ذبب

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ذ-ب-ب2 sîga, 15 mücavir kök, 1 ayet, 1 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.خلقشيأضربأييذببسلبدعوطلبسمعالذُّبَابُضعفألهدونأنس

KökSîga 2Ayet 1Sure 1Mücavir 15

▶ Ağı aç (3B)

ذبب

ذ - ب - ب

KÖK
  • 2 geçiş
  • 1 ayet
  • 2 sîga
  • 9 sözlük

Zubab sinek demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(9)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Zubab sinek demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.056 harf
باب الذّال والباء ب ذ، ذ ب يستعملان بذ: تقول العربُ بَذَّ يَبُذُّ بَذّاً إذا خَرَجَ شيءٌ على الآخر في حُسْن أو عَمَل كائنا ما كانَ. والبَذاذةُ: سُوءُ الهَيْئة، ورجلٌ باذُّ الهَيئة، ولقد بَذِد وأَبَذَّهُ غَيْرُهُ. ذب: ذبَّ يَذِبُّ ذُبُوباً وهو يُبْسُ الشَّفَةِ، وقد ذَبَّتْ شَفَتاه وهما ذابَّتان، والجميع الذَّوابّ. وهو يَذُبُّ في الحَرْبِ عن حَريمه وأصحابه، أي يدفَع عنهم ذَبّاً. والمِذَبَّةُ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.176 harf
الذَبُّ: المنعُ والدفعُ. وقد ذَبَبْتُ عنه. وذَبَّبَ، أي أكْثَرَ الذَبَّ. يقال طِعانٌ غيرُ تذبيبٍ إذا بُولغ فيه. وذَبَّبْنا لَيْلَتَنا، أي أَتْعَبْنا في السير. ولا ينالون الماء إلا بقَرَبٍ مُذَنِّبٍ، أي مُسْرِعٍ، قال الشاعر: مُذَبِّبَةً أَضَرَّ بها بُكـوريوتَهْجيري إذا اليَعْفورُ قالا وجاءنا راكبٌ مُذَبِّبٌ، وهو العَجِلُ المنفردُ. وظِمْءٌ مُذَبِّ[ٌ، أي طويلٌ يَسارُ إلى الماءِ من بُعْدِ
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.453 harf
ذ ب ب ذبّ عن حريمه وذيّبَ عنه‏.‏ قال الطرماح‏:‏ أذبب عن أحساب قحطان إنني أنا ابن بني بطحائها حيث حلّت وذبّت شفتاه من العطش‏.‏ قال‏:‏ هم سقوني عللا بعد نهل مـن بعـد مـا ذب السـان وذبـل وإنه لأزهى من الذباب‏.‏ وهو أهون عليّ من ونيم الذباب‏.‏ وأبخر من أبي الذبان وهو عبد الملـك بـن مـروان‏.‏ وفـرس مذبـوب‏:‏ دخـل الذباب في منخره‏.‏ وتذبذب الشيء‏:‏ ناس في الهواء‏.‏ والمنافق مذبذب‏.‏ وناست
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR10.686 harf
الذَّبُّ: الدَّفْعُ والـمَنْعُ. والذَّبُّ: الطَّرْدُ. وذَبَّ عنه يَذُبُّ ذَبّاً: دَفَعَ ومنع، وذَبَبْت عنه. وفُلانٌ يَذُبُّ عن حَرِيمِه ذَبّاً أَي يَدْفَعُ عنهم؛ وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه: إِنما النِّساءُ لَحْمٌ على وَضَمٍ، إِلا ما ذُبَّ عنه؛ قال: مَنْ ذَبَّ منكم، ذَبَّ عَنْ حَمِـيمِهِ، * أَو فَرَّ منكم، فَرَّ عَنْ حَريمِهِ وذَبَّبَ: أَكْثَرَ الذَّبَّ. ويقال: طِعانٌ غيرُ تَذْبِـيبٍ إِذا
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR421 harf
* ذ ب ب * * الذَّبُّ * المنع والدفع وبابه رد و * الذُّبَّانةُ * بالضم وتشديد الباء ونو قبل الهاء واحدة * الذُّبَابُ * ولا تقل ذبانة بالكسر وجمع الذباب في القلة * أذِبَّةٌ * والكثير * ذِبَّانٌ * كغراب وأغربة وغربان أبو عبيدة أرض * مَذَبَّةٌ * بفتحتين ذات ذباب الفراء أ { ض * مَذْبُوبَةٌ * كموحوشة من الوحش و * المِذَبَّةُ * بكسر الميم ما يُذَب به الذباب و * الذَّبْذَبُ * كالمذهب الذكر و *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR10.127 harf
ذب عنه يذب ذبا: دفع ومنع وذببت عنه، وفلان يذب عن حريمه ذبا أي يدفع عنهم، وفي حديث عمر رضي الله عنه إنما النساء لحم على وضم إلا ما ذب عنه ، قال: من ذب منكم ذب عن حميمه أو فر منكم فر عن حريمه والذب: الطرد، ومن المجاز: أتاهم خاطب فذبوه: ردوه. وذب فلان يذب ذبا: اختلف فلم يستقم ويوجد في بعض النسخ بالواو بدل الفاء في مكان واحد. وذب الغدير يذب: جف في آخر الحر، عن ابن الأعرابي،
Maddenin bağlantısı

