دهن

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: د-ه-ن5 sîga, 13 mücavir kök, 4 ayet, 4 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.خرجتُدْهِنُشققنبتبِالدُّهْنِكَالدِّهَانِدهنسينأكلصبغفَيُدْهِنُونَحدثمُدْهِنُونَطورشجرسمو

KökSîga 5Ayet 4Sure 4Mücavir 13

▶ Ağı aç (3B)

دهن

د - ه - ن

KÖK
  • 5 geçiş
  • 4 ayet
  • 5 sîga
  • 13 sözlük

Duhn (he) : Yağ, kaygan madde demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Duhn (he) : Yağ, kaygan madde demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.482 harf
باب الهاء والدال والنون معهما ه د ن،ه ن د، د ه ن، ن ه د، ن د ه مستعملات د ن ه مهمل هدن: المَهْدَنةُ من الهدنة، وهو السّكون. تقول، هَدَنْتُ أَهْدِنُ هُدوناً إذا سكنتَ فلم تَتَحَرَّك. ورجلٌ مهدونٌ وهو البليد الذي يُرْضيهِ الكلام، تقول: هدنوه بالقول دون الفعل، قال: ولم يُعَوَّدْ نَوْمَةَ المَهْدونِ ورجلٌ هِدان وهو الأحمق الجافي قال: قد يَجْمَعُ المالَ الهِدانُ الجافي من غيرِ ما عَقْلٍ ولا
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.020 harf
الدُهْنُ معروف. والدِهانُ: الأديم الأحمر، ومنه قوله تعالى: "فكانَتْ وَرْدَةً كالدِهانِ"، أي صارت حمراءَ كالأديم، من قولهم: فرس وردٌ، والأنثى وردةٌ. قال الأعشى: وأَجْرَدَ من فحول الخيل طِرْفٍ كأنَّ على شواكلـه دِهـانـا والدِهانُ أيضاً: جمع دُهْنٍ. يقال دَهَنْتُهُ بالدِهانِ أَدْهُنُهُ. وتَدَهَّنَ هو وادْهَنَ أيضاً، على افتعل، إذا تطلّى بالدُهْنِ. ودَهَنْتُهُ بالعصا: ضربتُه بها. والدِهانُ أيضاً:
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR9.765 harf
ه د ن هدن ، هند ، دهن ، نهد ، نده : مستعملة . هدن : شمِرٌ عن الهوازنيّ قال : الهُدْنة : انتقاض عَزم الرجلُ لخبرٍ يأتيه ، فيَهْدِنُه عما كان عليه ، فيقال : انْهَدَنَ فلان عن ذاك ، وهَدَنَه خبرٌ أتاه هَدْناً شديداً . وقال الليث : المهدَنَة من الهُدْنة ، وهو السكون ، يقال منه : هَدَنْتُ أَهْدِنُ هُدُوناً : إذا سكنْتَ فلم تتحرَّك . ورجلٌ مَهدون ، وهو البليد الذي يُرضيه الكلام ، يقال : قد هَدَنوه
Maddenin bağlantısı

