثِقَةٌ . وقالَ أَبو حاتمٍ : لا يُحْتَجُّ به ؛ ومن ولدِه أَبو الفَضْل أَحمدُ بنُ مُعاوِيَةَ بنِ حكيمِ بنِ مُعاوِيَةَ بنِ عَمَّار سَمِعَ ابنَ عقْدَةَ ، وقالَ : ماتَ سَنَة 292 ، وله ثمانٌ وسِتُّون سَنَة . وذَكَرَ السّمعانيُّ مِن هذه القَبيلَةِ : غرزَةَ بن قَيْسِ بنِ غزْنَةَ بنِ أَوْس بنِ عبْدِ الّلهِ بنِ جبارَةَ بنِ عامِرِ بنِ عبْدِ الّلهِ بنِ دُهْنٍ ، كانَ شرِيفاً ؛ وحفصُ بنُ نُفَيْل الدُّهْنيّ شيْخ لأَبي كُرَيْبٍ . ( وبنُو دَاهِنٍ ، كصاحِبٍ ) : حيٌّ ) مِنَ العَرَبِ .
( ودِهْنَةُ ، بالكسْرِ : بَطْنٌ مِنَ الأَزْدِ ) ، ثم مِن غافق ، وهم بنُو دِهْنَةَ بنِ مالِكِ بنِ غافقٍ نَزلُوا مِصْرَ ، ( منهم حكيمُ بنُ سَعدٍ ) المصْرِيُّ الفَصِيحُ العالِمُ مَوْلَى دهْنَةَ ، وحفِيدُه عبدُ الّلهِ بنُ محمدِ بنِ حَكِيمٍ ، ذَكَرَه أَبو يونس ، قالَ : كانَ عريفَ دِهْنَة هو وأَبْوه وجدُّه ؛ ( و ) أَبو رِياحٍ ( خالدُ بنُ زيادِ ) بنِ خالدٍ الغافِقِيُّ ( الدِّهْنِيَّانِ ) . ومنهم أَيْضاً : أَبو عُبَيْدٍ عفيفُ بنُ عُبَيْدٍ الغافِقِيُّ الدِّهْنِيُّ يَرْوِي عن معْقلِ بنِ فضالَةَ ، ماتَ سَنَة 181 . ( و ) مِن المجازِ : ( ناقةٌ دَهِينٌ ، كأَميرٍ : قَليلَةُ اللَّبنِ ) بَكِيئةٌ لا يَدِرُّ ضرْعُها قَطْرةً . قالَ الرَّاغبُ : فعيلٌ في معْنَى فاعِلٍ ، أي تُعْطِي بقدرِ ما يدْهنُ به ؛ وقيلَ : بمعْنَى مَفْعولٍ لأَنَّها دُهِنتْ باللبنِ لقلَّتِه ؛ والثاني أَقْرَبُ مِن حيثُ أنَّه لم تَدْخلْ فيه الهاءُ ؛ والجمْعُ دُهُنٌ ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ للحُطَيْئةِ يهْجُو أُمَّه : جَزاكِ الّلهُ شرًّا من عجوزٍ ولَقَّاكِ العُقوقَ من البَنينِلِسانُكِ مِبْرَدٌ لا عَيْبَ فيهودَرُّكِ دَرُّ جاذبةٍ دَهينِ ( وقد دَهَنْتَ دَهانَةً ودِهاناً ، بالكسْرِ ، كنَصَرَ وعَلِمَ وكَرُمَ ) ، الثاني عن أَبي زيْدٍ نَقَلَه الجَوْهرِيُّ ؛ وفي بعضِ نسخِ الصِّحاحِ : وقد دَهُنَتْ دَهانَةً مِن حدِّ كَرُمَ ، كذا هو مَضْبوطٌ . ( و ) الدِّهانُ ، ( ككِتابٍ : الأَديمُ الأَحمرُ ) ؛ ومنه قوْلُه تعالَى : ﴿فكانتْ وَرْدَة كالدِّهانِ﴾ ، أَي صارَتْ