ذب عنه يذب ذبا: دفع ومنع وذببت عنه، وفلان يذب عن حريمه ذبا أي يدفع عنهم، وفي حديث عمر رضي الله عنه إنما النساء لحم على وضم إلا ما ذب عنه ، قال: من ذب منكم ذب عن حميمه أو فر منكم فر عن حريمه والذب: الطرد، ومن المجاز: أتاهم خاطب فذبوه: ردوه. وذب فلان يذب ذبا: اختلف فلم يستقم ويوجد في بعض النسخ بالواو بدل الفاء في مكان واحد. وذب الغدير يذب: جف في آخر الحر، عن ابن الأعرابي، وأنشد: مدارين إن جاعوا وأذعر من مشىإذا الروضة الخضراء ذب غديرها وذبت شفته تذب ذبا وذببا، محركة، وذبوبا: يبست وجفت وذبلت عطشا أي من شدة العطش أو لغيره كذا في النسخ، وفي بعضها لغيرة كذبب، هكذا في النسخ والصواب كذببت، وذب لسانه كذلك، قال: هم سقوني عللا بعد نهل من بعد ما ذب اللسان وذبل وذب جسمه: ذبل وهزل، وذب النبت: ذوى، ومن المجاز: ذبب النهار إذا لم يبق منه إلا ذبابة، أي بقية وقال: وانجاب النهار وذببا وذب فلان إذا سحب لونه كذا في النسخ، والصواب شحب، بالشين المعجمة والحاء، وذب: جف وذببنا ليلتنا تذبيبا أي أتعبنا في السير. ولا ينالون الماء إلا بقرب مذبب أي مسرع، قال ذو الرمة: مذببة أضر بها بكـوري وتهجيري إذا اليعفور قالا أي سكن في كناسه من شدة الحر وفي الأساس، ومن المجاز: ذبب في السير: جد حتى لم يترك ذبابة، وجاءنا راكب مذبب، كمحدث: عجل منفرد، قال عنترة: يذبب ورد عـلـى إثـره وأدركه وقع مردى خشب إما أن يكون على النسب، وإما أن يكون خشيبا فحذف للضرورة. وظمء مذبب: طويل يسار فيه إلى الماء من بعد فيعجل بالسير، وخمس مذبب: لا فتور فيه، وقوله: مسيرة شهر للبريد المذبذب أراد المذبب، وثور مذبب، وطعن ورمي غير تذبيب، إذا بولغ فيه وبعير ذاب كذا في النسخ والذي في لسان العرب بعير ذب، أي لا يتقار في مكان واحد، قال: فكأننا فيهم جـمـال ذبة أدم طلاهن الكحيل وقار فقوله ذبة بالهاء، يدل على أنه لم يسم بالمصدر إذ لو كان مصدرا لقال جمال ذب، كقولك: رجال عدل. ورجل مذب، بالكسر، وذباب كشداد: دفاع عن الحريم، وذبذب: حمى، وسيأتي. والذب بالفتح: الثور الوحشي النشيط ويقال له أيضا ذب الرياد غير مهموز، وهو مجاز، سمي بذلك لأنه يختلف ولا يستقر في مكان واحد وقيل: لأنه يرود فيذهب ويجيء، قال ابن مقبل: يمشي به ذب الـرياد كـأنـه فتى فارسي في سراويل رامح وقال النابغة:

كأنما الرحل منها فوق ذي جدد ذب الرياد إلى الأشباح نظار وقال أبو سعيد: إنما قيل له: ذب الرياد لأن رياده: أتانه التي ترود معه، وإن شئت جعلت الرياد: رعيه نفسه للكلإ، وقال غيره: قيل: ذب الرياد لأنه لا يثبت في رعيه في مكان واحد، ولا يوطن مرعى واحدا. والأذب، سماه مزاحم العقيلي وقال: بلاد بها تلقى الأذب كأنـه بها سابري لاح منه البنائق وأراد: تلقى الذب، فقال: الأذب، لحاجته، قال الأصمعي، وفلان ذب الرياد، ومن المجاز: فلان ذب الرياد: يذهب ويجيء، هذه عن كراع. والذنبب كقنفذ أيضا وهذه عن الصاغاني. وشفة ذبانة، كريانة ويوجد في بعض النسخ ذبابة بباءين، وهو خطأ، قال شيخنا: يعني أنها من الأوصاف التي جاءت على فعلانة، وهي قليلة عند أكثر العرب، قياسية لبني أسد، أي ذابلة. والذباب م وهو الأسود الذي يكون في البيوت يسقط في الإناء والطعام، قال الدميري في حياة الحيوان: سمي ذبابا لكثرة حركته، واضطرابه، أو لأنه كلما ذب آب قال: إنما سمي الذباب ذبـابـا حيث يهوي وكلما ذب آبا والذباب أيضا: النحل قال ابن الأثير: وفي حديث عمر رضي الله عنه فاحم له فإنما هو ذباب الغيث يعني النحل، أضافه إلى الغيث على معنى أنه يكون مع المطر حيث كان، ولأنه يعيش بأكل ما ينبته الغيث الواحدة من ذباب الطعام ذبابة بهاء ولا تقل: ذبانة أي بشد الموحدة وبعد الألف نون، وقال في ذباب النحل: لا يقال ذبابة في شيء من ذلك، إلا أن أبا عبيدة روى عن الأحمر ذبابة، هكذا وقع في كتاب المصنف رواية أبي علي، وأما في رواية علي بن حمزة فحكى عن الكسائي الشذاة: ذبابة بعض الإبل، وحكي عن الأحمر أيضا النعرة: ذبابة تسقط على الدواب، فأثبت الهاء فيهما، والصواب: ذباب، وهو واحد، كذا في لسان العرب. وفي التهذيب: واحد الذبان، بغير هاء، قال: ولا يقال: ذبابة، وفي التنزيل: وإن يسلبهم الذباب شيئا فسروه للواحد ج أذبة في القلة مثل غراب وأغربة قال النابغة: ضرابة بالمشفر الأذبه وذبان بالكسر مثل غربان، وعن سيبويه: ولم يقتصروا به على أدنى العدد، لأنهم أمنوا التضعيف، يعني أن فعالا لا يكسر في أدنى العدد على ذبان، ولو كان مما يفضي به إلى التضعيف كسروه على أفعلة وقد حكى سيبويه مع ذلك: ذب، بالضم في جمع ذباب فهو مع هذا الإدغام على اللغة التميمية، كما يرجعون إليها فيما كان ثانية واوا نحو خون ونور وفي الحديث عمر الذباب أربعون يوما، والذباب في النار قيل: كونه في النار ليس بعذاب، وإنما ليعذب به أهل النار بوقوعه عليهم، ويقال: وإنه لأوهى من الذباب، وهو أهون علي من طنين الذباب، وأبخر من أبي الذباب، وكذا أبو الذبان، وهما الأبخر، وقد غلبا على عبد الملك بن مروان، لفساد كان في فمه قال الشاعر: لعلي إن مالت بي الريح ميلةعلى ابن أبي الذبان أن يتندما يعني هشام بن عبد الملك وذب الذباب وذببه: نحاه، ورجل مخشي الذباب، أي الجهل.