ه د ن هدن ، هند ، دهن ، نهد ، نده : مستعملة . هدن : شمِرٌ عن الهوازنيّ قال : الهُدْنة : انتقاض عَزم الرجلُ لخبرٍ يأتيه ، فيَهْدِنُه عما كان عليه ، فيقال : انْهَدَنَ فلان عن ذاك ، وهَدَنَه خبرٌ أتاه هَدْناً شديداً . وقال الليث : المهدَنَة من الهُدْنة ، وهو السكون ، يقال منه : هَدَنْتُ أَهْدِنُ هُدُوناً : إذا سكنْتَ فلم تتحرَّك . ورجلٌ مَهدون ، وهو البليد الذي يُرضيه الكلام ، يقال : قد هَدَنوه بالقَوْل دون الفعل ، وأنشد : ولم يُعَوَّدْ نَوْمةَ المهدونِ ويقال : هُدِنَ عنك فلان : أي أرضاه الشيء اليسير . ورُوِي عن سَلمان أنه قال : مَلْغاةٌ أولِ الليل مَهدنةٌ لآخره ، معناه أنه إذا سَهر في أول ليلِه فَلَغَا في الأباطل لم يستيقظ في آخره للتهجّد والصلاة . أبو عبيد ، عن أبي عمرو قال : الهدُون : السكون ، والهِدان : الرجل الأحمقُ الجافي . قال رؤبة : قد يَجمعُ المالَ الهِدانُ الجافي من غير ما عَقْلِ ولا اصطِرافِ أبو عبيد في كتاب ( النوادر ) قال : الهَيْدانُ والهِدانُ واحد . قال : والأصل الهدَان ، فزادوا الياء . قلت : وهو فَيْعال ، مثاله عَيْدان النخل ، النونُ أصلية ، والياء زائدة . وقال الشاعر في المهدُون : إنَّ العَواوِيرَ مأكولٌ حُظوظتُها وذو الكهامَة بالأقوال مَهدُون وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ذكَر الفِتَن فقال : ( يكون بعدَها هُدنةٌ على دَخَن ، وجماعةٌ على أَقْذاء ) ، وتفسيره في الحديث : لا ترجعُ قلوبُ قومٍ على ما كانت عليه . وأصل الهدْنة السكون بعد الهَيْج ، ويقال للصُّلح بعد القتال : هُدْنة ، وربما جُعِلَت الهدْنة مُدّةً معلومة ، فإذا انقضت المدة عاوَدُوا القتال . وتفسير الدَّخَن في كتاب الخاء . ويقال : هدَّنَت المرأةُ صَبِيَّها : إذا أَهدَأَتْه ليَنَام ، فهو مُهدَّن . وقال ابن الأعرابي : هَدَّن عدوَّه : إذا كافّه ، وهَدَن : إذا حَمُق . وقال الليث : الهوْدَناتُ : النُّوق . وقال شمِرٌ : هدَنْتُ الرجلَ إذا سَكّنْته وخَدَعْته كما يُهْدَن الصبي . وقال رؤبة : ثُقِّفْتَ تَثقِيفَ امرىءٍ لم يُهْدَنِ أي لم يُخدَعْ ولم يُسَكَّن فيُطْمَعَ فيه . هند : قال الأصمعيّ وغيره : هُنَيْدةُ : مائة من الإبلَ معرِفةٌ لا تنصَرِف ؛ ولا يَدْخُلها الألف واللام ، ولا تُجمع ، ولا واحد لها من جِنْسِها . وقال أبو وَجزة : فيهم جِيادٌ وأخطارٌ مُؤبَّلَةٌ من هِنْدِ هِنْدَ وأرْباءٌ على الهِنَد ويقال : هنَّدَتْ فلانةُ فُلاناً : إذا أورثَتْه عِشقاً بالمُغازلة والملاطفة ؛ وأنشد : يَعِدْنَ مَنْ هنَّدْنَ والمُتَيَّمَا وقال الراجز : غَرَّكَ مِنْ هنَّادَةَ التَّهنِيدُ موْعُودُها والباطلُ المَوْعودُ والتهنِيدُ : شَحْذُ السَّيْف . وقال : كلُّ حُسامٍ مُحْكَمِ التَّهنِيد وأصل التهنِيد في السَّيْف أن يُطبَعَ ببلاد الهند ويُحكم عملُ شَحْذِه حتى لا ينبُو عن الضَّرِيبة يقال : سيفٌ مُهنَّد وهِنْديٌّ وهُنْدُوانيّ إذا سوي وطُبِع بالهنْد . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : هَنَّدَ : إذا قَصَّرَ وهَنَد وهَنَّد : إذا صاح صياح البُومة . ابن المستنير : هَنَّدَتْ فلانةُ بقَلْبه : أي ذهبت به . عمرو عن أبيه : هَنّد الرجل إذا شَتم إنساناً شَتْماً قبيحاً ؛ وهُنِّد إذا شُتم فاحتمله . وهنْدٌ من أسماء الرجال والنساء . وأما هَنَّادٌ ومُهَنَّد وهِنْديٌّ فمن أسماء الرجال خاصة . وقال ابن دُريد : هَنَّدتُ الرجلَ تهْنيداً : إذا لايَنْتَه ولاطَفْته ، وأنشد : راقك من هَنَّادَةَ التهنيدُ دهن : قال الليث : الدُّهْن الاسمُ . والدَّهْنُ : الفِعْل المجاوز ، والادِّهانُ الفِعْل اللازم . أبو عبيد عن الأصمعيّ وأبي زيد : الدَّهِين الناقةُ البَكِيئة القليلة اللبن . قال أبو زيد : وقد دَهِنَتْ تَدْهَنُ دَهَانَةً . ابن السكيت : ناقة دَهِينٌ : قليلة اللّبَن ، والجميع دُهُن . قال المثقّب : تَسُدُّ بمَضْرَ حيِّ اللّوْنِ جَثْلٍ خَوَايَةَ فَرْج مِقْلاتٍ دَهِينِ وقال الليث : هي التي يُمْرَى ضَرْعُها فلا يدُرُّ قطرةً . