ذلك
ذ - ل - ك
KÖK- 480 geçiş
- 461 ayet
- 21 sîga
- 2 sözlük
İşaret ismidirdevamı ›
Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır.
Notlarım
Sözlükler(2)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
İşaret ismidir
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR64 harfذٰلِكَ
ذٰلِكَ ذ : see art ذا; and ك as a particle of allocution.
Mücavir kökler420 mücavir (837 toplam)
- أيي
110 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir
- أله
230 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- جزي
37 ortak ayet · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
- بعد
49 ortak ayet · Baid uzak demektir
- فوز
16 ortak ayet · Fevz Gölgeliktir
- تحت
20 ortak ayet · Ayağın alt tarafı demektir
- نهر
29 ortak ayet · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
- جري
21 ortak ayet · Cariye yelkenli sandal demektir
- أمن
95 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- عظم
29 ortak ayet · Büyük
- فكر
10 ortak ayet · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
- سكن
19 ortak ayet · “Sikkin” bıçak demektir
Geçtiği ayetler(461)
Bu kök 461 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.
ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ
Oİşte bu kitab, onda hiç bir şüphe yoktur, müttekiler için hidayettir.
ثُمَّ عَفَوْنَا عَنْكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
OBundan sonra sizi, şükredersiniz diye affetmiştik.
… وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ …
OHani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.
… كَانُوا يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ الْحَقِّ ذَلِكَ بِمَا عَصَوْا وَكَانُوا يَعْتَدُونَ
OHani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.
ثُمَّ تَوَلَّيْتُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَلَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَكُنْتُمْ مِنَ الْخَاسِرِينَ
OSonra o sözü müteakip yine yüz çevirdiniz. Eğer üstünüzde Allah’ın fazlu rahmeti olmasaydı hüsrana uğrayanlardan olurdunuz.
قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَ قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌ عَوَانٌ بَيْنَ ذَلِكَ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ
OOnlar, Bizim için Rabbına dua et de onu bize iyice bildirsin, demişlerdi. Musa da: Allah, o, ne çok kart, ne de çok körpedir. İkisi ortası dinç bir sığırdır, buyuruyor. Artık emrolunduğunuz şeyi yapın, demişti.
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ فَهِيَ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ …
OSonra bunun ardından kalbleriniz yine katılaştı. Şimdi onlar taş gibidir. Yahut daha da katı. Zira öylesi vardır ki; ondan ırmaklar kaynar, öylesi vardır ki; yarılıp ondan su fışkırır, öylesi de vardır ki; Allah korkusundan yuvarlanır. Allah, yaptıklarınızdan asla gafil değildir.
… بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَتَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَمَا جَزَاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيَوْمَ الْقِيَامَةِ …
OSonra sizler; birbirinizi öldüren, aranızdan bir takımını yurtlarından süren, onlara karşı günah ve düşmanlıkla birleşen, onları (yurtlarından) çıkarmak haram kılınmışken esir olarak geldiklerinde fidyeleşmeye kalkan kimselersiniz. Yoksa kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkar mı ediyorsunuz? Sizden böyle yapanın cezası; dünya hayatında rezil olmaktan başka birşey değildir. Kıyamet gününde ise onlar, azabın en şiddetlisine uğratılırlar. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.
ذَلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتَابِ لَفِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ
OBu, Allah’ın kitabı hak olarak indirilmiş olup, o kitabda ihtilafa düşenlerin şüphesiz ki, pek uzak bir şikak içinde olmalarındandır.
… مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ …
OEy iman edenler; öldürmede size kısas farz kılındı. Hür; hür ile, köle; köle ile, dişi; dişi ile. Ama kim de kardeşi tarafından affedilirse, ma’ruf olan emre ittiba etmeli ve ona güzellikle ödemelidir. Bu, Rabbınız tarafından bir hafifletme ve rahmettir. Kim, bundan sonra da tecavüzde bulunursa; onun için pek acıklı bir azab vardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ذلك |
| Yapı | İşaret ismi, edat ve işlev sözü |
| Özel Durum | Kök türetimi olmayan, işaret tabanı, mesafe lâmı ve hitap kâfından oluşan birleşik işaret yapısı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | هذا, ذاك, تلك |
| Zıt Kök | هذا |
| Çekirdek Özet 1 | Mekânsal, zamansal, mertebesel veya zihinsel açıdan uzakta, yüksekte veya tamamlanmış olanı işaret etme |
| Çekirdek Özet 2 | Vahiy, kesin hüküm, geçmiş kıssaların hissesi ve yüce hakikatleri muhatabın zihninde sabitleştirip yüceltme |
| Çekirdek Özet 3 | Algı ve bilinç düzleminde referans nesnesini ontolojik veya ahlaki mesafeyle takdir ve tasdik etme |
| Kritik Hata Riski | Lafzı yalnızca sıradan bir üçüncü şahıs zamiri veya basit bir işaret sayıp taşıdığı yüceltme ve bağlamsal ayrıştırma işlevini yok saymak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ذل | Alçaklık, boyun eğme ve yumuşaklık ifade eden ذلل köküyle biçimsel benzerlik taşısa da, bu yapı bağımsız bir kök türetimi olmayıp işaret tabanı ذا üzerine kuruludur | ك | İşaret tabanına uzaklık bildiren lâm ve muhatap kâfı eklenerek gösterilen nesneye mekânsal veya mertebesel uzaklık ve yücelik kazandırılmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ذ | Kapı; giriş, geçiş, hareket (د imgesinin peltek varyantı olarak türetme yoğunlaşma) | Bir göstergeye geçişi, zihnin belirli bir hedefe yönelmesini ve dikkat kapısının açılmasını sağlar |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | İşaret edilen nesneye doğru bir uzanma, zihinsel bir sevk ve mesafe koyarak yönlendirme işlevini yükler |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Muhatabı doğrudan kavrayıp söze muhatap kılmayı, algıyı işaret edilen nesne üzerinde toplamayı temsil eder |
| ذلك | Kapıdan geçerek uzaktaki hedefe yönelme ve muhatabın algısını o nesne üzerinde sabitleme | Dikkat çeken bir işaretle başlayıp mesafe katederek muhatabın zihninde yüceltilmiş veya ayrıştırılmış bir hakikati sabitleyen bileşik işaret hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Duyusal ufukta uzakta duran somut bir nesneyi, kişiyi veya mekânı muhataba göstermek için kullanılan işaret formu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde hem somut uzak nesneleri hem de anılan bir olayın veya niteliğin büyüklüğünü ve kesinliğini vurgulamak üzere kullanılmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Arap dilcileri kelimeyi işaret tabanı ذا, uzaklık bildiren lâm-ı bu'd ve muhataba göre değişen kâf-ı hitâbın birleşimi olarak tanımlamıştır |
Kaynak Lisān al-ʿArab ve Sîbeveyhi, el-Kitâb.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde işaret sistemleri genellikle yakın, orta ve uzak mesafe derecelerini gösteren deiktik unsurlardan kurulur. Arapçadaki ذا işaret tabanı, İbranicede eril işaret zamiri olarak korunan zeh ve Aramicedeki dâ / denâ ile doğrudan akrabadır. Bu işaret tabanına eklenen lâm unsuru mesafeyi (uzaklık), kâf unsuru ise muhatabı temsil eder; benzer bir işaretleme ve hitap ekleşmesi diğer Güney Sami dillerinde de morfolojik birleşmeler şeklinde görülür. Dolayısıyla kelime türetilmiş sözlükbilimsel bir üçlü fiil kökü değil, Sami dillerinin ortak işaret kökünden türetilmiş çok parçalı bir işaret kalıbıdır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lipiński, Semitic Languages: Outline of a Comparative Grammar.