ذمم

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ذ-م-م3 sîga, 27 mücavir kök, 5 ayet, 3 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.جعلدركظهرذممقعدرقبخذلمَذْمُومٌذِمَّةًصليعريرضينبذعجل

KökSîga 3Ayet 5Sure 3Mücavir 27

▶ Ağı aç (3B)

ذمم

ذ - م - م

KÖK
  • 5 geçiş
  • 5 ayet
  • 3 sîga
  • 9 sözlük

Semm (Sin) ısırgan otuna benzeyen zehirli bitki demektir. Sonra zehir anlaına gelmiş, iğne deliğinin adı olmuştur. Sin zel’e dönüşmüş, manevi zehir anlamında ayıplamak, yermek manasına gelmiştir. Zimmet kişinin sorumluluğu demektir. Yapmadığı takdirde ayıplanılan işler demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(9)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Semm (Sin) ısırgan otuna benzeyen zehirli bitki demektir. Sonra zehir anlaına gelmiş, iğne deliğinin adı olmuştur. Sin zel’e dönüşmüş, manevi zehir anlamında ayıplamak, yermek manasına gelmiştir. Zimmet kişinin sorumluluğu demektir. Yapmadığı takdirde ayıplanılan işler demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR760 harf
باب الذّال والميم ذ م يستعمل فقط ذم: الذَمُّ: اللَّوْمُ في الإِساءة، ومنه التَذَمُّم، فيقال من التَّذَمُّم: قد قَضَيْتُ مَذَمَّةَ صاحبي، أي أَحْسَنْتُ أن لا أُذَمَّ. ويقال: افعَلْ كذا وكذا وخَلاكَ ذَمٌّ، أي خَلاك لَوْمٌ. والذِّمامُ: كُلُّ حُرْمة تَلزَمُك، إذا ضيَّعْتَها، المَذَمَّةُ، ومنه سُمِّيَ أهلُ العَهْد أهْلَ الذِّمةِ الذين يَرُدّون الجِزْية على رُءوسِهم من المشركين كلِّهم. والذَّمُّ:
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.502 harf
الذَمُّ: نقيض المدح. يقال: ذَمَمْتُهُ فهو ذَميمٌ. قال ابن السكيت: يقال: افعلْ كذا وكذا وخلاك ذَمٌّ. قال: ولا تقل وخلاكَ ذنبٌ. والمعنى خلا منك ذَمٌّ، أي لا تَذُمُّ. وبئرٌ ذَمّةٌ: قليلة الماء؛ وجمعها ذِمامٌ. وقال: على حِمْيَرِيّاتٍ كأنّ عيونهـاذِمامُ الرَكايا أَنْكَزَتْها المَوائحُ وماءٌ ذَميمٌ، أي مكروهٌ. وانشد ابن الأعرابي للمرّار: مُواشِكَةٌ تسَتعجِل الركضَ تبتغينَضائِضَ طَرْقٍ ماؤُهُنَّ
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.363 harf
ذ م م ذم صاحبه ذمّاً ومذمة وذممه‏.‏ ورجل ذامّ وذمام لأصحابه وذميم وذم كحـب ومذمـم‏.‏ وإيـاك والمذام والملاوم‏.‏ وأذم فلان وألام‏:‏ أتى بما يذم عليـه ويلـام‏.‏ وهـو مـذم‏:‏ مليـم‏.‏ وبلـوت فلانـاً فأذممته‏:‏ خلاف أحمدته‏.‏ وأردت ضربه ثـم تذممـت مـن أجـل حـق أو حرمـة أي ذممـت نفسـي وانتهيـت‏.‏ ويقـال‏:‏ تذمـم منـه‏:‏ استنكـف واستحيا وإني أتذمم من القوم أن أتحول من عندهم إلى غيرهم ولم أر
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR9.064 harf
الذَّمُّ: نقيض المدح. ذَمَّهُ يَذُمُّهُ ذَمّاً ومَذَمَّةً، فهو مَذْمُومٌ وذَمٌّ. وأَذَمَّهُ: وجده ذَمِيماً مَذْمُوماً. وأَذَمَّ بهم: تركهم مَذْمُومينَ في الناس؛ عن ابن الأعرابي. وأَذَمَّ به: تهاون. والعرب تقول ذَمَّ يَذُمُّ ذَمّاً، وهو اللوم في الإساءة، والذَّمُّ والمَذموم واحد. والمَذَمَّة: الملامة، قال: ومنه التَّذَمُّمُ. ويقال: أتيت موضع كذا فأَذْمَمْتُهُ أي وجدته مذموماً. وأَذَمَّ الرجلُ: أتى
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR755 harf
* ذ م م * * الذَّمُّ * ضد المدح وقد * ذَمَّهُ * من باب رد فهو * ذَمِيمٌ * و * الذِّمامُ * الحرمة وأهل * الذِّمَةِ * أهل العقد قال أبو عبيد الذمة الأمان في قوله ]ص[ ﴿ويسعى بذمتهم أدناهم﴾ و * أَذَمَّهُ * أجاره وأذمه وجده * مَذْمُوماً * و * أذَمَّ * الرجل أتى بما يذم عليه وفي الحديث ﴿ما يذهب عني * مَذِمَّةَ * الرضاع فقال غرة عبد أو أمة﴾ يعني بمذمة الرضاع بفتح الذال وكسرها ذمام المرضعة وقال
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR9.314 harf
| | ( *!ذَمَّه ) يَذُمَّه ( *!ذَمًّا ) *!ومَذَمَّةً ، فهو | *!مَذْمُومٌ *!وذَمِيمٌ *!وذَمٌّ ويُكْسَر : ضِدّ | مَدَحَه ) ، ومعناه اللَّوْم في الإساءَةِ . | ( و ) بَلاهُ فَ ( *!أَذَّمَه : وَجَده *!ذَمِيمًا ) ، | ضِدّ أَحْمَدَه . | | | ( *!وأَذَمَّ بهم : تَهاوَنَ أو تَرَكَهم | *!مَذْمُومِين في النَّاسِ ) ، عن ابنِ | الأَعرابِيّ . | | ( *!وتَذَامُّوا : *!ذَمَّ بَعضُهم بَعْضًا ) . | | وقَضَى
Maddenin bağlantısı

