ذبب
ذ - ب - ب
KÖK- 2 geçiş
- 1 ayet
- 2 sîga
- 9 sözlük
Zubab sinek demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Zubab sinek demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.056 harfباب الذّال والباء
ب ذ، ذ ب يستعملان
بذ:
تقول العربُ بَذَّ يَبُذُّ بَذّاً إذا خَرَجَ شيءٌ على الآخر في حُسْن أو عَمَل كائنا ما كانَ.
والبَذاذةُ: سُوءُ الهَيْئة، ورجلٌ باذُّ الهَيئة، ولقد بَذِد وأَبَذَّهُ غَيْرُهُ.
ذب:
ذبَّ يَذِبُّ ذُبُوباً وهو يُبْسُ الشَّفَةِ، وقد ذَبَّتْ شَفَتاه وهما ذابَّتان، والجميع الذَّوابّ.
وهو يَذُبُّ في الحَرْبِ عن حَريمه وأصحابه، أي يدفَع عنهم ذَبّاً.
والمِذَبَّةُ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.176 harfالذَبُّ: المنعُ والدفعُ. وقد ذَبَبْتُ عنه. وذَبَّبَ، أي أكْثَرَ الذَبَّ. يقال طِعانٌ غيرُ تذبيبٍ إذا بُولغ فيه. وذَبَّبْنا لَيْلَتَنا، أي أَتْعَبْنا في السير. ولا ينالون الماء إلا بقَرَبٍ مُذَنِّبٍ، أي مُسْرِعٍ، قال الشاعر:
مُذَبِّبَةً أَضَرَّ بها بُكـوريوتَهْجيري إذا اليَعْفورُ قالا
وجاءنا راكبٌ مُذَبِّبٌ، وهو العَجِلُ المنفردُ. وظِمْءٌ مُذَبِّ[ٌ، أي طويلٌ يَسارُ إلى الماءِ من بُعْدِ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.453 harfذ ب ب
ذبّ عن حريمه وذيّبَ عنه.
قال الطرماح: أذبب عن أحساب قحطان إنني أنا ابن بني بطحائها حيث حلّت وذبّت شفتاه من العطش.
قال: هم سقوني عللا بعد نهل مـن بعـد مـا ذب السـان وذبـل وإنه لأزهى من الذباب.
وهو أهون عليّ من ونيم الذباب.
وأبخر من أبي الذبان وهو عبد الملـك بـن مـروان.
وفـرس مذبـوب: دخـل الذباب في منخره.
وتذبذب الشيء: ناس في الهواء.
والمنافق مذبذب.
وناست
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.686 harfالذَّبُّ: الدَّفْعُ والـمَنْعُ. والذَّبُّ: الطَّرْدُ.
وذَبَّ عنه يَذُبُّ ذَبّاً: دَفَعَ ومنع، وذَبَبْت عنه. وفُلانٌ يَذُبُّ عن حَرِيمِه ذَبّاً أَي يَدْفَعُ عنهم؛ وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: إِنما النِّساءُ لَحْمٌ على وَضَمٍ، إِلا ما ذُبَّ عنه؛ قال: مَنْ ذَبَّ منكم، ذَبَّ عَنْ حَمِـيمِهِ، * أَو فَرَّ منكم، فَرَّ عَنْ حَريمِهِ وذَبَّبَ: أَكْثَرَ الذَّبَّ.
ويقال: طِعانٌ غيرُ تَذْبِـيبٍ إِذا
الذَّبُّ: الدَّفْعُ والـمَنْعُ. والذَّبُّ: الطَّرْدُ. وذَبَّ عنه يَذُبُّ ذَبّاً: دَفَعَ ومنع، وذَبَبْت عنه. وفُلانٌ يَذُبُّ عن حَرِيمِه ذَبّاً أَي يَدْفَعُ عنهم؛ وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: إِنما النِّساءُ لَحْمٌ على وَضَمٍ، إِلا ما ذُبَّ عنه؛ قال: مَنْ ذَبَّ منكم، ذَبَّ عَنْ حَمِـيمِهِ، * أَو فَرَّ منكم، فَرَّ عَنْ حَريمِهِ وذَبَّبَ: أَكْثَرَ الذَّبَّ. ويقال: طِعانٌ غيرُ تَذْبِـيبٍ إِذا بُولِغَ فيه. ورجلٌ مِذَبٌّ وذَبَّابٌ: دَفَّاعٌ عن الحرِيمِ. وذَبْذَبَ الرَّجلُ إِذا مَنَعَ الجِوارَ والأَهْلَ أَي حَماهم. والذَّبِّـيُّ: الجِلْوازُ. وذَبَّ يَذِبُّ ذَبّاً: اختَلَفَ ولم يَسْتَقِمْ في مكانٍ واحدٍ. وبعيرٌ ذَبٌّ: لا يَتَقارُّ في مَوْضِع؛ قال: فكأَننا فيهم جِمالٌ ذَبَّةٌ، * أُدْمٌ، طَلاهُنَّ الكُحَيْل وَقار