حَمْراءَ كالأَديمِ ، مِن قوْلِهم : فَرَسٌ وَرْدٌ ، والأُنْثَى وَرْدَةٌ ؛ قالَ رُؤْبَةُ يَصِفُ شبابَه وحُمْرَة لَوْنه فيمَا مَضَى مِن عمْرِهِ : كغُصْنِ بانٍ عُودُه سَرَعْرَعُكأَنَّ وَرْداً من دِهانٍ يُمْرَعُلوْني ولو هَبَّتْ عَقِيمٌ تَسْفَعُأَي يكثرُ دُهْنه ، يقولُ : كأَن لوْنَهُ يُعْلى بالدُّهْنِ لصَفائِهِ ؛ وقالَ الأَعْشَى : وأَجْردَ من فُحولِ الخيلِ طِرْفٍ كأَنَّ على شواكِلِه دِهاناوقالَ لبيدٌ ، رَضِيَ الّلهُ تعالى عنه : وكلُّ مُدَمَّاةٍ كُمَيْتٍ كأَنَّهاسَلِيمُ دِهانٍ في طِرَاف مُطَنَّبوكلُّ ذلِكَ في الصِّحاحِ . وقالَ غيرُهُ : الدِّهانُ في القُرآنِ الأَديمُ الأَحْمر الصِّرفُ . قالَ أَبو إسْحق ، رَحِمَه الّلهُ تعالى في تفْسيرِ الآيةِ : أَي تتلوَّنُ مِن الفَزَع الأَكْبرِ كما تتلوَّن الدِّهانُ المُختلِفةُ ، ودَليلُ ذلِكَ قوْلُه ، عزَّ وجلَّ : ﴿يَوْم تكونُ السَّماءُ كالمُهْلِ﴾ ؛ أَي كالزَّيتِ الذي قد أُغْلِي . ( و ) الدِّهانُ : ( المَكانُ الزَّلِقُ ) ومنه قوْلُ مِسْكينٍ الدَّارِميّ : ومُخاصِمٍ قاوَمْتُ في كَبَدٍ مِثْل الدِّهان فكانَ لي العُذْرُيعْنِي أنَّه قاوَمَ هذا المُخاصِمَ في مكانٍ زَلِقٍ يَزْلَقُ منه من قامَ به ، فثَبَتَ هو وزلِقَ خَصْمُه ولم يَثْبتْ والعُذْرُ النُّجْح . ( و ) مِن المجازِ : ( قومٌ مُدَهَّنونَ ،
كمُعَظَّمٍ : عليهم آثارُ النَّعيمِ . ( والدِّهْنُ ، بالكسْرِ ، مِنَ الشَّجَرِ : ما يُقْتَلُ به السِّباعُ ) ، وهو شَجَرَةٌ سَوْءٍ كالدِّفْلى في قوْلِ أَبي وَجْزَة ؛ ( واحِدُه بهاءٍ . ( ودُهُنَّى ، بضمَّتين ) مُشَدَّدَة النُّون ، ( كغُلُبَّى : ع بالسَّوادِ ) بالقُرْبِ مِنَ المَدائِنِ ؛ عن نَصْر . ( والإِدْهانُ ) ، بالكسْرِ : ( الإِنْقاءُ ) ، هكذ في النسخِ ، والصَّوابُ الإِبْقاءُ . قالَ ابنُ الأَنْبارِي : أَصْلُ الإِدْهانِ الإِبْقاءُ ؛ يقالُ : لا تُدْهِنُ عليه : أَي لا تُبْقِ عليه . وقالَ اللّحْيانيُّ : يقالُ ما أَدْهَنْتَ إلاّ على نفْسِك ، أَي ما أَبْقَيْتَ . ( و ) يقالُ : ( هو طَيِّبُ الدُّهْنَةِ ، بالضَّمِّ ، أَي ) طَيِّبُ ( الَّرائِحَةِ ) . وممَّا يُسْتدركُ عليه : تَدَهَّنَ الرَّجلُ : إذا تَطَلَّى به ؛ كما في الصِّحاحِ . ودَهَّنَه تَدْهِيناً مِثْل دَهَنَه . والدّهَّانُ ؛ مَنْ يَبِيع الدّهْنَ ، واشْتَهَرَ به أَبو مصلحٍ الأزْهر صالحُ بنُ درهم رَوَى عنه شعْبَةُ بنُ الحجَّاجِ . ورجُلٌ مِدْهَانٌّ ، كمِحْمارَ : أَي دَهِينُ الشَّعَرِ . وتَمَدْهَنَ الرَّجُلُ : أَخَذَ مُدْهُناً ؛ نَقَلَه الجَوْهرِيُّ . ولِحْيَةٌ دَهِينَةٌ : مَدْهونَةٌ ورجُلٌ دَهِينٌ ، كأَميرٍ : ضَعِيفٌ . ويقالُ : أَتَيْتُ بأَمْرٍ دَهِينٍ ؛ قالَ ابنُ عَرَادَة : ليَنْتَزِعُوا تُراثَ بنِي تَمِيمٍ لقد ظَنُّوا بنا ظنًّا دَهِيناوفحلٌ دَهِينٌ : لا يكادُ يُلْقِح