| | ( *!ذَمَّه ) يَذُمَّه ( *!ذَمًّا ) *!ومَذَمَّةً ، فهو | *!مَذْمُومٌ *!وذَمِيمٌ *!وذَمٌّ ويُكْسَر : ضِدّ | مَدَحَه ) ، ومعناه اللَّوْم في الإساءَةِ . | ( و ) بَلاهُ فَ ( *!أَذَّمَه : وَجَده *!ذَمِيمًا ) ، | ضِدّ أَحْمَدَه . |

| | ( *!وأَذَمَّ بهم : تَهاوَنَ أو تَرَكَهم | *!مَذْمُومِين في النَّاسِ ) ، عن ابنِ | الأَعرابِيّ . | | ( *!وتَذَامُّوا : *!ذَمَّ بَعضُهم بَعْضًا ) . | | وقَضَى *!مَذِمَّتَه بكَسْرِ الذّالِ وفَتْحِها ) | أي : ( أَحْسنَ إليه لئلا *!يُذَمَّ ) . | | ( *!واستَذَمَّ إليه ) : إذا ( فَعَل ما *!يَذُمُّه | على فِعْلِه ) ، ونَصّ الصّحاح : | *!واستَذَمَّ الرجلُ إلى الناس أي : أَتَى | بما يُذَمُّ عليه ، ومِثلُه في الأَساس . | | ( *!والذُّمُومُ ) بالضَّمّ : ( العُيُوب ) ، | أنشَدَ سِيبَوَيه لأُمَيَّةَ بنِ أَبِي الصَّلْت : | % ( سلامَكَ رَبَّنا في كُلّ فَجْر % | بَرِيئًا ما تَعَنَّتْك *!الذُّمُومُ ) % | | ( وبِئْر *!ذَمَّةُ *!وَذَمِيمٌ *!وَذَمِيمَةٌ ) ، | واقْتَصر الجَوْهَرِيُّ على الأُولى | وقال : أي : ( قَلِيلَةُ المَاءِ ) ؛ لأَنّها | *!تُذَمُّ . وأنشدَ ابنُ السِّيد في كِتاب | الفرق : | % ( نُرجِّي نائِلاً من سَيْبِ رَبٍّ % | له نُعْمَى *!وذَمَّتُهُ سِجالُ ) % | | قال : مَنْ رَواه بِفَتْح الذَّال أَرادَ أن | بِئرَه التي تُوصَف بِقِلّة الماءِ تَسْتَقِي منها | السِّجالُ الكَثِيرة أي : أن قَلِيلَ خَيْره | كَثِير . | | ( و ) قيل : بِئْر ذَمَّة : ( غَزِيرَةُ ) المَاءِ ، | فهو ( ضِدُّج : *!ذِمامٌ ) بالكَسْر ، وأنشَدَ | الجَوْهَرِيّ لذِي الرُّمَّة يَصِف إِبلاً | غارَت عُيونُها من الكَلالِ : | % ( على حِمْيَرِيَّات كأن عُيونَها % | ذِمامُ الرَّكايَا أَنْكَزَتْها الموَاتِحُ ) % |