فقوله ذَبَّةٌ، بالهاءِ، يَدل على أَنه لم يُسَمَّ بالـمَصْدر إِذ لو كان مَصْدَراً لقال جِمالٌ ذَبٌّ، كقولك رِجالٌ عَدْلٌ. والذَّبُّ: الثَّوْرُ الوَحْشِـيُّ، ويقال له أَيضاً: ذَبُّ الرِّيادِ، غير مهموزٍ، وسُمِّيَ بذلك لأَنه يَخْتَلِف ولا يَسْتَقِرُّ في مكانٍ واحدٍ؛ وقيل: لأَنه يَرُودُ فيذهَبُ ويَجِـيءُ؛ قال ابن مقبل: يُـمشّي بها ذَبُّ الرِّياد، كأَنه * فَـتىً فارِسِـيٌّ، في سَراويلَ، رامِحُ وقال النابغة: كأَنما الرَّحْلُ منها فَوْق ذِي جُدَدٍ، * ذَبِّ الرِّيادِ، إِلى الأَشْباح نَظَّارِ وقال أَبو سعيد: إِنما قيل له ذَبُّ الرِّياد لأَن رِيَادَه أَتانُه التي تَرُودُ معه، وإِن شئتَ جَعَلْتَ الرِّيادَ رَعْيه نَفْسَه للكَلإِ. وقال غيره: قيل له ذَبُّ الرِّيادِ لأَنه لا يَثْبُتُ في رَعْيِـه في مكانٍ واحدٍ، ولا يُوطِن مَرْعًى واحداً. وسَمَّى مُزاحِمٌ العُقَيْليّ الثَّوْرَ الوَحْشِـيَّ الأَذبَّ؛ قال: بِلاداً، بها تَلْقَى الأَذَبَّ، كأَنه، * بها، سابِريٌّ لاحَ، منه، البَنائِقُ أَراد: تَلْقَى الذَّبَّ، فقال الأَذَبَّ لحاجته. وفُلانٌ ذَبُّ الرِّيادِ: يذهَبُ ويَجيءُ، هذه عن كُراع. أَبو عمرو: رَجُلٌ ذَبُّ الرِّيادِ إِذا كان زَوَّاراً للنساءِ؛ وأَنشد لبعض الشعراءِ فيه: ما للْكَواعبِ، يا عَيْسَاءُ، قد جَعَلَتْ * تَزْوَرُّ عنّي، وتُثْنَى، دُونيَ، الـحُجَرُ؟ قد كنتُ فَتَّاحَ أَبوابٍ مُغَلَّقَةٍ، * ذَبَّ الرِّيادِ، إِذا ما خُولِسَ النَّظَرُ وذَبَّتْ شَفَتُه تَذِبُّ ذَبّاً وذَبَباً وذُبوباً، وذَبِبَتْ: يَبِسَتْ وجَفَّتْ وذَبَلَتْ من شدَّةِ العطش، أَو لغيرِه. وشَفَةٌ ذَبَّانةٌ: ذابِلة، وذَبَّ لسانُه كذلك؛ قال: هُمُ سَقَوْني عَلَلاً بعدَ نَهَلْ، * مِن بعدِ ما ذَبَّ اللِسانُ وذَبَلْ وقال أَبو خَيْرَة يصف عَيْراً: وشَفَّهُ طَرَدُ العاناتِ، فَهْوَ به * لوْحانُ، مِن ظَمَإٍ ذَبٍّ، ومِن عَضَبِ أَراد بالظَّمَإِ الذَّبِّ: اليابِسَ. وذَبَّ جِسمُه: ذَبَلَ وهَزُلَ. وذَبَّ النَّبْتُ: ذَوَى. وذَبَّ الغَدِيرُ، يَذِبُّ: جَفَّ، في آخرِ الجَزْءِ، عن ابن الأعرابي؛ وأَنشد: مَدارِينُ، إِن جاعُوا، وأَذْعَرُ مَن مَشَى، * إِذا الرَّوْضَةُ الخضراءُ ذَبَّ غَدِيرُها يروى: وأَدْعَرُ مَنْ مَشى. وذَبَّ الرجُلُ يَذِبُّ ذَبّاً إِذا شَحَبَ لَوْنُه. وذَبَّ: جَفَّ. وصَدَرَت الإِبِلُ وبها ذُبابةٌ أَي بَقِـية عَطَشٍ. وذُبابةُ الدَّيْنِ: بقِـيتُه. وقيل: ذُب ابَةُ كل شيءٍ بقِـيتُه. والذُّبابةُ: البقِـية من الدَّيْن ونحوِه؛ قال الراجز: أَو يَقْضِـيَ اللّهُ ذُباباتِ الدَّيْنْ أَبو زيد: الذُّبابة بقِـيَّةُ الشيء؛ وأَنشد الأَصمعي لذي الرُّمة: لَـحِقْنا، فراجَعْنا الـحُمولَ، وإِنما * يُتَلِّي، ذُباباتِ الوداعِ، الـمُراجِعُ يقول: إِنما يُدْرِكُ بقايا الـحَوائج من راجَع فيها. والذُّبابة أَيضاً: البقِـية من مِـياه الأَنهارِ. وذَبَّبَ النَّهارُ إِذا لم يَبْقَ منه إِلا بقِـية، وقال: وانْجابَ النهارُ، فَذَبَّـبا والذُّبابُ: الطَّاعون. والذُّبابُ: الجُنونُ. وقد ذُبَّ الرجُلُ إِذا جُنَّ؛ وأَنشد شمر: وفي النَّصْرِيِّ، أَحْياناً، سَماحٌ، * وفي النَّصْريِّ، أَحْياناً، ذُبابُ أَي جُنونٌ. والذُّبابُ الأَسْوَدُ الذي