وأرض مذبة: ذات ذباب، قاله أبو عبيد ومذبوبة الأخيرة عن الفراء، كما يقال موحوشة من الوحش، أي كثيرته وبعير مذبوب: أصابه الذباب وأذب كذلك، قاله أبو عبيد، في كتاب أمراض الإبل، وقيل: الأذب والمذبوب جميعا: الذي إذا وقع في الريف والريف لا يكون إلا في الأمصار استوبأه، فمات مكانه، قال زياد الأعجم: كأنك من جمال بني تمـيم أذب أصاب من ريف ذبابا يقول: كأنك جمل نزل ريفا فأصابه الذباب فالتوت عنقه فمات. والمذبة بالكسر: ما يذب به الذباب، وهي هنة تسوى من هلب الفرس، ويقال: أذنابها مذابها، وهو مجاز. والذباب أيضا: نكتة سوداء في جوف حدقة الفرس والجمع كالجمع. والذباب كالذبابة من السيف: حده، أو حد طرفه الذي بين شفرتيه وما حوله من حديه: ظبتاه، والعير: الناتئ في وسطه من باطن وظاهر، وله غراران، لكل واحد منهما ما بين العير وبين إحدى الظبتين من ظاهر السيف وما قبالة ذلك من باطن، وكل واحد من الغرارين من باطن السيف وظاهره، وقيل: ذباب السيف: طرفه المتطرف الذي يضرب به، وفي الحديث رأيت ذباب سيفي كسر فأولته أنه يصاب رجل من أهل بيتي . فقتل حمزة، ويقال: ثمرة السوط يتبعها ذباب السيف، وهو مجاز. والذباب من الأذن أي أذن الإنسان والفرس: ما حد من طرفها قال أبو عبيد: في أذني الفرس ذباباهما، وهما ما حد من أطراف الأذنين، وهو مجاز، يقال: انظر إلى ذبابي أذنيه، وفرعي أذنيه. والذباب من الحناء: بادرة نوره، والذباب من العين: إنسانها على التشبيه بالذباب، ومن المجاز قولهم: هو علي أعز من ذباب العين والذباب: الطاعون، والذباب الجنون وقد ذب الرجل بالضم إذا جن فهو مذبوب، وأنشد شمر للمرار بن سعيد: وفي النصري أحيانا سماح وفي النصري أحيانا ذباب أي جنون، وفي مختصر العين: رجل مذبوب، أي أحمق وفي الحديث أن النبي صلى الله عليه وسلم رأى رجلا طويل الشعر فقال: ذباب ذباب الذباب: الشؤم أي هذا شؤم. ورجل ذبابي، مأخوذ من الذباب وهو الشؤم، وذباب أسنان الإبل: حدها، قال المثقب العبدي: وتسمع للذباب إذا تـغـنـى كتغريد الحمام على الغصون وفي الحديث: أنه صلب رجلا على ذباب هو جبل بالمدينة وقيل: الذباب: الشر الدائم يقال: أصابك ذباب من هذا الأمر، وفي حديث المغيرة شرها ذباب وفي الأساس: ومن المجاز: وأصابني ذباب شر وأذى، ومن المجاز رجل ذب الرياد: زوار للنساء عن أبي عمرو، وأنشد لبعض الشعراء فيه: ما للكواعب يا عيساء قد جعلتتزور عني وتثنى دوني الحجر قد كنت فتاح أبواب مغلقةذب الرياد إذا ما خولس النظـر والأذب: الطويل وهو أحد تفسيري بيت النابغة الذبياني يخاطب النعمان: يا أوهب الناس لعنس صلبه ذات هباب في يديها خدبـه ضرابة بالمشفـر الأذبـه فيما روي بفتح الذال، والأذب من البعير: نابه قال الراجز وهو الأغلب العجلي، ويروى لدكين وهو موجود في أراجيزهما: كأن صوت نابـه الأذب صريف خطاف بقعو قب