| | أنْكَزَتْها : أَقَلَّت ماءَها ، يَقولُ : | غارَت أَعينُها من التَّعَب ، فكأَنَّها | آبارٌ قَلِيلَةُ المَاءِ . | | وفي التَّهْذيبِ : *!الذَّمَّة : البِئْر القَلِيلة | الماء ، والجَمْع ذَمّ . وفي | الحَدِيث : أنَّه [ & ] | مَرَّ بِبِئْر *!ذَمَّة ، سُمِّيت بذلِكَ لأَنّها | *!مَذْمُومة . | | ( وبه *!ذَمِيمَة أي ) : عِلَّة من ( زَمانَةٍ ) أو | آفة ( تَمْنَعُه الخُرُوج ) . | | ( و ) من المَجاز : ( *!أَذَمَّت رَكابُهم ) | إذا ( أَعْيَت وَتَخَلَّفًت ) كَلالاً وَتَأَخَّرت | عن جَماعَةِ الإِبل ولم تَلْحَق بها ، | كَأَنَّها أَقَلَّت قُوَّتَها في السَّيْر ، مَأْخوذٌ | من الذَّمَّة ، وهي الرَّكِيَّة القَلِيلة المَاءِ ، | وقد *!أَذَمَّ به بَعِيرُه . قال ابنُ سِيدَه : | أنشَدَنا أَبو العَلاَء : | % ( قَوْمٌ *!أَذَمَّت بهم رَكائِبُهُم % | فاسْتَبْدَلُوا مُخْلِق النِّعال بها ) % | | وفي حَدِيث حَلِيمةَ السَّعْدِيةِ : | فَخَرجتُ على أَتانِي تِلْك ، فلقد | أذمَّت بالرَّكْبِ أي : حَبَسْتَهم | لضَعْفِها وانْقِطاع سَيْرِها ، وفي | حَدِيثِ أبي بَكْر : وإِنَّ راحِلتَه قد | أّذَمَّت ، أي : انقَطَع سَيْرُها كَأَنَّها | حَمَلتِ النَّاسَ على *!ذَمِّها . | | ( ورجُلٌ ذو *!مَذَِمَّةٍ ) بكَسْر الذَّالِ | وفَتْحِها أي : ( كَلٌّ على النَّاسِ ) ، | وهو مجاز . | | ( *!والذِّمامُ *!والمَذَمَّةُ : الحَقُّ والحُرْمَة | ج : *!أَذِمَّةٌ ) . ويقال : *!الذِّمام : كُلّ | حُرْمة تَلْزَمُك إذا ضَيَّعْتَها *!المَذَمَّةُ . | ( و ) من ذلك : ( *!الذِّمَّة ، بالكَسْرِ : | العَهْدُ ) . ورجل ذِمّي أي : له عَهْد . | وقال الجوهَرِيّ : أَهلُ الذِّمة : أَهلُ | العَقْد . قُلتُ : وهم الذين يُؤَدُّون | الجِزْية من المُشْرِكين كُلّهم . وقيل : |