أَصْلاً كأَنَّ ذلك لقلَّةِ مائِهِ ، وإذا أَلْقَح في أَوَّلِ قَرْعِه فهو قَبِيسٌ . والدّهانُ : درْدِيُّ الزِّيْتِ ، وبه فَسَّرَ الرَّاغبُ الآيَة . وأَيْضاً : الطَّريقُ الأَمْلَسُ ، وبه فسّرَ قَوْل مِسْكينٍ . وقيلَ : هو الطَّويلُ الأَمْلَسُ . والدِّهَانُ ، اسمٌ لمَا يُدْهَنُ به كالحِزامِ ؛ ومنه المَثَلُ : كالدِّهانِ على الوبرِ . ومِن كلامِ العامَّةِ : كَلامُ اللَّيلِ مَدْهونٌ بزبْدَةٍ . وإِبراهيمُ بنُ عُثْمانَ بنِ عبْدِ النَّبيِّ الدّهّانُ المكِّيُّ الحَنَفيُّ الإِمامُ العلاَّمةُ أَخَذَ عن السيِّدِ العالِمِ الوليِّ صَبغَةِ الّلهِ قدِّسَ سِرُّه الكَرِيم ، وعنه إبراهيمُ أَبو سلَمَةَ ، تُوفي سَنَة 1035 . ودهْنَةُ بنُ عذْرَةَ بنِ منبّه بنِ نكرَةَ بنِ الكن بَطْنٌ ؛ نَقَلَه ابنُ الجوانيِّ النّسَّابَةُ ، وهي غيرُالتي في دجيلَةَ . ودهْنَةُ بنُ الهنء مِنَ الأَزْدِ فَحُذْ عنه أَيْضاً .
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR12.612 harfدَهَنَهُ
1 دَهَنَهُ دهن دهنه دهننه دهنة , (S, Mgh, Msb, K, &c.,) aor. دَهُنَ , (S, Msb,) inf. n. دَهْنٌ (MA, Msb, K, KL) and دَهْنَةٌ, (K,) He anointed it (MA, Mgh, Msb, * KL) with دُهْن, (Mgh, Msb,) i. e., (Msb,) with oil (MA, Msb, KL) &c.; (Msb;) [oiled it; or greased it;] namely, his head, (MA, Mgh,) or his mustache, (Mgh,) or his hair, &c.: (Msb:) or he moistened it; namely, his head, &c.:
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR991 harfدَهَنَ
دَهَنَ U ( n. ac. دَهْن 1 ),
a. Greased, oiled; anointed with oil or pomade.
b. Moistened ( the earth : rain ).
c. see III .
دَهِنَ
دَهِنَ A دَهُنَ U ( n. ac. دَهَاْنَة 22t , دِهَاْن 23 ),
a. Gave but little milk ( camel ).
دَاْهَنَ
دَاْهَنَ III ,
a. Dissimulated with, deceived; flattered, buttered.
أَدْهَنَ
أَدْهَنَ IV ,
a. see III .