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ذا işaret ismi + ل mesafe lâmı + ك hitap kâfı | Bağımsız bir üçlü fiil kökü olmayıp işaret tabanının uzaklık ve hitap edatlarıyla birleşmesinden oluşmuş edatlaşmış işaret ismidir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice zeh, Aramice dâ / denâ | Sami gösterge tabanı ortak olup, uzaklık ve hitap unsurlarının bu şekilde kaynaşması Arapça morfolojiye özgü gelişmiştir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik gösterge sistemleri | Afro-Asyatik dillerdeki deiktik dişil/eril işaret parçacıklarıyla tipolojik benzerlik gösterir | Muhtemel |
Kaynak Wright, A Grammar of the Arabic Language ve Brockelmann, Grundriss.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ذلك | Anlamlı | Uzak işaret ismi | Birleşik bir işaret formu olup uzaklık ve tazim bildirir | Hedef form; Kur'an'da geçer |
| ذكل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| لذك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| لكذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| كذل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| كلذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ذلك | Merkez | Uzak işaret | Zihinsel, mekânsal veya mertebesel uzaklıktaki tekil erili yücelterek veya ayırarak işaret eder | Uzaklık lâmı ve hitap kâfı taşır |
| هذا | Komşu | Yakın işaret | Doğrudan hazırda, yakında, elde veya zihinde hemen bulunanı işaret eder | Tenbih edatı ve işaret tabanı içerir |
| ذاك | Komşu | Orta uzaklık işareti | Lâm olmaksızın sadece hitap kâfı ile orta mesafedeki nesneyi gösterir | Mesafe derecesi ذلك formuna göre daha yakındır |
| تلك | Komşu | Uzak dişil/çoğul işaret | Akılsız çoğulları veya tekil dişil unsurları uzaktan işaret eder | İşaret tabanı dişil olan تي veya تا formudur |
| هذا | Zıt | Yakınlık ve huzur | ذلك uzaktakini veya yücedekini gösterirken هذا hemen yakındakini ve hazır olanı gösterir | Karşıt mesafe kutbunu kurar |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ذلك | Uzak işaret ismi | Uzaklık, tazim, tenbih ve zihinsel sabitleme taşıyan işaret sözü | Kesin |
| Latince | ille, illud | O, şu uzaktaki | Uzaktaki veya tanınmış, meşhur olan nesneyi işaret eden zamir; mertebe vurgusu taşır | Güçlü |
| İngilizce | that, that very | O, şu | Konuşura uzak olanı veya daha önce zikredilmiş olguyu işaret eder; tazim nüansını tek başına vermez | Güçlü |
| Almanca | jener, das dort | Şu, o uzaktaki | Zaman veya mekân bakımından uzakta olanı ayırt eden işaret sözcüğü | Güçlü |
| Fransızca | cela, celui-là | O, şu uzaktaki | Zihinde veya uzakta bulunan referansı gösterir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ذَلِكَ | Tazim ve mertebe yüceliği | Kitabın veya ilahi ilkelerin şanının yüceliğini ve ulaşılamaz hakikatini bildiren bağlamlar; örnek: Bakara 2:2 |
| ذَلِكَ | Geçmiş kıssaların hissesi ve sonucu | Uzun bir anlatı veya meselin ardından kıssanın nihai dersini özetleyen bağlamlar; örnek: Yûsuf 12:40 |
| ذَلِكُمْ | Çoğul muhataba yönelik ilahi hüküm | Doğrudan inananlar veya muhatap topluluğa bağlayıcı ilahi emri tebliğ eden bağlamlar; örnek: En'âm 6:153 |
| كَذَلِكَ | Teşbih ve sünnetullahın sürekliliği | İlahi yasaların, yaratılış modellerinin veya cezalandırma biçimlerinin benzerliğini kuran bağlamlar; örnek: Bakara 2:73 |
| فَذَلِكَ | Hükmün zorunlu pratik sonucu | Bir tutumun hakiki niteliğini ve açığa vurduğu karakteri kesinleştiren bağlamlar; örnek: Mâ'ûn 107:2 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi hitap ve vahyin mahiyeti | Bakara 2:2 ayetindeki işaretin henüz nüzulü tamamlanmamış Kur'an'a mı yoksa Levh-i Mahfuz'a mı raci olduğu tartışması | Mertebe ve hakikat yüceliği (tazim) |