والذبي بالفتح: الجلواز، نقله الصاغاني. والذبذبة: تردد الشيء، وفي لسان العرب: هو نوس الشيء المعلق في الهواء، وتذبذب: ناس واضطرب، والذبذبة: حماية الجوار والأهل وذبذب الرجل: إذا منع الجوار والأهل أي حماهم، والذبذبة: إيذاء الخلق، وسيأتي في كلام المؤلف أنه لا يقال: إيذاء، وإنما يقال أذية وأذى، والذبذبة: التحريك هكذا في النسخ الموجودة، والذي في لسان العرب: التذبذب: التحرك، وتذبذب الشيء: ناس واضطرب، وذبذبه هو، وأنشد ثعلب: وحوقل ذبذبه الوجيف ظل لأعلى رأسه الرجيف وفي الحديث: فكأني أنظر إلى يديه يذبذبان أي يتحركان ويضطربان يريد كمييه والذبذبة: اللسان، وقيل: الذكر وفي الحديث من وقي شر ذبذبه وقبقبه فقد وقي . الذبذب: الفرج، والقبقب: البطن، وفي رواية من وقي شر ذبذبه دخل الجنة يعني الذكر، سمي به لتذبذبه أي لحركته، ومنهم من فسره باللسان، نقله شيخنا عن بعض شراح الجامع كالذبذب والذباذب لأنه يتذبذب، أي يتردد وهو على وزن الجمع، وليس بجمع ومثله في لسان العرب. فقول شيخنا: إنه من أوزان الجموع، فإطلاقه على المفرد بعيد، عجيب، قال الصاغاني: أو جمع بما حوله، قالت امرأة لزوجها واسمها غمامة، وزوجها أسدي: يا حبذا ذباذبك إذ الشباب غالبك والذباذب: المذاكير، وقيل: الذباذب: الخصى واحدتها ذبذبة، وهي الخصية، والذبذبة، والذباذب: أشياء تعلق بالهودج أو رأس البعير للزينة، واحدتها ذبذب بالضم، وفي حديث جابر كان علي بردة لها ذباذب أي أهداب وأطراف، واحدها ذبذب، بالكسر، سميت بذلك لأنها تتحرك على لابسها إذا مشى، وقول أبي ذؤيب: ومثل السدوسيين سادا وذبـذبـا رجال الحجاز من مسود وسائد قيل: ذبذبا: علقا، يقول: تقطع دونهما رجال الحجاز. والذبابة، كثمامة: البقية من الدين وقيل: ذبابة كل شيء: بقيته، وصدرت الإبل وبها ذبابة أي بقية عطش، وعن أبي زيد: الذبابة: بقية الشيء وأنشد الأصمعي لذي الرمة: لحقنا فراجعنا الحمول وإنما يتلي ذبابات الوداع المراجع يقول: إنما يدرك بقايا الحوائج من راجع فيها، والذبابة أيضا: البقية من مياه الأنهار. وذبابة: ع بأجإ و: ع بعدن أبين، نقلهما الصاغاني. ورجل مذبذب بكسر الذال الثانية ويفتح وكذا متذبذب: متردد بين أمرين أو بين رجلين ولا يثبت صحبة لواحد منهما، وفي التنزيل العزيز في صفة المنافقين مذبذبين بين ذلك لا إلى هؤلاء ولا إلى هؤلاء المعنى مطردين مدفعين عن هؤلاء وعن هؤلاء، وفي الحديث تزوج وإلا فأنت من المذبذبين أي المطرودين عن المؤمنين، لأنك تركت طريقتهم وأصله من الذب وهو الطرد، قال ابن الأثير: ويجوز أن يكون من الحركة والاضطراب. وذبذب: ركية بموضع يقال له مطلوب.

وسموا ذبابا كغراب وذبابا مثل شداد فمن الأول ذباب بن مرة، تابعي، عن علي، وعطاء مولى ابن أبي ذباب، حدث عنه المقبري، وإياس بن عبد الله بن أبي ذباب: صحابي، عنه الزهري، وسعد ابن أبي ذباب، له صحبة أيضا، ومن ذريته الحارث بن سعد بن عبد الرحمن بن أبي ذباب، الأخير ذكره ابن أبي حاتم، ومن الثاني: ذباب بن معاوية العكلي الشاعر، نقله الصاغاني: وفي الأساس: ومن المجاز: يوم ذباب، كشداد: ومد يكثر فيه البق على الوحش فتذبها بأذنابها، فجعل فعلها لليوم، وفي لسان العرب: وفي الطعام ذبيباء، ممدود، حكاه أبو حنيفة في باب الطعام ولم يفسره، وقيل: إنها الذنيباء، وستذكر في موضعها. وقال شيخنا في شرحه: والذبابات: الجبال الصغار، قاله الأندلسي في شرح المفصل، ونقله عبد القادر البغدادي في شرح شواهد الرضى. وقال الزجاج: أذب الموضع إذا صار فيه الذباب.

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR807 harf
ذَبَّ ذَبَّ U ( n. ac. ذَبّ 1 ) a. [ acc. & 'An ], Drove away; repulsed, repelled from. b. [ 'An ], Defended. c. Forbade to. d. I ( n. ac. ذَبّ 1 , ذَبَب 4 , ذُبُوْب 27 ), Became dry; dried, withered up. e. Became lean, emaciated. f. Drew to its close ( day ). g. [ pass. ], Became possessed, insane. ذَبَّبَ ذَبَّبَ II , a. see I (b) , ( f ). c. [ Fī ], Exerted, tired himself
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR33.300 harf
ذبب ذَبَّ - يَذُبُّ - ذُبَابَة - ذُبَاب ذَبَّ - يَذُبُّ + كائن + كائناً أو شيئاً + عن كائن أو شيء أو مكان: يدفعه ويطرده عنه بشكل متكرر ومعاود: يدفع ويبعد شيئاً أو كائناً عن مكانه، والذي لا يلبث أن يعود من نفسه إلى ذات المكان أو قربه فيدفعه ويبعده مرة أخرى ، ثم يعود اليه فيبعده مرة أخرى وهكذا ذُبَابَة: على وزن " فـُعالة": اسم فعل بمعنى مفعول
Tamamını oku

Sîgalar(2)

Mücavir kökler15 mücavir (22 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. سلب