تَدَهَّنَ
تَدَهَّنَ V ,
a. Was greased,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok22.933 harfدهن
دَهُنَ - يَدْهُنُ (دَهَنَ - يَدْهُنُ) - دِِهْن - دِهَان - أَدْهَنَ - يُدْهِنُ - مُدْهِن - مُدْهِنُوْن
دَهُنَ - يَدْهُنُ (دَهَنَ - يَدْهُنُ) + الكائن: يصبح ذا قوام " دهني ": يصبح ليناً طرياً ناعماً كما لو كان من الزيت أو الشحم المذاب
دِِهْن: على وزن " فـِعـْل" اسم فعل بمعنى مفعول من " دَهُنَ - يَدْهُنُ ": وهي أيضاً اسم آلة منه: ما يستعمل
Mücavir kökler13 mücavir (18 toplam)
- سين
1 ortak ayet · Tin incir demektir
- صبغ
1 ortak ayet · صِبْغَةً boya ya da boyamak anlamındadır
- ورد
1 ortak ayet · Gül demektir
- طور
1 ortak ayet · Sina’da bir dağın adıdır
- نبت
1 ortak ayet · Bitki
- شقق
1 ortak ayet · Şıkk, kopmuş parça demektir
- شجر
1 ortak ayet · Ağaç
- ودد
1 ortak ayet · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
- حدث
1 ortak ayet · Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra…
- أكل
1 ortak ayet · Ekel pas demektir
- خرج
1 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- سمو
1 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
Geçtiği ayetler(4)
وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ
YağıTur-u Sina’da yetişen, yiyenlere yağ ve katık veren bir ağaç da var ettik
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | دهن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | زيت, سمن, نفق, لين |
| Zıt Kök | خشن |
| Çekirdek Özet 1 | Yüzeyi kaplayarak pürüzleri örten, parlatan ve kayganlık sağlayan sıvı yağ |
| Çekirdek Özet 2 | Sürtünmeyi ve çatışmayı önlemek için ilkelerden vazgeçme, tavizkârlık ve sahte yumuşaklık |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikatin ciddiyetini sulandıran ilkesiz uzlaşma, yaltaklanma ve gevşeklik |
| Kritik Hata Riski | Âyetlerdeki ilkesel sapma ve taviz uyarısını ahlaki bir uzlaşma veya nezaket sanmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ده | Bir şeyi bütünüyle bürüme, karartma veya ansızın kuşatma hissi; دهم karartıp kaplamak, دهر zamanın kuşatması, دهق dolup taşması ve دهي aniden bürüyen baskın durum köklerinde bu kuşatma ortak çekirdektir | ن | Kuşatma ve kaplama hareketini akışkan, nüfuz edici, yüzeyde ince bir tabaka oluşturan ve yumuşatan sürekli bir sıvı niteliğine dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | İki nesne veya yüzey arasına sızarak girmeyi ve aralığı aşmayı imler |
| ه | kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Yüzeyde parlayarak dikkat çeken, açığa çıkan ince ve parlak tabakayı imler |
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Akışkanlığın devam etmesini, yayılarak pürüzleri sürekli bir hatla örtmesini imler |
| دهن | Aralara sızarak giren, yüzeyde parlak bir tabaka halinde kendini gösteren ve süreklilikle pürüzleri kayganlaştıran cevher |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Zeytin, susam veya tohumlardan çıkarılan, sürüldüğü yeri yumuşatıp parlatan bitkisel ya da hayvansal sıvı (دُّهْن); toprağın yüzeyini hafifçe ıslatan ince çisenti; memesi yağlanacak kadar az süt veren deve (دَهِين) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ, ilkesizce yumuşama ve hakikat pürüzlerini örtme anlamındaki kullanımı şöyle kaydeder: وفي الحِلْمِ إدهانٌ وفي العَـفْـوِ دُرْبةٌ / وفي الصِّدْقِ مَنْجاةٌ منَ الشَّرِ فاصْدُقِ |
| Erken Arapça kullanım | Bir şairin az süt veren deveyi ve verimsizliği hicvederken kurduğu dizede geçer: لسانُك مِبْردٌ لا عَيْبَ فيه / ودرُّك درُّ حادبةٍ دهينِ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça دهن kökü, Sami dillerinde yağlama, yağ ile parlatma ve kayganlaştırıcı sıvı anlam katmanıyla geniş bir ortaklığa sahiptir. İbranicede yer alan d-š-n (דָּשֵׁן) kökü semiz olmak, yağ ile beslenmek ve bereketlenmek anlamlarını taşırken, Süryanicedeki dehnā (ܕܗܢܐ) biçimi doğrudan sıvı yağ ve semizlik manasını verir. Akatça dašnu biçimi de bu semantik hatta yağlı ve besili olma durumunu ifade eder. Arapçada bu kök, hem fiziksel zeytinyağı ve benzeri akışkan