يكون في البُيوتِ، يَسْقُط في الإِناءِ والطَّعامِ، الواحدةُ ذُبابةٌ، ولا تَقُلْ ذِبَّانة. والذُّبابُ أَيضاً: النَّحْل ولا يقال ذبابة في شيءٍ من ذلك، إِلا أَن أَبا عُبيدة رَوَى عن الأَحْمَرِ ذبابة؛ هكذا وقع في كتاب الـمُصَنَّف، رواية أَبي عليّ؛ وأَما في رواية عليِّ بنِ حمزة، فَحَكى عن الكسائي: الشَّذاةُ ذُبابةُ بعضِ الإِبلِ؛ وحُكِـيَ عن الأَحمر أَيضاً: النُّعَرة ذُبابةٌ تَسْقُط على الدَّوابِّ، وأَثْـبت الهاءَ فيهما، والصَّواب ذُبابٌ، هو واحدٌ. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: كَتَب إِلى عامِلِه بالطَّائف في خَلايا العَسَل وحِمايـتِها، إِنْ أَدَّى ما كان يُـؤَدِّيه إِلى رسولِ اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، من عُشورِ نَحْلِه، فاحْمِ له، فإِنما هو ذُبابُ غَيْثٍ، يأْكُلُه مَنْ شاءَ. قال ابن الأَثير: يريدُ بالذُّبابِ النَّحْلَ، وأَضافَه على الغَيْثِ إِلى معنى أَنه يكونُ مَعَ الـمَطَر حيثُ كان، ولأَنه يَعِـيشُ بأَكْلِ ما يُنْبِتُه الغَيْثُ؛ ومعنى حِماية الوادي له: أَنَّ النَّحْلَ إِنما يَرْعَى أَنْوارَ النَّباتِ وما رَخُصَ منها ونَعُمَ، فإِذا حُمِـيَتْ مَراعِـيها، أَقامت فيها ورَعَتْ وعَسَّلَتْ، فكَـثُرَتْ منافعُ أَصحابِها؛ وإِذا لم تُحْمَ مَراعِـيها، احتاجَت أَنْ تُبْعِدَ في طَلَبِ الـمَرْعَى، فيكونَ رَعْيُها أَقَلَّ؛ وقيل: معناه أَنْ يُحْمَى لهم الوادي الذي يُعَسِّلُ فيه، فلا يُتْرَكَ أَحدٌ يَعْرِضُ للعَسَل، لأَن سبيلَ العسَل الـمُباحِ سبيلُ الـمِـياهِ والـمَعادِنِ والصُّيودِ، وإِنما يَمْلِكُه من سَبَقَ إِليه، فإِذا حَماه ومَنَع الناسَ منه، وانْفَرَدَ به وَجَبَ عليه إِخْراجُ العُشْرِ منه، عند مَن أَوجب فيه الزَّكاة.التهذيب: واحدُ الذِّبَّانِ ذُبابٌ، بغير هاءٍ. قال: ولا يُقال ذُبَابة. وفي التنزيل العزيز: وإِن يَسْلُبْهُم الذُّبابُ شيئاً؛ فسَّروه للواحد، والجمع أَذِبَّةٌ في القِلَّة، مثلُ غُرابٍ وأَغْرِبَةٍ؛ قال النابغة: ضَرَّابة بالـمِشْفَرِ الأَذِبَّهْ وذِبَّانٌ مثلُ غِرْبانٍ، سيبويه، ولم يَقْتَصِرُوا به على أَدْنى العدد، لأَنهم أَمِنُوا التَّضْعيف، يعني أَنَّ فُعالاً لا يكَسَّر في أَدنى العدد على فِعْلانٍ، ولو كان مـمَّا يَدْفَعُ به البناءُ إِلى التَّضعيف، لم يُكسَّر على ذلك البناءِ، كما أَنَّ فِعَالاً ونحوه، لـمَّا كان تكسيره على فُعُل يُفْضِـي به إِلى التَّضْعِـيف، كسروه على أَفعلة؛ وقد حكى سيبويه، مع ذلك، عن العرب: ذُبٌّ، في جمع ذُبابٍ، فهو مع هذا الإِدغامِ على اللُّغَة التَّمِـيمِـيَّة، كما يَرْجِعون إِليها، فيما كان ثانِـيه واواً، نحو خُونٍ ونُورٍ. وفي الحديث: عُمْرُ الذُّبابِ أَربعون يَوْماً، والذُّبابُ في النار؛ قيل: كَوْنُه في النار ليس لعذاب له، وإِنما لِـيُعَذَّبَ به أَهل النار بوقوعه عليهم، والعرب تَكْنُو الأَبْخَر: أَبا ذُبابٍ، وبعضهم يَكْنيه: أَبا ذِبَّانٍ، وقد غَلَبَ ذلك على عبدالملك بن مَرْوانَ لِفَسادٍ كان في فَمِه؛ قال الشاعر: لَعَلِّـيَ، إِنْ مالَتْ بِـيَ الرِّيحُ مَيلةً * على ابنِ أَبي الذِّبّانِ، أَن يَتَنَدّما يعني هشامَ بنَ عبدالملك. وذَبَّ الذُّبابَ وذَبَّـبه: نَحَّاه. ورجل