| Fıkıh | Hükümlerin illeti ve gerekçelendirilmesi | Ayet sonlarında gelen formun emredilen hükmün nihai gerekçesi mi yoksa ayrı bir hüküm mü bildirdiği | Bağlayıcı ilahi yasa ve taabbudilik |
| Tefsir | İcaz ve işaret zamirlerinin merci tayini | Uzak işaret isminin yakın veya hazır bir nesneye niçin yöneltildiği; lafzi yakınlığa rağmen manevi yüceliğin vurgulanması | İstiâre-i tebeiyye ve tazim nüansı |
| Hadis | Nebevi beyan ve tahkik ifadeleri | Hadis metinlerinde peygamberin bir hükmü, ahlaki tavrı veya ameli kesinleştirirken kullandığı tasdik kalıpları | Kararlılık, tasdik ve sınır koyma |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve akide | Aşkın referans noktası | Yüceltme ve bağlayıcılık | İnsanın göreceli algısını aşan aşkın ve mükemmel ilahi hakikati işaret edip sabitleştirir | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve mantık | Kanıtlanmış teorem veya ilke | Zihinsel kesinlik ve referans | Önermeler zincirinde kesinleşen neticeyi işaret edip epistemik temel kılar | Güçlü |
| Siyasi | Anayasa ve meşruiyet | Temel kanun ve bağlayıcı ilke | İtiraz edilemez sınır çekme | Toplumsal sözleşmenin veya ilahi meşruiyetin tartışılmaz zeminini topluma gösterir | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve işlem ilkeleri | Tescilli hak ve sözleşme kuralı | Değer ve akit kesinliği | Ticari ve mali ilişkilerde üzerinde mutabık kalınan nesneyi ve sınırı tescil eder | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Uzak referans vektörü veya sabit nokta | Bir koordinat sisteminde orijinden belirli bir mesafede tanımlanmış, değişmez ve diğer değişkenlerin kendisine göre hesaplandığı sabit düğüm noktası | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif ideal veya aşkın değer | Bireysel ve toplumsal pratiklerin kendisine yöneldiği, erişilmek istenen fakat mevcut durumla arasına mesafe konulan kurucu ideal | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadeyi sadece üçüncü şahıs zamiri «o» veya mekanik bir işaret kelimesi «şu» düzeyine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Nesnenin sadece mekânda uzaklığını değil; mertebedeki yüceliğini, şanının büyüklüğünü, zihindeki kesinliğini ve önceki hükümlerin nihai sentezini içermesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Özellikle vahiy metinlerinin başındaki tazim nüansını kaçırmak; Kur'an'ın kendi kendisine yaptığı aşkın referansı sıradan bir metin içi atıf sanmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin kendi mahiyetini, ilahi yasaların şaşmazlığını ve ahlaki ilkelerin yüceliğini muhatabın zihninde birer sabit hakikat olarak tesis etme mekanizmasıdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sure başlarında vahye dikkat çeken ayetlerde, geçmiş peygamber kıssalarının hisse bölümlerinde ve fıkhi hükümlerin gerekçelendirildiği yasa ayetlerinde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyi alelade bir tarihsel metin gibi okuma yanılgısını ve ilahi buyrukları şartlara göre kolayca esnetilebilecek tavsiyeler seviyesine indirme hatasını düzeltir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamGözün ve elin menzilinden uzakta bulunan belirli bir nesneye, araya mesafe ve muhatap bağı koyarak parmakla işaret etme.
- Soyut anlamBir hakikati, ilkeyi veya olguyu zihinsel ve mertebesel bir aşkınlığa kavuşturarak muhatabın tasdikine ve bağlayıcılığına sunma.
- Sistematik karşılıkİdrak eden özne ile aşkın norm arasına ontolojik mesafe koyarak normun otoritesini ve değerini sabitleyen referans ekseni.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde referans gösterim vektörünü; işaret edilen nesneyi; gözlemci veya muhatap merkezini; gözlemci ile nesne arasındaki mesafeyi; yönelim birim vektörünü; nesneye yüklenen ontolojik veya ahlaki mertebe değerini; ise bu mertebeyi yüceltme katsayısını temsil eder.