yağları (دُّهْن) hem de yüzeydeki sürtünmeyi sıfırlama niteliğinden hareketle mecazi alanda gerçeğin keskin pürüzlerini gizleyerek sahte bir uyum üretme davranışını (مُدَاهَنَة) korumuştur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | دهن | Sıvı yağ ve yağ sürmekten doğan kayganlık; buradan mecazen dalkavukluk, gerçeği sulandırma ve tavizkârlık | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice d-š-n, Süryanice d-h-n | Yağ, semizlik ve yağla ovma anlamında ortak Sami mirası | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir dış bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| دهن | Anlamlı | Yağ, kayganlık, müdâhene | Fiziksel yağlama ve mecazen gerçeği esneterek taviz verme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| دنه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| هدن | Anlamlı | Sükûnet, barış, ateşkes | Çatışmanın durması ve yatışma hali (هُدْنَة) | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki sürtünmesizlik ile anlamsal bağı vardır |
| هند | Anlamlı | Keskinlik, kılıç | Meşhur Hint kılıcına nispet veya özel ad | Kur'an'da geçmez |
| نده | Anlamlı | Seslenme, kovma, engelleme | Hayvanları bağırarak yönlendirme veya uzaklaştırma | Kur'an'da geçmez |
| نهد | Anlamlı | Yükselme, kabarma, atılma | Göğsün kabarması veya düşmana karşı cesaretle ileri fırlama | Kur'an'da geçmez; hedef kökün yumuşaklığına zıt bir sertlik taşır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| دهن | Merkez | Yağ, kayganlık, müdâhene | Yüzeyi kaplayıp pürüzü örten sıvı ve ahlaki planda ilkeden taviz verme | Hem fiziksel cevher hem tavizkâr ahlaki tutum |
| زيت | Komşu | Zeytinyağı | Yalnızca zeytin meyvesinden çıkan somut sıvı yağı ve yakıtı ifade eder; ahlaki taviz anlamı barındırmaz | Somut gıda ve aydınlatma maddesi |
| سمن | Komşu | Yağ, besililik | Sıvı yağdan ziyade bedenin etlenip yağ bağlamasını ve semizliğini bildirir | Bünyevi yağ ve besililik |
| نفق | Komşu | İkiyüzlülük, nifak | İnancı tamamen gizleyip kâfirliği saklamaktır; müdâhene ise inancı inkar etmeksizin açıkça taviz vermektir | Gizli hile ve ikiyüzlü ayrışma |
| خشن | Zıt | Sertlik, pürüzlülük, katılık | Temas edilen yüzeyin pürüzlü, aşındırıcı ve hiçbir taviz kabul etmez sertlikte olması | Sürtünmeli ve tavizsiz yapı |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | دهن | Sıvı yağ, kayganlaştırmak, müdâhene | Somut yağ ile ilkelerden taviz verip yaltaklanma anlamını aynı kökte birleştirir | Kesin |
| Latince | oleum, unctio, adulatio | Yağ, meshetme, dalkavukluk | Oleum somut yağı, unctio sürmeyi, adulatio ise sürtünmeyi önleyen yağcılığı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | oil, grease, buttering up, flattery | Yağ, yağlamak, yağ çekmek, taviz vermek | Somut kayganlaştırıcı cevher ile sürtünmeyi gidermek için yapılan ilkesiz tavizi ayrı kelimelerle verir | Güçlü |
| Almanca | Öl, Fett, Schmeichelei, Nachgiebigkeit | Yağ, dalkavukluk, gevşek uzlaşma | Fiziksel kayganlık ile ahlaki esneme ve sahte yumuşaklığı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | huile, onction, flatterie | Sıvı yağ, yağ sürme, yağcılık | Onction kelimesi hem yağ sürmeyi hem de yapmacık ahlaki tatlılığı ve tavizi yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالدُّهْنِ | Somut zeytinyağı ve katık | Ağacın insan için sunduğu bereketli, besleyici ve kaygan sıvı; Mü'minûn 23:20 |
| كَالدِّهَانِ | Kızıl erimiş yağ veya tabaklanmış kızıl deri | Kıyamet günü göğün parçalanıp erimiş kızgın yağ gibi kızarması ve erimesi; Rahmân 55:37 |
| تُدْهِنُ / فَيُدْهِنُونَ | Dinde taviz vermek, gerçeği esnetmek | Müşriklerin inanç ilkelerinden karşılıklı ödün verme ve tavizkâr olma talebi; Kalem 68:9 |
| مُدْهِنُونَ | Hafife almak, ciddiyetsizlik, gerçeği sulandırmak | Kur'an'ın ağır ve kesin hakikatini gevşeklikle karşılayıp ciddiye almayanlar; Vâkıa 56:81 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Akide ve tavizsiz tevhid | İnanç esaslarının bâtılla uzlaşma adına esnetilmesi ve sulandırılması (مُدَاهَنَة) eleştirisi | Tevhidin taviz kabul etmez kesinliği |