مَخْشيُّ الذُّبابِ أَي الجَهْلِ. وأَصابَ فُلاناً من فلانٍ ذُبابٌ لادِغٌ أَي شَرٌّ. وأَرض مَذَبَّةٌ: كثيرةُ الذُّبابِ. وقال الفرَّاءُ: أَرضٌ مَذْبوبة، كما يقال مَوْحُوشةٌ من الوَحْشِ. وبَعيرٌ مَذْبُوبٌ: أَصابه الذُّبابُ، وأَذَبُّ كذلك، قاله أَبو عبيد في كتاب أَمراضِ الإِبل؛ وقيل: الأَذَبُّ والـمَذْبوبُ جميعاً: الذي إِذا وَقَع في الرِّيفِ، والريفُ لا يكونُ إِلاَّ في المصادرِ، اسْتَوْبَـأَهُ، فمات مكانَه؛ قال زياد الأَعْجمُ في ابنِ حَبْنَاء: كأَنـَّكَ، مِن جِمالِ بني تَـمِـيمٍ، * أَذَبُّ، أَصابَ مِن رِيفٍ ذُبابا يقول: كأَنـَّك جَمَلٌ نزلَ ريفاً، فأَصابَهُ الذُّبابُ، فالْـتَوَتْ عُنُقُه، فمات. والـمِذَبَّةُ: هَنَةٌ تُسَوَّى من هُلْبِ الفَرَسِ، يُذَبُّ بها الذُّبابُ؛ وفي الحديث: أَنّ النبـيّ، صلّى اللّه عليه وسلّم، رأَى رَجُلاً طويلَ الشَّعَر، فقال: ذُبابٌ؛ الذُّبابُ الشُّـؤْم أَي هذا شُؤْمٌ. ورجل ذُبابيٌّ: مأْخوذٌ من الذُّبابِ، وهو الشُّؤْمُ. وقيل: الذُّبابُ الشَّرُّ الدَّائِم، يقال: أَصابكَ ذُبابٌ من هذا الأَمْرِ. وفي حديث المغيرة: شَرُّها ذُبابٌ. وذُبابُ العَينِ: إِنْسانُها، على التَّشبِـيهِ بالذُّباب. والذُّبابُ: نُكْـتَةٌ سوداءُ في جَوْفِ حَدَقَةِ الفَرَسِ، والجمع كالجمع. وذبابُ أَسْنانِ الإِبِلِ: حَدُّها؛ قال المثَقّب العبدي: وتَسْـمَعُ، للذُّبابِ، إِذا تَغَنَّى، * كَتَغْريدِ الـحَمَامِ على الغُصُونِ وذبابُ السَّيْفِ: حَدُّ طَرَفِه الذي بين شَفْرَتَيْهِ؛ وما حَوْلَه من حَدَّيْهِ: ظُبَتَاه؛ والعَيْرُ: النَّاتـئُ في وَسَطِه، من باطنٍ وظاهرٍ؛ وله غِرَارانِ، لكلِّ واحدٍ منهما، ما بينَ العَيْرِ وبين إِحدى الظُّبَتَين من ظاهِر السَّيفِ وما قُبالَةَ ذلك من باطنٍ، وكلُّ واحدٍ من الغِرارَينِ من باطنِ السَّيف وظاهره؛ وقيل: ذُبابُ السَّيفِ طَرَفُه الـمُتَطَرِّفُ الذي يُضْرَبُ به، وقيل حَدُّه. وفي الحديث: رأَيتُ ذُبابَ سَيْفي كُسِرَ، فأَوَّلْـتُه أَنه يصابُ رجلٌ من أَهل بيتي، فقُتِل حَمْزَةُ. والذُّبابُ من أُذُنِ الانسانِ والفَرَس: ما حَدَّ من طَرَفِها. أَبو عبيد: في أُذُنَي الفرسِ ذُباباهُما، وهما ما حُدَّ من أَطرافِ الأُذُنَيْن. وذُبابُ الـحِنَّاء: بادِرةُ نَوْرِه. وجاءَنا راكبٌ مُذَبِّبٌ: عَجِلٌ مُنْفَرِدٌ؛ قال عنترة: يُذَبِّبُ وَرْدٌ على إِثرِهِ، * وأَدْرَكُه وَقْعُ مِرْدىً خَشِبْ إِمّا أَنْ يكونَ على النَّسَب، وإِمّا أَنْ يكون أَراد خَشِـيباً، فحذف للضرورة. وذَبَّـبْنا لَيْـلَتَنَا أَي أَتْعَبْنا في السَّير. ولا يَنالونَ الماءَ إِلاَّ بقَرَبٍ مُذَبِّبٍ أَي مُسْرِع؛ قال ذو الرُّمة: مُذَبِّـبَة، أَضَرَّ بِهَا بُكُورِي * وتَهْجِـيري، إِذا اليَعْفُورُ قالا اليَعْفُورُ: الظَّبيُ. وقال: من القَيْلُولة أَي سَكَنَ في كِنَاسِه مِن شِدَّةِ الـحَرِّ. وظِمْءٌ مُذَبِّبٌ: طَويلٌ يُسارُ فيه إِلى الماءِ من بُعْدٍ، فيُعَجَّل بالسَّيرِ. وخِمْسٌ مُذَبِّبٌ: لا فُتُورَ فيه. وذَبَّبَ: أَسْرَع في السَّيرِ؛ وقوله: مَسِـيرَة شَهْرٍ للبَعِـيرِ الـمُذَبْذِبِ أَرادَ الـمُذَبِّبَ. وأَذَبُّ البعيرِ: نابُهُ؛ قال الراجز: كأَنَّ صَوْتَ نابِهِ الأَذَبِّ صَرِيفُ خُطَّافٍ، بِقَعْوٍ قَبِّ والذَّبْذَبَةُ: تَرَدُّدُ الشيءِ المُعَلَّقِ في الهواءِ . والذَّبْذَبَة والذَّباذِبُ: أَشياءُ تُعَلَّقُ بالهودَجِ أَو رأْسِ البعيرِ للزينةِ، والواحد ذُبْذُبٌ. والذَّبْذَبُ: اللِّسانُ، وقيلَ الذَّكَر. وفي الحديث: مَنْ وُقِـيَ شَرَّ ذَبْذَبِهِ وقَبْقَبِه، فقد وُقـيَ. فَذَبْذَبُه: فَرْجُه، وقَبْقَبُه: بَطْنُه. وفي رواية: مَن وُقِـيَ شَرَّ ذَبْذَبِه دَخَلَ الجنَّةَ؛ يعني الذَّكَر سُمِّيَ بِه لتَذَبْذُبِهِ أَي حَرَكَتِه. والذَّباذِبُ: المذاكِيرُ. والذَّباذِبُ: ذكر الرجلِ، لأَنـَّه يَتَذَبْذَبُ أَي يَترَدَّد؛ وقيل الذَّباذِب: الخُصَى، واحِدتُها ذَبْذَبَةٌ. ورجلٌ مُذَبْذِبٌ ومُتَذَبْذِبٌ: مُترَدِّدٌ بين أَمْرَين أَو بين رجُلَين، ولا تَـثْبُتُ صُحْبَتُه لواحِدٍ منهما. وفي التنزيل العزيز في صفة المنافقين: مُذَبْذَبِـين بين ذلك لا إِلى هؤُلاء ولا إِلى هؤُلاء. المعنى: مُطَرَّدين مدَفَّعين عن هؤُلاء وعن هؤُلاء. وفي الحديث: تَزَوَّجْ، وإِلاَّ فأَنتَ من الـمُذَبذِبِـينَ أَي الـمَطْرُودين عن المؤْمنين لأَنـَّكَ لم تَقْتَدِ بِهِم، وعن الرُّهْبانِ لأَنـَك تَركتَ طَرِيقَتَهُمْ؛ وأَصلُه من الذَّبِّ، وهو الطَّرْدُ. قال ابن الأَثير: ويجوز أَن يكونَ من الحركة والاضْطِرابِ. والتَّذَبْذُبُ: التَّحرُّكُ. والذَّبْذَبةُ: نَوْسُ الشيءِ الـمُعَلَّقِ في الهواءِ. وتَذَبْذَبَ الشيءُ: ناسَ واضْطَرَبَ ، وذَبْذَبَهُ هو؛ أَنشد ثعلب: وحَوْقَلٍ ذَبْذَبَهُ الوَجِـيفُ، * ظَلَّ ،لأَعْلَى رأْسِهِ، رَجِـيفُ وفي الحديث: فكأَني أَنْظُرُ إِلى يَدَيْه تَذَبْذَبانِ أَي تَتَحَرَّكانِ وتَضْطَرِبان، يريد كُـمَّيْهِ. وفي حديث جابر: كان عليَّ بُرْدَة لها ذباذِبُ أَي أَهْدابٌ وأَطْرافٌ، واحدُها ذِبْذِبٌ، بالكسرِ، سُمِّـيَتْ بذلك لأَنـَّها تَتَحَرَّك على لابسِها إِذا مَشى؛ وقول أَبي ذؤَيب: ومِثْل السَّدُوسِـيَّـيْن، سادَا وذَبْذَبا * رِجال الـحِجازِ، مِنْ مَسُودٍ وَسائدِ قيل: ذَبْذَبا عَلَّقَا . يقول تقطع دونهما رجالُ الحجازِ . وفي الطَّعام ذُبَيْباءُ ، ممدودٌ ،حكاه أَبو حنيفة في باب الطَّعام الذي فيه ما لا خَيْرَ فيه ، ولم يفسِّره ؛ وقد قيل : إِنها الذُّنَيْناءُ، وستُذْكر في موضِعِها . وفي الحديث : أَنه صَلَبَ رجُلاً على ذُبابٍ ، هو جبلٌ بالمدينة.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR421 harf* ذ ب ب * * الذَّبُّ * المنع والدفع وبابه رد و * الذُّبَّانةُ * بالضم وتشديد الباء ونو قبل الهاء واحدة * الذُّبَابُ * ولا تقل ذبانة بالكسر وجمع الذباب في القلة * أذِبَّةٌ * والكثير * ذِبَّانٌ * كغراب وأغربة وغربان أبو عبيدة أرض * مَذَبَّةٌ * بفتحتين ذات ذباب الفراء أ { ض * مَذْبُوبَةٌ * كموحوشة من الوحش و * المِذَبَّةُ * بكسر الميم ما يُذَب به الذباب و * الذَّبْذَبُ * كالمذهب الذكر و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.127 harfذب عنه يذب ذبا: دفع ومنع وذببت عنه، وفلان يذب عن حريمه ذبا أي يدفع عنهم، وفي حديث عمر رضي الله عنه إنما النساء لحم على وضم إلا ما ذب عنه ، قال:
من ذب منكم ذب عن حميمه
أو فر منكم فر عن حريمه والذب: الطرد، ومن المجاز: أتاهم خاطب فذبوه: ردوه.