    1 ortak ayet · Onlardan kapar

  2. طلب

    1 ortak ayet · Onu talep eder

  3. نقذ

    1 ortak ayet · “Enkaz” kirpi, “nakize” ise zırh demektir

  4. ضعف

    1 ortak ayet · Katlanmış deri demektir

  5. ضرب

    1 ortak ayet · Örnek verdi

  6. جمع

    1 ortak ayet · Yumruk demektir

  7. دون

    1 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir

  8. مثل

    1 ortak ayet · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir

  9. سمع

    1 ortak ayet · İşiten

  10. دعو

    1 ortak ayet · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir

  11. خلق

    1 ortak ayet · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir

  12. أنس

    1 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir

Geçtiği ayetler(1)

  1. … لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ

    SinekEy insanlar, bir misal verildi, şimdi onu dinleyin: Şüphesiz ki Allah’ı bırakıp da taptıklarınız bir araya gelseler; bir sinek bile yaratamazlar Ama sinek, onlardan bir şey kapsa bunu da ondan kurtaramazlar. İsteyen de, istenen de aciz.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökذبب
YapıÜçlü
Özel DurumMükerrer (muzaaf)
Bağlamsal Yakın Köklerدفع, حمي, طرد
Zıt Kökجلب
Çekirdek Özet 1Bir şeyi kovuldukça tekrar tekrar savmak, defetmek ve kovmak
Çekirdek Özet 2En zayıf varlık karşısında bile savunma ve geri alma acziyetini ortaya koyarak sahte ilahların yetersizliğini ilan etme
Çekirdek Özet 3Savunma ve himaye kudretinin mutlak yaratıcıya ait olduğu, sahte otoritelerin ise mikro düzeydeki bir kaybı bile engelleyemeyeceği
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca alelade bir haşere adına indirgeyip kökteki sürekli savunma, savuşturma ve geri alma mücadelesini gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
ذبKararsız biçimde hareket etmek, iki yön arasında gidip gelmek, itip savmak; bu çekirdek hızla kesip ayırmayı anlatan ذبح ve iki taraf arasında tereddütle gidip gelmeyi anlatan ذبذب köklerinde de görülürبSavma, kovma ve karşı koyma eylemi katlanarak süreklilik kazanmış; kovulan şeyin geri gelmesi ve buna karşı verilen döngüsel defetme hareketi kök anlamına yerleşmiştir

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
ذKapı (د harfinden türetme, sızma ve geçiş sesi); aralıktan sızma, yönelme ve hareketSavunulan sınıra doğru yönelen harici hareket veya aradan içeri sızma hamlesi
بEv, çadır; iç, barınma, sınırları belirlenmiş alanKorunması gereken mahrem alanı, barınağı veya bünyeyi temsil eder
بEv, çadır; iç, barınma, sınırları belirlenmiş alanSınırı ihlal eden unsura karşı alandan dışarıya doğru gösterilen ikinci direnç ve kapanma hamlesi
ذببMahrem veya korunan alana sızmaya çalışan unsurları sınır boyunda ısrarla geriye püskürtme, defetme ve savuşturma hareketi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamKovuldukça geri dönen sinek ve benzeri haşeratı el veya aletle sürekli kovmak, defetmek; susuzluk veya sıcaktan dudakların kuruyup büzüşmesi; develerin sinek hücumu sebebiyle yerinde duramayıp huzursuzca kıpırdanması
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şairleri kökü himaye altındakileri savunmak ve sineklerin verdiği huzursuzluğu anlatmak için kullanmıştır: فكأَننا فيهم جِمالٌ ذَبَّةٌ / أُدْمٌ، طَلاهُنَّ الكُحَيْل وَقار beytinde sinek hücumundan ötürü bir yerde duramayan huzursuz develer tasvir edilir
Erken Arapça kullanımHz. Ömer'in kadınların korunmasını tembihleyen şu ifadesinde savunma anlamı öne çıkar: إِنما النِّساءُ لَحْمٌ على وَضَمٍ، إِلا ما ذُبَّ عنه (Kadınlar savunulup korunmadıkça et tahtası üzerindeki açık et gibidir). Tırmâh ise kabilesini müdafaa etmesini şöyle ifade eder: أذبب عن أحساب قحطان إنني / أنا ابن بني بطحائها حيث حلّت

Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Arapça ذبب kökü, Sami dillerinde vızıltılı uçuş, kanat çırpma, titreme ve bu kökten türeyen haşere adlarıyla köklü bir ortak mirasa dayanır. Akatçada zumbu veya zumbū, İbranicede zevuv (זְבוּב), Süryanicede debbābā (ܕܒܒܐ) ve Aramicede didbevā biçimlerinde yaşayan bu kelime grubu, doğrudan uçan haşeratı ve bilhassa sineği adlandırmak için kullanılmıştır. Kuzeybatı Sami dillerinde isim formu sabit bir böcek türünü imleyecek şekilde daralmışken, Arapçada kök çift yönlü bir canlılık göstermiş; hem kovuldukça dönen hareketinden ötürü haşereye ad olmuş (ذُبَاب) hem de o haşereyi uzaklaştırma çabasından hareketle "savunmak, defetmek, himaye etmek" (ذَبَّ عَنْ حَرِيمِهِ) fiilini kurmuştur. Dolayısıyla Sami dillerindeki ortak onomatopoetik ve biyolojik adlandırma, Arapçanın eylemsel dinamizmiyle savunma ve defetme refleksine dönüşmüştür.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönIsrarla kovmak, savunmak ve yerinde duramamakHaşereyi kovma hareketinden kabile ve haysiyeti savunma eylemine geçişKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiAkatça zumbū, İbranice zevuv, Süryanice debbābāOrtak Proto-Sami kökünden türeyen sinek ve uçucu böcek adıKesin
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış bir bağ tespit edilmediVeri bulunamadı

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
ذببAnlamlıSavmak, defetmek, sinekBir zararlıyı ısrarla kovmak veya haysiyetini savunmakHedef kök, Kur'an'da geçer
بذبAnlamlıÜstün gelmek, pejmürde olmakBir alanda öne geçmek ya da kılık kıyafeti dağınık ve perişan olmakKalb ilişkili kök (بذذ), Kur'an'da geçmez
ببذKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
ذببMerkezSavmak ve korumakKovulanın geri gelmesine karşı gösterilen döngüsel ve ısrarlı savunmaHücumu sürekli püskürtme
دفعKomşuİtmek ve savuşturmakGüç kullanarak bir şeyi tek hamlede veya toptan uzaklaştırmakذبب kökündeki süreklilik ve geri dönüş döngüsü دفع kökünde şart değildir
حميKomşuKorumak ve sahiplenmekBir alanın etrafına sınır çekerek ihlallere karşı dokunulmaz kılmakحمي koruma kalkanını kurmayı, ذبب ise fiilen saldıranı savmayı ifade eder
طردKomşuKovmak ve sürmekBir varlığı bulunduğu mekândan bir daha dönmemek üzere uzaklaştırmakطرد uzaklaştırıp göndermeyi, ذبب ise yakına gelen tacizi püskürtmeyi hedefler
جلبZıtÇekmek ve getirmekBir şeyi dışarıdan içeriye doğru çekmek, toplamak ve yaklaştırmakSavuşturmanın ve uzaklaştırmanın zıddı olarak içeri celbetme

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaذببIsrarla savmak, sinekTaciz eden şeyi defetme eylemi ve bu eyleme muhatap olan sinekKesin
Latincemusca, propulsareSinek, savuşturmakBiyolojik ismi ve tehlikeyi püskürtme hareketini ayrı ayrı karşılarGüçlü
İngilizcefly, fend off, repelSinek, savmak, püskürtmekHaşere adını ve ısrarlı savunma eylemini iki farklı kelimeyle verirGüçlü
AlmancaFliege, abwehren, verscheuchenSinek, savmak, kovalamakSaldırıyı savuşturma ve böceği defetme anlam alanlarını kapsarGüçlü
Fransızcamouche, repousser, chasserSinek, geri itmek, kovmakTaciz edici unsuru uzaklaştırma eylemini karşılarGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
ذُبَاب (İsim)Biyolojik sinek ve mutlak acziyetin somut örneğiPutların ve sahte ilahların tek bir sinek dahi yaratamayacakları, sineğin kaptığı bir nesneyi bile ondan kurtaramayacakları bağlamında uluhiyet iddialarının iflasını beyan eden ayet (Hac 22:73)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamYaratma delili ve acziyetAllah'tan başka hiçbir varlığın en zayıf canlıyı bile yoktan var edemeyeceği ve mülk üzerinde bağımsız tasarruf kuramayacağıMutlak kudret karşısında mahlukatın ontolojik yetersizliği
FıkıhTaharet ve ziyan hükümleriAkıcı kanı olmayan haşeratın sulara düşmesinin necasete etkisi ve hayvanların telef ettiği şeylerde tazmin sorumluluğuEşyanın saflığı ve mikro zararların hukuki statüsü
TefsirTemsil ve mesel yöntemiHac 22:73'te geçen "isteyen de aciz istenen de" ifadesiyle putperestliğin mantıksal ve ahlaki çöküşünün tahliliSahte otoritelerin savunma ve geri alma kabiliyetinden yoksunluğu
HadisBiyolojik hikmet ve savunmaİçeceğe sinek düştüğünde izlenecek yol ile aile ve değerlerin savunulmasını emreden rivayetlerdeki koruma prensibiSavunma refleksi ve mikro düzeydeki zararın izalesi