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : الدَّهِين من الجمال : الذي لا يكاد يُلقِحُ والملِيحُ : الذي لا يُلقح أصلاً ، وإذا ألقَح في أوَّل قَرْعة فهو قَبِيسٌ . قال : ودَهّن الرَّجُلُ الرَّجُلَ : إذا نافَقَ ، ودَهَّنَ غلامَه ، إذا ضرَبه . أبو عبيد ، عن الفرَّاء : دَهَنَه بالعصا يَدْهَنُه : إذا ضَرَبه ، وهذا كما يقال : مَسَحَه بالعصا ، وبالسَّيْف ، إذا ضَرَبه برفق وقال الفراء في قوله جلّ وعزّ : ( الْمُكَذِّبِينَ وَدُّواْ لَوْ تُدْهِنُ ) ( القَلَم : 9 ) يقال : وَدُّوا لو تَلين في دِينك فيلينُون . وقال أبو الهيثم : الإدهان : المُقَاربة في الكلام والتَّليِين في القَوْل ، من ذلك قوله : ( الْمُكَذِّبِينَ وَدُّواْ لَوْ تُدْهِنُ ) ( القَلَم : 9 ) ، معناه ودوا لو تكفرون فيكفرون ، وقال في قوله جلّ وعزّ : ( الْعَالَمِينَ أَفَبِهَاذَا الْحَدِيثِ أَنتُمْ مُّدْهِنُونَ ) ( الواقِعَة : 81 ) قال : مكذِّبون ، ويقال : كافرون ، وقال في موضع آخر في قوله : ( الْمُكَذِّبِينَ وَدُّواْ لَوْ تُدْهِنُ ) ( القَلَم : 9 ) : يقال : ودُّوا لو تَلينُ في دينك فَيَلِينُون . وقال أبو الهيثم : الإدهان : المقاربة في الكلام ، والتَّليين في القول من ذلك قوله : ( الْمُكَذِّبِينَ وَدُّواْ لَوْ تُدْهِنُ ) ( القَلَم : 9 ) . وقال أبو إسحاق الزّجاج : المُدْهِنُ والمُداهِنُ : الكذّاب المنافِق . وقال في قوله : ( الْمُكَذِّبِينَ وَدُّواْ لَوْ تُدْهِنُ ) ( القَلَم : 9 ) أي ودُّوا لو تُصانعهم في الدِّين فيُصانعُونك . وقال الليث : الإدهان : اللِّينُ ، والمُداهِن : المُصانِع المُوارِبِ ، قال زهير : وفي الحِلْمِ إِدْهانٌ وفي العَفْوِ دُرْبةٌ وفي الصِّدْق مَنْجَاةٌ من الشَّرِّ فاصدُقِ وقال ابن الأنباري : أصل الإدهان الإبقاء ، يقال : لا تُدْهِنُ عليه : أي لا تُبق عليه . وقال اللحيانيّ : يقال : ما أدهنْتَ إلا على نفسك : أي ما أبقيت بالدال ويقال : ما أرهيْتَ ذاك : أي ما تركتَه ساكناً . والإرهاء : الإسكان . وقال في موضع آخر : قال بعض أهل اللّغة : معنى داهَنَ وأَدْهَنَ : أي أظْهَر خلافَ ما أَضْمَر فكأنّه بَيَّن الكذبَ على نفسه . وقال في قول الله جلّ وعزّ : ( الْعَالَمِينَ أَفَبِهَاذَا الْحَدِيثِ أَنتُمْ مُّدْهِنُونَ ) ( الواقِعَة : 81 ) : أي مكذِّبون . وقال الليث : الدُّهْنُ من المطر : قدرُ ما يَبلُّ وجهَ الأرض . ورجل دَهِينٌ : ضعيف . ويقال : أتيت بأمرٍ دَهِين . وقال ابن عَرادةَ : لِتَنْتَزِعُوا تُراثَ بني تميمٍ لقد ظَنُّوا بنا ظَنّاً دَهِينَا وقال غيره : الدِّهان : الأمطار اللَّيِّنة ، واحدها دُهن . وقال الفرَّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( السَّمَآءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً ) ( الرَّحمان : 37 ) . قال : شَبَّهها في اختلاف ألوانها بالدُّهن واختِلاف ألوانِه . قال : ويقال : الدِّهان : الأدِيم الأحمر وأنشد ابنُ الأعرابي : ومُخاصِمٍ قاومْتُ في كَبَدٍ مثل الدِّهانِ فكان لي العُذْرُ قال : الدِّهان : الطَّرِيقُ الأمْلَس هاهنا : أي قاومْتُه في مَزِلَ فَثَبَتَ قَدَمي ولم تثبُتْ قدمُه . والعُذْرُ : النُّجْح . قال : والدِّهان في القرآن : الأدِيمُ الأحْمَر الصِّرْف . وقال أبو إسحاق في قوله جلّ وعزّ : ( السَّمَآءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً ) ( الرَّحمان : 37 ) : تتَلوَّنُ من الفَزَعِ الأكْبَر كما تَتَلوَّن الدِّهانُ المُختلفة ، ودليل ذلك قوله جلّ وعزّ : ( قَرِيباً يَوْمَ تَكُونُ ) ( المعارج : 8 ) : أي كالزَّيت الذي قد أُغْلِي . أبو عبيد ، عن أبي عمرو : المَداهِنُ : نُقَرٌ في رؤوس الجبال يَسْتَنْقِعُ فيها الماءِ ، واحدها مُدْهُن . وقال الليث : المُدْهُن كان في الأصل مِدْهناً ، فلمَّا كَثُر في الكلام ضَمُّوه . وقال ابن السكيت : قال الفرّاء : ما كان على مِفْعل ومِفْعلة ممّا يُعْتَملُ به ، فهو مكسورُ الميم ، نحو مِخْرَز ومِقْطَع ومِسَلّ ومِخَدَّة إلاّ أحرفاً جاءت نوادرَ بضمّ الميم والعين ، وهي : مُدْهُنٌ ومُسعُطٌ ومُنْخُلٌ ومُكْحُلٌ ومُنْصُلٌ ، والقياسُ مِدْهَن ومِنْخَل ومِسْعَط ومِكْحَلة . والدَّهناء من ديارِ بني تَميم ، معروفة ، تُقْصرُ وتُمَدّ . والنِّسبة إليها دَهْناويّ ، وهي سَبْعَة أجْبُل في عُرْضها بين كلِّ جَبَلَيْن شَقِيقَةٌ ، وطولُها من حَزْن يَنْسوعَةَ إلى رَمْل يَبْرِينَ ، وهي من أكثر بلاد الله كلأً مع قلّة أَعْدادِ المياه ، وإذا أخْصَبت الدَّهْناء رَبَّعَت العَرب جَمْعاء لِسَعيها وكثرة شَجَرها ، وهي غَداةٌ مكرُمَة نَزِهَةٌ ، مَنْ سَكنها لم يَعرِف الحُمَّى لِطيب تُرْبَتها وهوائِها . وقال أبو زيد : الدِّهان : الأمطار الضّعيفة ، واحدها دُهْن ، يقال : دَهَنها وَليُّ ، فهي مَدْهُونة . والدَّهَّان : الذي يبيع الدُّهْن . نهد : قال الليث : النَّهْد في نَعْت الخيل : الجسيمُ المُشْرف . يقال : فَرَسٌ نَهْدُ القَذال ، نَهْدُ القُصَيْرَى . والنَّهْد : إخراج القَوم نَفقاتهم على قَدْرِ عَدَدِ الرُّفْقة : يقال : تناهدوا وناهَدُوا ، ونَاهَدَ بعضهم بعضاً . والمُخْرَجُ يقال له : النِّهْد : يقال : هاتِ نِهْدَك . قال : والمُناهَدة في الحرب أن ينْهدَ بعضهم إلى بعض ، وهي في معنى نهضُوا ، إلاّ أنّ النهوض قيامٌ على قُعود ، ومُضِيّ ؛ والنُّهُود : مُضيٌّ على كلِّ حال . قال والنهيدة : الزُّبدَة الضَّخْمة ، وبعضهم يُسمِّيها إذا كانت ضخْمةً نهْدَةً ، وإذا كانت صغيرةً فَهْدةً . قال أبو حاتم : النهِيدَة من الزُّبْد : زُبْدُ اللّبن الذي لم يَرُبْ ولم يُدْرِك فَيُمخَضُ اللّبن فتكون زُبْدَتُه قليلةً حلوةً . والنَّهْداء من الرِّمال كالرَّابية المتلبِّدة : مكرُمَة تُنْبِتُ الشَّجَر ، ولا يُنْعَتُ الذَّكَرُ على أَنْهَد . وتقول : نَهَدَ الشَّدْيُ نُهُوداً : إذا انتَبَرَ وكَعَّب ، فهو ناهِد . وقال أبو عبيد : إذا نَهَدَ ثَدْيُ الجارية قيل : هي ناهِد . والثُّدِيُّ الفَوالكُ دون النَّواهد . وَنَهَدَ القومُ لِعَدُوّهم : إذا صَمَدُوا له وفي حديث ابن عمر أنه دخل المسجدَ الحرامَ فنهَدَ له الناسُ يسألونه : أي نَهَضوا ، وأنْهَدْتُ الحَوْضَ إنهاداً : إذا مَلأتَه حتّى يَفيضَ . أبو عبيد ، عن الكسائي : إناءٌ نَهْدانُ : الذي قد علا وأشرف ، وحَفّانُ : قد بَلَغ الماءُ حَفَافَيْه ، وكَعْثَبٌ نَهْدٌ : إذا نَتَأَ وارتفَع ، وإذا كان مُسْتَرخِياً فهو هَيْدَبٌ ، وأَنشد الفراء : أريتَ إنْ أُعطِيتَ نَهْداً كَعْثَبا أذاكَ أمْ نُعطِيك هَيْداً هَيْدَبَا ابن السكيت : النَّهيدةُ أن يُغْلَى لُبابُ الهبِيد ، وهو حبُّ الحَنظَل ، فإذا بلغ إنَاه من النُّضْج والكَثَافة ذُرَّتْ عليه قُمَيْحة من دَقيق ، ثمَّ أُكِل . روى ابن السكيت لأبي عبيدة أنه قال : إذا قاربت الدلوُ الملْءَ فهو نَهْدُها : يقال : نهَدتِ المَلْءَ ، قال : فإذا كانت دون مَلْئِها قيل : غرَّضْتُ في الدَّلْو ، وأنشد : لا تملأ الدَّلْوَ وغَرِّضْ فيها فإِنّ دُونَ مَلْئِها يَكفيها وكذلك عَرَّقْتُ . وقال : وضَخْتُ وأَوضَخْتُ : إذا جعلتَ في أَسْفَلها مُوَيهةً . نده : الأصمعيّ : النَّدْهُ : الزَّجْر ، قال : وكان يقال للمرأة في الجاهلية إذا طُلِّقَت : اذهَبِي فلا أَندَهُ سَرْبَكِ ، فكانَتْ تَطلُق ، الأصل فيه أنه يقول لها : اذهبِي إلى أهلك فإني لا أَحفَظ عليكِ مالكِ ولا أرُدُّ إبِلك عن مَذْهَبها ، وقد أَهْمَلْتُها لِتَذْهَب حيث شاءت . وقال الليث : النَّدْه : الزّجْر عن الحوض وعن كلّ شيء إذا طُرِدَتِ الإبلُ عنه بالصِّياح . وقال أبو مالك : نَدَه الرّجلُ يَنْدَه نَدْهاً : إذا صَوَّت . وقال أبو زيد : يقال للرجل إذا رأَوه جَرِيئاً على ما أَتَى أو المرأةِ : إحْدَى نَوَادِهِ البَكْر . أبو عبيد ، عن الأموي : النَّدهة : الكثْرة من المال ، وأنشد قول جميل : ولا مَالُهم ذُو نَدْهَةٍ فَيدُوني وقال ابن السكيت : النَّدهة والنُّدهة بفتح النّون وضمِّها : كثرة المال .