وذب فلان يذب ذبا: اختلف فلم يستقم ويوجد في بعض النسخ بالواو بدل الفاء في مكان واحد.
وذب الغدير يذب: جف في آخر الحر، عن ابن الأعرابي،
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR807 harfذَبَّ
ذَبَّ U ( n. ac. ذَبّ 1 )
a. [ acc. & 'An ], Drove away; repulsed, repelled from.
b. [ 'An ], Defended.
c. Forbade to.
d. I ( n. ac. ذَبّ 1 , ذَبَب 4 , ذُبُوْب 27 ), Became dry; dried, withered up.
e. Became lean, emaciated.
f. Drew to its close ( day ).
g. [ pass. ], Became possessed, insane.
ذَبَّبَ
ذَبَّبَ II ,
a. see I (b) , ( f ).
c. [ Fī ], Exerted, tired himself
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR33.300 harfذبب
ذَبَّ - يَذُبُّ - ذُبَابَة - ذُبَاب
ذَبَّ - يَذُبُّ + كائن + كائناً أو شيئاً + عن كائن أو شيء أو مكان: يدفعه ويطرده عنه بشكل متكرر ومعاود: يدفع ويبعد شيئاً أو كائناً عن مكانه، والذي لا يلبث أن يعود من نفسه إلى ذات المكان أو قربه فيدفعه ويبعده مرة أخرى ، ثم يعود اليه فيبعده مرة أخرى وهكذا
ذُبَابَة: على وزن " فـُعالة": اسم فعل بمعنى مفعول
Mücavir kökler15 mücavir (22 toplam)
- سلب
1 ortak ayet · Onlardan kapar
- طلب
1 ortak ayet · Onu talep eder
- نقذ
1 ortak ayet · “Enkaz” kirpi, “nakize” ise zırh demektir
- ضعف
1 ortak ayet · Katlanmış deri demektir
- ضرب
1 ortak ayet · Örnek verdi
- جمع
1 ortak ayet · Yumruk demektir
- دون
1 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- مثل
1 ortak ayet · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
- سمع
1 ortak ayet · İşiten
- دعو
1 ortak ayet · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
- خلق
1 ortak ayet · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
- أنس
1 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
Geçtiği ayetler(1)
… لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ
SinekEy insanlar, bir misal verildi, şimdi onu dinleyin: Şüphesiz ki Allah’ı bırakıp da taptıklarınız bir araya gelseler; bir sinek bile yaratamazlar Ama sinek, onlardan bir şey kapsa bunu da ondan kurtaramazlar. İsteyen de, istenen de aciz.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذبب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | دفع, حمي, طرد |
| Zıt Kök | جلب |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi kovuldukça tekrar tekrar savmak, defetmek ve kovmak |
| Çekirdek Özet 2 | En zayıf varlık karşısında bile savunma ve geri alma acziyetini ortaya koyarak sahte ilahların yetersizliğini ilan etme |
| Çekirdek Özet 3 | Savunma ve himaye kudretinin mutlak yaratıcıya ait olduğu, sahte otoritelerin ise mikro düzeydeki bir kaybı bile engelleyemeyeceği |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca alelade bir haşere adına indirgeyip kökteki sürekli savunma, savuşturma ve geri alma mücadelesini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذب | Kararsız biçimde hareket etmek, iki yön arasında gidip gelmek, itip savmak; bu çekirdek hızla kesip ayırmayı anlatan ذبح ve iki taraf arasında tereddütle gidip gelmeyi anlatan ذبذب köklerinde de görülür | ب | Savma, kovma ve karşı koyma eylemi katlanarak süreklilik kazanmış; kovulan şeyin geri gelmesi ve buna karşı verilen döngüsel defetme hareketi kök anlamına yerleşmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı (د harfinden türetme, sızma ve geçiş sesi); aralıktan sızma, yönelme ve hareket | Savunulan sınıra doğru yönelen harici hareket veya aradan içeri sızma hamlesi |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınırları belirlenmiş alan | Korunması gereken mahrem alanı, barınağı veya bünyeyi temsil eder |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, sınırları belirlenmiş alan | Sınırı ihlal eden unsura karşı alandan dışarıya doğru gösterilen ikinci direnç ve kapanma hamlesi |