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid ve kullukAcziyet kanıtıSahte ilahları geçersiz kılmaEn küçük varlığı yaratmaktan ve onun aldığını geri almaktan aciz olan varlığa tapılamazKesin
İlmiBiyoloji ve anatomiMikro organizmaTasarım mükemmelliğini göstermeBasit görünen bir sineğin sindirim ve hareket sisteminin dahi beşer tarafından taklit edilemeyişiGüçlü
SiyasiEgemenlik ve otoriteSavunma zaafıSahte otoritenin çöküşüKendi sınırlarını ve mülkünü en zayıf saldırgana karşı bile koruyamayan gücün meşruiyet kaybıGüçlü
İktisadiMülkiyet ve tasarrufZiyan ve istirdatHakiki tasarruf yetkisiKendisinden eksiltilen en ufak değeri dahi geri almaya güç yetiremeyen bir mülkiyet iddiasının geçersizliğiMuhtemel

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerGeri püskürtme kuvveti ve kaotik geri beslemeFiziksel bir alana yaklaşan parçacığın itme kuvvetiyle savuşturulması ve sistemin mikro düzeydeki kaotik müdahalelere karşı koyamamasıGüçlü
Beşeri bilimlerMeşru müdafaa ve tecavüzü defetmeHukukta ve psikolojide sınır ihlallerine karşı geliştirilen döngüsel savunma mekanizması ve direnç refleksiGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKelimeyi yalnızca sokaktaki sıradan bir böcek türü olarak okuyup kökün ihtiva ettiği "sürekli savunma, defetme ve geri kurtarma mücadelesi" anlamını yok saymak
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da kök, sahte tanrıların ve güç merkezlerinin en zayıf mikro tehdide karşı bile koruma ve geri alma kabiliyetinden yoksun olduğunu sergileyen ontolojik bir turnusol kâğıdı olarak kullanılır
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİlgili ayeti sadece böceklere dair yüzeysel bir benzetme sayarak egemenlik, yaratma, himaye ve mülkiyet iddialarının kökten reddedildiği tevhidî manifestoyu ıskalamak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Şirk koşan aklın yücelttiği putların, kralların ve ideolojilerin kofluğunu en çarpıcı ve somut biçimde ifşa eden acziyet metaforunu kurduğu için hayati öneme sahiptir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Putperestliğin mantıki tutarsızlığını, yaratma fiilinin yalnızca Allah'a ait olduğunu ve insanın sahte sığınaklarının zafiyetini ele alan meydan okuma ayetlerinde belirleyicidir (Hac 22:73).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Putların veya yaratılmış güç odaklarının azametli görüntülerine aldanıp onlara koruyucu veya rızık verici güç atfeden vehimleri, sineğin kaptığı bir zerreyi bile kurtaramayacaklarını göstererek düzeltir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamKovuldukça geri gelen sineği sürekli savmak, defetmek ve himaye altındakileri dış saldırılara karşı savunmak.
  • Soyut anlamBir varlığın bağımsız egemenlik ve ilahlık iddiasının, en zayıf mikro kayıp karşısında dahi savunma ve geri alma üretememesiyle ontolojik olarak çökmesi.
  • Sistematik karşılıkHimaye ve mülkiyetin ancak mutlak yaratma gücüyle kaim olduğu; yaratma kudreti olmayan hiçbir gücün savunma (def) ve geri kurtarma (istinkāz) sağlayamayacağı ilkesi.
  • LaTeX modeliA→fX∧¬∃C:(C→gA∨C→hX)
  • LaTeX açıklamasıFormülde A mikro tehdidi (sineği), X eksiltilen veya kapılan nesneyi, C ise ilahlık iddiasındaki sahte otoriteyi temsil eder. f fonksiyonu mikro tehdidin nesneyi çekip almasını gösterir. Model, sahte otoritenin (C) ne bu mikro tehdidi bizzat yaratma veya defetme gücüne (g) ne de kapılan nesneyi geri kurtarma kabiliyetine (h) sahip olamayacağını mantıksal imkânsızlık üzerinden sembolize eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ذ