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR4.569 harf
(باب الدال والهاء وما يثلثهما) (دهي) الدال والهاء والحرف المعتلّ يدلُّ على إصابة الشّيء بالشيء بما لا يَسُرُّ. يقال ما دَهَاه: أيْ ما أصابه. لا يقال ذلك إلاّ فيما يسوء. ودواهِي الدَّهر: ما أصابَ الإِنسانَ من عظائم نُوَبِه. والدَّهْي: النُّكْر وجَودةُ الرّأي؛ وهو من الباب؛ لأنَّه يُصِيب برأيه ما يريدُه. (دهر) الدال والهاء والراء أصلٌ واحد، وهو الغَلَبة والقَهْر. وسُمِّي الدّهرُ دَهْراً
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.174 harf
- قال تعالى: ﴿تنبت بالدهن﴾ [المؤمنون/20]، وجمع الدهن أدهان. وقوله تعالى: ﴿فكانت وردة كالدهان﴾ [الرحمن/37]، قيل: هو دردي الزيت، والمدهن: ما يجعل فيه الدهن، وهو أحد ما جاء على مفعل من الآلة (وقد جمع ابن مالك ما شذ من اسم الآلة في لاميته فقال: شذ المدق ومسعط ومكحلة *** ومدهن منصل والآتي من نخلا أي: المنخل)، وقيل للمكان الذي يستقر فيه ماء قليل: مدهن، تشبيها بذلك، ومن لفظ الدهن استعير الدهين للناقة
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR501 harf
د ه ن دهن رأسه ودهنه وادهن وتدهن‏.‏ وكأنها مداهن الفضة جمع مدهن وهو الذي يجعـل فيـه الدهن‏.‏ وبتنا في ميثاء دهناوية‏.‏ والدهناء‏:‏ أرض ذات رمال‏.‏ ومن المجاز‏:‏ أدهن في الأمر وداهن‏:‏ صانع ولاين‏.‏ ودهن المطر الأرض‏:‏ بلها بلاً يسيراً‏.‏ وناقة دهيـن‏:‏ قليلـة اللبن‏.‏ وما وردنا إلا المداهن وهي نقر الماء‏.‏ وفي الحديث ‏"‏ نشف المدهن ويبس الجعثـن ‏"‏‏.‏ ودهـن الأرض‏:‏ دملها‏.‏ ودهنه
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR7.013 harf
الدُّهْن: معروف. دَهَن رأْسه وغيره يَدْهُنه دَهْناً: بلَّه، والاسم الدُّهْن، والجمع أَدْهان ودِهان. وفي حديث سَمُرة: فيخرجُون منه كأَنما دُهنوا بالدِّهان؛ ومنه حديث قتادة بنِ مَلْحان: كنت إذا رأَيته كأَنَّ على وجهه الدِّهانَ. والدُّهْنة: الطائفة من الدُّهْن؛ أَنشد ثعلب: فما رِيحُ رَيْحانٍ بمسك بعنبرٍ، برَنْدٍ بكافورٍ بدُهْنةِ بانِ، بأَطيبَ من رَيَّا حبيبي لو انني وجدتُ حبيبي خالياً بمكانِ. وقد
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR656 harf
* د ه ن * * الدُّهْنُ * معروف و * الدِّهَانُ * الأديم الأحمر ومنه قوله تعالى ﴿فكانت وردة كالدهان﴾ أي صارت حمراء كالأديم من قولهم فرس ورد والأنثى وردة و * الدِّهَانُ * أيضا جمع * دُهْنٍ * وقد * دَهَنَهُ * من باب نصر وقطع و * تَدَهَّنَ * هو و * ادَّهَنَ * أيضا على افتعل إذا تطلى بالدهن و * المُدْهُنُ * بالضم لا غير قارورة الدهن وهو أحد ما جاء على مفعل بالضم مما يستعمل من الأدوات وجمعه * مَدَاهِنُ
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR10.998 harf
: ( دَهَنَ ) الرَّجلُ : ( نافَقَ ) ؛ وهو مجازٌ . ( و ) دَهَنَ ( رأسَه وغيرَهُ دَهْناً ودَهْنَةً : بَلَّهُ ؛ والاسمُ : الدُّهْنُ ، بالضَّمِّ ) ، وبالفتْحِ الفعْلُ المُجاوِز . ( و ) مِن المجازِ : دَهَنَ ( فلاناً ) : إذا ( ضَرَبَهُ بالعَصا ) ، كما يقالُ : مَسَحَه بالعَصا وبالسَّيْفِ إذا ضَرَبَه برفْقٍ . ( والدُّهْنَةُ ، بالضَّمِّ الطَّائفَةُ من الدُّهنِ ) ؛ أَنْشَدَ ثَعْلَب : ما رِيحُ رَيْحانٍ
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR12.612 harf
دَهَنَهُ 1 دَهَنَهُ دهن دهنه دهننه دهنة , (S, Mgh, Msb, K, &c.,) aor. دَهُنَ , (S, Msb,) inf. n. دَهْنٌ (MA, Msb, K, KL) and دَهْنَةٌ, (K,) He anointed it (MA, Mgh, Msb, * KL) with دُهْن, (Mgh, Msb,) i. e., (Msb,) with oil (MA, Msb, KL) &c.; (Msb;) [oiled it; or greased it;] namely, his head, (MA, Mgh,) or his mustache, (Mgh,) or his hair, &c.: (Msb:) or he moistened it; namely, his head, &c.:
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR991 harf
دَهَنَ دَهَنَ U ( n. ac. دَهْن 1 ), a. Greased, oiled; anointed with oil or pomade. b. Moistened ( the earth : rain ). c. see III . دَهِنَ دَهِنَ A دَهُنَ U ( n. ac. دَهَاْنَة 22t , دِهَاْن 23 ), a. Gave but little milk ( camel ). دَاْهَنَ دَاْهَنَ III , a. Dissimulated with, deceived; flattered, buttered. أَدْهَنَ أَدْهَنَ IV , a. see III . تَدَهَّنَ تَدَهَّنَ V , a. Was greased,
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok22.933 harf
دهن دَهُنَ - يَدْهُنُ (دَهَنَ - يَدْهُنُ) - دِِهْن - دِهَان - أَدْهَنَ - يُدْهِنُ - مُدْهِن - مُدْهِنُوْن دَهُنَ - يَدْهُنُ (دَهَنَ - يَدْهُنُ) + الكائن: يصبح ذا قوام " دهني ": يصبح ليناً طرياً ناعماً كما لو كان من الزيت أو الشحم المذاب دِِهْن: على وزن " فـِعـْل" اسم فعل بمعنى مفعول من " دَهُنَ - يَدْهُنُ ": وهي أيضاً اسم آلة منه: ما يستعمل
Tamamını oku