| ذبب | Mahrem veya korunan alana sızmaya çalışan unsurları sınır boyunda ısrarla geriye püskürtme, defetme ve savuşturma hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kovuldukça geri dönen sinek ve benzeri haşeratı el veya aletle sürekli kovmak, defetmek; susuzluk veya sıcaktan dudakların kuruyup büzüşmesi; develerin sinek hücumu sebebiyle yerinde duramayıp huzursuzca kıpırdanması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairleri kökü himaye altındakileri savunmak ve sineklerin verdiği huzursuzluğu anlatmak için kullanmıştır: فكأَننا فيهم جِمالٌ ذَبَّةٌ / أُدْمٌ، طَلاهُنَّ الكُحَيْل وَقار beytinde sinek hücumundan ötürü bir yerde duramayan huzursuz develer tasvir edilir |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer'in kadınların korunmasını tembihleyen şu ifadesinde savunma anlamı öne çıkar: إِنما النِّساءُ لَحْمٌ على وَضَمٍ، إِلا ما ذُبَّ عنه (Kadınlar savunulup korunmadıkça et tahtası üzerindeki açık et gibidir). Tırmâh ise kabilesini müdafaa etmesini şöyle ifade eder: أذبب عن أحساب قحطان إنني / أنا ابن بني بطحائها حيث حلّت |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça ذبب kökü, Sami dillerinde vızıltılı uçuş, kanat çırpma, titreme ve bu kökten türeyen haşere adlarıyla köklü bir ortak mirasa dayanır. Akatçada zumbu veya zumbū, İbranicede zevuv (זְבוּב), Süryanicede debbābā (ܕܒܒܐ) ve Aramicede didbevā biçimlerinde yaşayan bu kelime grubu, doğrudan uçan haşeratı ve bilhassa sineği adlandırmak için kullanılmıştır. Kuzeybatı Sami dillerinde isim formu sabit bir böcek türünü imleyecek şekilde daralmışken, Arapçada kök çift yönlü bir canlılık göstermiş; hem kovuldukça dönen hareketinden ötürü haşereye ad olmuş (ذُبَاب) hem de o haşereyi uzaklaştırma çabasından hareketle "savunmak, defetmek, himaye etmek" (ذَبَّ عَنْ حَرِيمِهِ) fiilini kurmuştur. Dolayısıyla Sami dillerindeki ortak onomatopoetik ve biyolojik adlandırma, Arapçanın eylemsel dinamizmiyle savunma ve defetme refleksine dönüşmüştür.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Israrla kovmak, savunmak ve yerinde duramamak | Haşereyi kovma hareketinden kabile ve haysiyeti savunma eylemine geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akatça zumbū, İbranice zevuv, Süryanice debbābā | Ortak Proto-Sami kökünden türeyen sinek ve uçucu böcek adı | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış bir bağ tespit edilmedi | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذبب | Anlamlı | Savmak, defetmek, sinek | Bir zararlıyı ısrarla kovmak veya haysiyetini savunmak | Hedef kök, Kur'an'da geçer |
| بذب | Anlamlı | Üstün gelmek, pejmürde olmak | Bir alanda öne geçmek ya da kılık kıyafeti dağınık ve perişan olmak | Kalb ilişkili kök (بذذ), Kur'an'da geçmez |
| ببذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذبب | Merkez | Savmak ve korumak | Kovulanın geri gelmesine karşı gösterilen döngüsel ve ısrarlı savunma | Hücumu sürekli püskürtme |
| دفع | Komşu | İtmek ve savuşturmak | Güç kullanarak bir şeyi tek hamlede veya toptan uzaklaştırmak | ذبب kökündeki süreklilik ve geri dönüş döngüsü دفع kökünde şart değildir |
| حمي | Komşu | Korumak ve sahiplenmek | Bir alanın etrafına sınır çekerek ihlallere karşı dokunulmaz kılmak | حمي koruma kalkanını kurmayı, ذبب ise fiilen saldıranı savmayı ifade eder |
| طرد | Komşu | Kovmak ve sürmek | Bir varlığı bulunduğu mekândan bir daha dönmemek üzere uzaklaştırmak | طرد uzaklaştırıp göndermeyi, ذبب ise yakına gelen tacizi püskürtmeyi hedefler |
| جلب | Zıt | Çekmek ve getirmek | Bir şeyi dışarıdan içeriye doğru çekmek, toplamak ve yaklaştırmak | Savuşturmanın ve uzaklaştırmanın zıddı olarak içeri celbetme |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذبب | Israrla savmak, sinek | Taciz eden şeyi defetme eylemi ve bu eyleme muhatap olan sinek | Kesin |
| Latince | musca, propulsare | Sinek, savuşturmak | Biyolojik ismi ve tehlikeyi püskürtme hareketini ayrı ayrı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | fly, fend off, repel | Sinek, savmak, püskürtmek | Haşere adını ve ısrarlı savunma eylemini iki farklı kelimeyle verir | Güçlü |
| Almanca | Fliege, abwehren, verscheuchen | Sinek, savmak, kovalamak | Saldırıyı savuşturma ve böceği defetme anlam alanlarını kapsar | Güçlü |
| Fransızca | mouche, repousser, chasser | Sinek, geri itmek, kovmak | Taciz edici unsuru uzaklaştırma eylemini karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ذُبَاب (İsim) | Biyolojik sinek ve mutlak acziyetin somut örneği | Putların ve sahte ilahların tek bir sinek dahi yaratamayacakları, sineğin kaptığı bir nesneyi bile ondan kurtaramayacakları bağlamında uluhiyet iddialarının iflasını beyan eden ayet (Hac 22:73) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratma delili ve acziyet | Allah'tan başka hiçbir varlığın en zayıf canlıyı bile yoktan var edemeyeceği ve mülk üzerinde bağımsız tasarruf kuramayacağı | Mutlak kudret karşısında mahlukatın ontolojik yetersizliği |