| Fıkıh | Emr-i bi'l-ma'rûf ve yargı ahlakı | Hakkı ayakta tutarken zalimlerin hatırına sessiz kalıp göz yumma ve dalkavukluk yasağı | Hükümde gevşeklik ve taviz |
| Tefsir | Kalem 68:9 ve Vâkıa 56:81 tahlili | Müşriklerin uzlaşma teklifinin mahiyeti ile Kur'an vahyini ciddiye almama tavrının sınırları | İlkesel duruş ile ilkesiz uyum ayrımı |
| Hadis | Ahlaki davranış ve muaşeret | Meşru idare ve nezaket (مُدَارَاة) ile dinden taviz verme (مُدَاهَنَة) arasındaki kesin ayrım | Samimiyetsiz yumuşaklığın reddi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve akide | İlkesel tavizsizlik | Hakikatin bâtıl lehine aşındırılmasını engeller | İnanç ilkelerinde dalkavukluk ve gevşeklik meşru görülemez | Kesin |
| İlmi | Hakikat etiği ve epistemoloji | Nesnel ciddiyet | Verilerin hatır için çarpıtılmasını önler | Bilimsel hakikatin güç odaklarını memnun etmek için sulandırılmasına engel olur | Güçlü |
| Siyasi | Diplomasi ve idare | İlkesiz teslimiyeti reddetme | Meşru nezaket ile tavizi ayırır | Diplomasi adına temel hukuki haklardan vazgeçme zaafını deşifre eder | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve piyasa | Malın kusurunu gizleme yasağı | Pürüzlü malı parlatarak aldatmayı meneder | Hileli malların parlatılıp kusursuz gibi sunulmasını yasaklar | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Triboloji ve sürtünme katsayısının düşürülmesi | İki temas yüzeyi arasına viskoz bir akışkan sokularak direncin ve pürüz temasının yapay biçimde sıfırlanması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Oportunizm ve ilkesiz konformizm | Toplumsal alanda gerilimi önlemek adına ilkeleri çiğneyerek yüzeysel bir uyum ve barış hali üretme refleksi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca fiziksel bir gıda yağına indirgenmesi ya da âyetteki taviz uyarısının sıradan bir hoşgörü ve diplomatik esneklik sanılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Somut zeytinyağının bereketinden kıyametteki dehşetli erimeye, oradan hakikatin keskin sınırlarını yok eden ahlaki yaltaklanmaya kadar uzanan geniş bir semantik alan |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Meşru insan ilişkilerindeki nezaket ve idare etme hali ile inançtan taviz verme zaafı birbirine karıştırılarak ilkesizlik hoşgörü maskesiyle meşrulaştırılır |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin bâtıl karşısındaki tavizsiz ciddiyetini, uzlaşma tekliflerindeki gizli zehri ve nimet ile kozmik ceza arasındaki semantik bağı tek bir kök mantığında gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlik davetinin sınırlarını çizen Mekkî uyarılarda (Kalem 68:9), Kur'an'ın hakikat ağırlığını vurgulayan hitaplarda (Vâkıa 56:81) ve yaratılış nimetlerinde (Mü'minûn 23:20). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hak ile bâtıl arasında orta bir yol bulma adına temel ilkelerden taviz vermeyi makul bir diplomasi sayan pragmatist bakışı düzeltir; bunun Kur'an nazarında bir zaaf ve yaltaklanma olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYüzeyi örterek pürüzleri görünmez kılan, kayganlık veren ve temas sürtünmesini kaldıran sıvı yağ.
- Soyut anlamHakikatin pürüzlü ve keskin duruşunu gizleyerek çatışmayı önlemek adına ilkelerden vazgeçme, gevşeklik, dalkavukluk ve ciddiyetsizlik.
- Sistematik karşılıkSistemin iç sürtünmesini meşru olmayan tavizlerle sıfırlayarak sahte bir denge kurma ve hakikati sulandırma refleksi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde sürtünme veya temas pürüzlülüğünü, hakikat ile bâtıl arasındaki direnç farkını, ise ilkesel çatışma ve hakiki direnç kuvvetini temsil eder. Formül, yağlama etkisiyle temas sürtünmesinin sıfıra yaklaşmasının hakikatin pürüz ve dirençlerini yapay olarak ortadan kaldırdığını ve bunun da ancak ilkesel duruşun ve çatışmanın sıfırlanmasıyla mümkün olduğunu ifade eder.