Sîgalar(5)

Mücavir kökler13 mücavir (18 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. سين

    1 ortak ayet · Tin incir demektir

  2. صبغ

    1 ortak ayet · صِبْغَةً boya ya da boyamak anlamındadır

  3. ورد

    1 ortak ayet · Gül demektir

  4. طور

    1 ortak ayet · Sina’da bir dağın adıdır

  5. نبت

    1 ortak ayet · Bitki

  6. شقق

    1 ortak ayet · Şıkk, kopmuş parça demektir

  7. شجر

    1 ortak ayet · Ağaç

  8. ودد

    1 ortak ayet · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır

  9. حدث

    1 ortak ayet · Hadis : Kirlenmiş veya kapanmış şeyi parlattıktan sonra…

  10. أكل

    1 ortak ayet · Ekel pas demektir

  11. خرج

    1 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır

  12. سمو

    1 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır

Geçtiği ayetler(4)

  1. وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْنَاءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ

    YağıTur-u Sina’da yetişen, yiyenlere yağ ve katık veren bir ağaç da var ettik

Sîga sayfası: فَيُدْهِنُونَ
Sîga sayfası: كَالدِّهَانِ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökدهن
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerزيت, سمن, نفق, لين
Zıt Kökخشن
Çekirdek Özet 1Yüzeyi kaplayarak pürüzleri örten, parlatan ve kayganlık sağlayan sıvı yağ
Çekirdek Özet 2Sürtünmeyi ve çatışmayı önlemek için ilkelerden vazgeçme, tavizkârlık ve sahte yumuşaklık
Çekirdek Özet 3Hakikatin ciddiyetini sulandıran ilkesiz uzlaşma, yaltaklanma ve gevşeklik
Kritik Hata RiskiÂyetlerdeki ilkesel sapma ve taviz uyarısını ahlaki bir uzlaşma veya nezaket sanmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
دهBir şeyi bütünüyle bürüme, karartma veya ansızın kuşatma hissi; دهم karartıp kaplamak, دهر zamanın kuşatması, دهق dolup taşması ve دهي aniden bürüyen baskın durum köklerinde bu kuşatma ortak çekirdektirنKuşatma ve kaplama hareketini akışkan, nüfuz edici, yüzeyde ince bir tabaka oluşturan ve yumuşatan sürekli bir sıvı niteliğine dönüştürmüştür

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
دkapı; giriş, geçiş, hareketİki nesne veya yüzey arasına sızarak girmeyi ve aralığı aşmayı imler
هkollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefesYüzeyde parlayarak dikkat çeken, açığa çıkan ince ve parlak tabakayı imler
نfiliz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılıkAkışkanlığın devam etmesini, yayılarak pürüzleri sürekli bir hatla örtmesini imler
دهنAralara sızarak giren, yüzeyde parlak bir tabaka halinde kendini gösteren ve süreklilikle pürüzleri kayganlaştıran cevher

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamZeytin, susam veya tohumlardan çıkarılan, sürüldüğü yeri yumuşatıp parlatan bitkisel ya da hayvansal sıvı (دُّهْن); toprağın yüzeyini hafifçe ıslatan ince çisenti; memesi yağlanacak kadar az süt veren deve (دَهِين)
Cahiliye şiiri kullanımıZüheyr b. Ebî Sülmâ, ilkesizce yumuşama ve hakikat pürüzlerini örtme anlamındaki kullanımı şöyle kaydeder: وفي الحِلْمِ إدهانٌ وفي العَـفْـوِ دُرْبةٌ / وفي الصِّدْقِ مَنْجاةٌ منَ الشَّرِ فاصْدُقِ
Erken Arapça kullanımBir şairin az süt veren deveyi ve verimsizliği hicvederken kurduğu dizede geçer: لسانُك مِبْردٌ لا عَيْبَ فيه / ودرُّك درُّ حادبةٍ دهينِ

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Arapça دهن kökü, Sami dillerinde yağlama, yağ ile parlatma ve kayganlaştırıcı sıvı anlam katmanıyla geniş bir ortaklığa sahiptir. İbranicede yer alan d-š-n (דָּשֵׁן) kökü semiz olmak, yağ ile beslenmek ve bereketlenmek anlamlarını taşırken, Süryanicedeki dehnā (ܕܗܢܐ) biçimi doğrudan sıvı yağ ve semizlik manasını verir. Akatça dašnu biçimi de bu semantik hatta yağlı ve besili olma durumunu ifade eder. Arapçada bu kök, hem fiziksel zeytinyağı ve benzeri akışkan yağları (دُّهْن) hem de yüzeydeki sürtünmeyi sıfırlama niteliğinden hareketle mecazi alanda gerçeğin keskin pürüzlerini gizleyerek sahte bir uyum üretme davranışını (مُدَاهَنَة) korumuştur.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönدهنSıvı yağ ve yağ sürmekten doğan kayganlık; buradan mecazen dalkavukluk, gerçeği sulandırma ve tavizkârlıkKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice d-š-n, Süryanice d-h-nYağ, semizlik ve yağla ovma anlamında ortak Sami mirasıGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıBelirgin ve güvenilir bir dış bağ tespit edilmediVeri bulunamadı

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
دهنAnlamlıYağ, kayganlık, müdâheneFiziksel yağlama ve mecazen gerçeği esneterek taviz vermeHedef kök; Kur'an'da geçer
دنهKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir
هدنAnlamlıSükûnet, barış, ateşkesÇatışmanın durması ve yatışma hali (هُدْنَة)Kur'an'da geçmez; hedef kökteki sürtünmesizlik ile anlamsal bağı vardır
هندAnlamlıKeskinlik, kılıçMeşhur Hint kılıcına nispet veya özel adKur'an'da geçmez
ندهAnlamlıSeslenme, kovma, engellemeHayvanları bağırarak yönlendirme veya uzaklaştırmaKur'an'da geçmez
نهدAnlamlıYükselme, kabarma, atılmaGöğsün kabarması veya düşmana karşı cesaretle ileri fırlamaKur'an'da geçmez; hedef kökün yumuşaklığına zıt bir sertlik taşır

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
دهنMerkezYağ, kayganlık, müdâheneYüzeyi kaplayıp pürüzü örten sıvı ve ahlaki planda ilkeden taviz vermeHem fiziksel cevher hem tavizkâr ahlaki tutum
زيتKomşuZeytinyağıYalnızca zeytin meyvesinden çıkan somut sıvı yağı ve yakıtı ifade eder; ahlaki taviz anlamı barındırmazSomut gıda ve aydınlatma maddesi
سمنKomşuYağ, besililikSıvı yağdan ziyade bedenin etlenip yağ bağlamasını ve semizliğini bildirirBünyevi yağ ve besililik
نفقKomşuİkiyüzlülük, nifakİnancı tamamen gizleyip kâfirliği saklamaktır; müdâhene ise inancı inkar etmeksizin açıkça taviz vermektirGizli hile ve ikiyüzlü ayrışma
خشنZıtSertlik, pürüzlülük, katılıkTemas edilen yüzeyin pürüzlü, aşındırıcı ve hiçbir taviz kabul etmez sertlikte olmasıSürtünmeli ve tavizsiz yapı

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaدهنSıvı yağ, kayganlaştırmak, müdâheneSomut yağ ile ilkelerden taviz verip yaltaklanma anlamını aynı kökte birleştirirKesin
Latinceoleum, unctio, adulatioYağ, meshetme, dalkavuklukOleum somut yağı, unctio sürmeyi, adulatio ise sürtünmeyi önleyen yağcılığı karşılarGüçlü
İngilizceoil, grease, buttering up, flatteryYağ, yağlamak, yağ çekmek, taviz vermekSomut kayganlaştırıcı cevher ile sürtünmeyi gidermek için yapılan ilkesiz tavizi ayrı kelimelerle verirGüçlü
AlmancaÖl, Fett, Schmeichelei, NachgiebigkeitYağ, dalkavukluk, gevşek uzlaşmaFiziksel kayganlık ile ahlaki esneme ve sahte yumuşaklığı karşılarGüçlü
Fransızcahuile, onction, flatterieSıvı yağ, yağ sürme, yağcılıkOnction kelimesi hem yağ sürmeyi hem de yapmacık ahlaki tatlılığı ve tavizi yansıtırGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
بِالدُّهْنِSomut zeytinyağı ve katıkAğacın insan için sunduğu bereketli, besleyici ve kaygan sıvı; Mü'minûn 23:20
كَالدِّهَانِKızıl erimiş yağ veya tabaklanmış kızıl deriKıyamet günü göğün parçalanıp erimiş kızgın yağ gibi kızarması ve erimesi; Rahmân 55:37
تُدْهِنُ / فَيُدْهِنُونَDinde taviz vermek, gerçeği esnetmekMüşriklerin inanç ilkelerinden karşılıklı ödün verme ve tavizkâr olma talebi; Kalem 68:9
مُدْهِنُونَHafife almak, ciddiyetsizlik, gerçeği sulandırmakKur'an'ın ağır ve kesin hakikatini gevşeklikle karşılayıp ciddiye almayanlar; Vâkıa 56:81