| Fıkıh | Taharet ve ziyan hükümleri | Akıcı kanı olmayan haşeratın sulara düşmesinin necasete etkisi ve hayvanların telef ettiği şeylerde tazmin sorumluluğu | Eşyanın saflığı ve mikro zararların hukuki statüsü |
| Tefsir | Temsil ve mesel yöntemi | Hac 22:73'te geçen "isteyen de aciz istenen de" ifadesiyle putperestliğin mantıksal ve ahlaki çöküşünün tahlili | Sahte otoritelerin savunma ve geri alma kabiliyetinden yoksunluğu |
| Hadis | Biyolojik hikmet ve savunma | İçeceğe sinek düştüğünde izlenecek yol ile aile ve değerlerin savunulmasını emreden rivayetlerdeki koruma prensibi | Savunma refleksi ve mikro düzeydeki zararın izalesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | Acziyet kanıtı | Sahte ilahları geçersiz kılma | En küçük varlığı yaratmaktan ve onun aldığını geri almaktan aciz olan varlığa tapılamaz | Kesin |
| İlmi | Biyoloji ve anatomi | Mikro organizma | Tasarım mükemmelliğini gösterme | Basit görünen bir sineğin sindirim ve hareket sisteminin dahi beşer tarafından taklit edilemeyişi | Güçlü |
| Siyasi | Egemenlik ve otorite | Savunma zaafı | Sahte otoritenin çöküşü | Kendi sınırlarını ve mülkünü en zayıf saldırgana karşı bile koruyamayan gücün meşruiyet kaybı | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve tasarruf | Ziyan ve istirdat | Hakiki tasarruf yetkisi | Kendisinden eksiltilen en ufak değeri dahi geri almaya güç yetiremeyen bir mülkiyet iddiasının geçersizliği | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geri püskürtme kuvveti ve kaotik geri besleme | Fiziksel bir alana yaklaşan parçacığın itme kuvvetiyle savuşturulması ve sistemin mikro düzeydeki kaotik müdahalelere karşı koyamaması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Meşru müdafaa ve tecavüzü defetme | Hukukta ve psikolojide sınır ihlallerine karşı geliştirilen döngüsel savunma mekanizması ve direnç refleksi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca sokaktaki sıradan bir böcek türü olarak okuyup kökün ihtiva ettiği "sürekli savunma, defetme ve geri kurtarma mücadelesi" anlamını yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, sahte tanrıların ve güç merkezlerinin en zayıf mikro tehdide karşı bile koruma ve geri alma kabiliyetinden yoksun olduğunu sergileyen ontolojik bir turnusol kâğıdı olarak kullanılır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlgili ayeti sadece böceklere dair yüzeysel bir benzetme sayarak egemenlik, yaratma, himaye ve mülkiyet iddialarının kökten reddedildiği tevhidî manifestoyu ıskalamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Şirk koşan aklın yücelttiği putların, kralların ve ideolojilerin kofluğunu en çarpıcı ve somut biçimde ifşa eden acziyet metaforunu kurduğu için hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Putperestliğin mantıki tutarsızlığını, yaratma fiilinin yalnızca Allah'a ait olduğunu ve insanın sahte sığınaklarının zafiyetini ele alan meydan okuma ayetlerinde belirleyicidir (Hac 22:73). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Putların veya yaratılmış güç odaklarının azametli görüntülerine aldanıp onlara koruyucu veya rızık verici güç atfeden vehimleri, sineğin kaptığı bir zerreyi bile kurtaramayacaklarını göstererek düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKovuldukça geri gelen sineği sürekli savmak, defetmek ve himaye altındakileri dış saldırılara karşı savunmak.
- Soyut anlamBir varlığın bağımsız egemenlik ve ilahlık iddiasının, en zayıf mikro kayıp karşısında dahi savunma ve geri alma üretememesiyle ontolojik olarak çökmesi.
- Sistematik karşılıkHimaye ve mülkiyetin ancak mutlak yaratma gücüyle kaim olduğu; yaratma kudreti olmayan hiçbir gücün savunma (def) ve geri kurtarma (istinkāz) sağlayamayacağı ilkesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde mikro tehdidi (sineği), eksiltilen veya kapılan nesneyi, ise ilahlık iddiasındaki sahte otoriteyi temsil eder. fonksiyonu mikro tehdidin nesneyi çekip almasını gösterir. Model, sahte otoritenin () ne bu mikro tehdidi bizzat yaratma veya defetme gücüne () ne de kapılan nesneyi geri kurtarma kabiliyetine () sahip olamayacağını mantıksal imkânsızlık üzerinden sembolize eder.