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamAkide ve tavizsiz tevhidİnanç esaslarının bâtılla uzlaşma adına esnetilmesi ve sulandırılması (مُدَاهَنَة) eleştirisiTevhidin taviz kabul etmez kesinliği
FıkıhEmr-i bi'l-ma'rûf ve yargı ahlakıHakkı ayakta tutarken zalimlerin hatırına sessiz kalıp göz yumma ve dalkavukluk yasağıHükümde gevşeklik ve taviz
TefsirKalem 68:9 ve Vâkıa 56:81 tahliliMüşriklerin uzlaşma teklifinin mahiyeti ile Kur'an vahyini ciddiye almama tavrının sınırlarıİlkesel duruş ile ilkesiz uyum ayrımı
HadisAhlaki davranış ve muaşeretMeşru idare ve nezaket (مُدَارَاة) ile dinden taviz verme (مُدَاهَنَة) arasındaki kesin ayrımSamimiyetsiz yumuşaklığın reddi

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid ve akideİlkesel tavizsizlikHakikatin bâtıl lehine aşındırılmasını engellerİnanç ilkelerinde dalkavukluk ve gevşeklik meşru görülemezKesin
İlmiHakikat etiği ve epistemolojiNesnel ciddiyetVerilerin hatır için çarpıtılmasını önlerBilimsel hakikatin güç odaklarını memnun etmek için sulandırılmasına engel olurGüçlü
SiyasiDiplomasi ve idareİlkesiz teslimiyeti reddetmeMeşru nezaket ile tavizi ayırırDiplomasi adına temel hukuki haklardan vazgeçme zaafını deşifre ederGüçlü
İktisadiTicaret ve piyasaMalın kusurunu gizleme yasağıPürüzlü malı parlatarak aldatmayı menederHileli malların parlatılıp kusursuz gibi sunulmasını yasaklarGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerTriboloji ve sürtünme katsayısının düşürülmesiİki temas yüzeyi arasına viskoz bir akışkan sokularak direncin ve pürüz temasının yapay biçimde sıfırlanmasıKesin
Beşeri bilimlerOportunizm ve ilkesiz konformizmToplumsal alanda gerilimi önlemek adına ilkeleri çiğneyerek yüzeysel bir uyum ve barış hali üretme refleksiGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün yalnızca fiziksel bir gıda yağına indirgenmesi ya da âyetteki taviz uyarısının sıradan bir hoşgörü ve diplomatik esneklik sanılması
Kur'an içi daha geniş anlamSomut zeytinyağının bereketinden kıyametteki dehşetli erimeye, oradan hakikatin keskin sınırlarını yok eden ahlaki yaltaklanmaya kadar uzanan geniş bir semantik alan
Yanlış anlamanın doğuracağı hataMeşru insan ilişkilerindeki nezaket ve idare etme hali ile inançtan taviz verme zaafı birbirine karıştırılarak ilkesizlik hoşgörü maskesiyle meşrulaştırılır

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Vahyin bâtıl karşısındaki tavizsiz ciddiyetini, uzlaşma tekliflerindeki gizli zehri ve nimet ile kozmik ceza arasındaki semantik bağı tek bir kök mantığında gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Peygamberlik davetinin sınırlarını çizen Mekkî uyarılarda (Kalem 68:9), Kur'an'ın hakikat ağırlığını vurgulayan hitaplarda (Vâkıa 56:81) ve yaratılış nimetlerinde (Mü'minûn 23:20).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Hak ile bâtıl arasında orta bir yol bulma adına temel ilkelerden taviz vermeyi makul bir diplomasi sayan pragmatist bakışı düzeltir; bunun Kur'an nazarında bir zaaf ve yaltaklanma olduğunu gösterir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamYüzeyi örterek pürüzleri görünmez kılan, kayganlık veren ve temas sürtünmesini kaldıran sıvı yağ.
  • Soyut anlamHakikatin pürüzlü ve keskin duruşunu gizleyerek çatışmayı önlemek adına ilkelerden vazgeçme, gevşeklik, dalkavukluk ve ciddiyetsizlik.
  • Sistematik karşılıkSistemin iç sürtünmesini meşru olmayan tavizlerle sıfırlayarak sahte bir denge kurma ve hakikati sulandırma refleksi.
  • LaTeX modeliμ→0  ⟹  ΔR→0  ⟺  Fc=0
  • LaTeX açıklaması

Modelde μ sürtünme veya temas pürüzlülüğünü, ΔR hakikat ile bâtıl arasındaki direnç farkını, Fc ise ilkesel çatışma ve hakiki direnç kuvvetini temsil eder. Formül, yağlama etkisiyle temas sürtünmesinin sıfıra yaklaşmasının hakikatin pürüz ve dirençlerini yapay olarak ortadan kaldırdığını ve bunun da ancak ilkesel duruşun ve çatışmanın sıfırlanmasıyla mümkün olduğunu ifade eder.

Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: د