| الذِّمَّةُ : الأَمانُ ، وسُمِّي *!الذِّمّي ، لأَنّه | يَدْخُل في أَمانِ المُسلِمين . | | ( و ) الذّمَّة : ( الكَفالَةُ ) والضَّمان ، | والجَمْع *!الذِّمام . وفي حَدِيثِ عَليٍّ | رَضِيَ اللهُ عَنه : *!ذِمَّتِي رَهِينةٌ وأَنابه | زَعِيم أي : ضَمانِي وَعَهْدِي | رَهْن في الوَفاءِ به . وفي دُعاءِ | المُسافِر : اقْلِبْنا *!بذِمّة أي : ارْدُدْنا إلى أهلنا آمنين . وفي حديث آخر : فقد بَرِئت منه الذِّمَّة أي : | أَنَّ لكُلّ أَحَدٍ من الله عَهْدًا بالحِفْظ | والكَلاَءَة ، فإذا أَلقَى بِيَدِه إلى | التَهْلُكَة أو فَعَلَ ما حُرِّم عليه أو | خَالَف ما أُمِر به فقد خَذَلَتْه ذِمّةُ الله | تَعالَى ( *!كالذَّمَامَة ) بالفَتْح ، ( ويُكْسَر ) . | قال الأَخْطَلُ : | % ( فلاَ تَنْشُدُونَا من أَخِيكم *!ذِمامةً % | ويُسْلِم أَصداءَ العَوِيرِ كَفِيلُها ) % | | أَيْ : حُرمة . | | وقال ذو الرُّمَّة : | % ( تَكُن عَوْجَةً يَجْزِيكُما اللهُ عِنْدَها % | بها الأَجْرَ أو تُقْضَى ذِمامةُ صَاحِبِ ) % | | أي : حَقّه وحُرْمَتُه . | | ( والذِّمُ ، بالكَسْر ) *!والذِّمَّة أيضًا : | ( مَأْدُبَة الطَّعام أو العُرْسِ ) . | | ( و ) الذِّمَّةُ : ( القَومُ المُعاهَدُون ) | أي : ذَوُو *!ذِمَّة ، وفي حَدِيث | سَلْمان : ما يَحِلُّ من *!ذِمَّتِنا أي : | أَهْلِ ذمتنا ، فحذف المضاف . | | ( *!وَأّذَمَّ له عَلَيه : أَخذَ له الذّمَّة ) أَي : | الأَمانَ والعَهْدَ . | | ( و ) *!أَذَمَّ ( فُلاناً ) : إذا ( أَجارَه ) . | | ( و ) *!الذَّمِيمُ ( كَأَمير : بَئْرٌ ) ، وفي | الصّحاح : هو شَيْء يَخْرُج من مَسامّ | المازِنِ كَبَيْض النَّمْل ، وأنشد : | % ( وتَرَى الذَّمِيمَ على مَراسِنِهم % | يوم الهِياج كَمَازِنِ النَّمْلِ ) % |

| | ورَواهُ ابنُ دُرَيد : كمَازِن الجَثْلِ | ويُرْوَى : على مَنَاخرهم . | | قال : *!والذَّمِيمُ الذي يَخرُج على | الأنفِ من القَشَف ( يُعْلُو الوُجُوهَ ) | والأُنوفَ ( من حَرٍّ أو جَرَبٍ ) ، | واحِدتُه *!ذَمِيمَة . | | ( و ) الذَّمِيمُ ) : ( النَّدَى ) مُطْلقًا ، وبه | فَسَّر ابنُ دُرَيْد قَوْلَ أَبِي زُبَيْد : | % ( تَرى لأَخفافها من خَلْفِها نَسَلاً % | مثلَ الذَّمِيمِ على قُزْمِ اليَعامِيرِ ) % | | قال : واليَعامِيرُ : ضَرْب من | الشَّجر ، ( أو ) هو ( نَدًى يَسْقُط باللَّيلِ | على الشَّجَر فيُصِيبُه التُّرابُ فَيَصِيرُ | كَقِطَع الطِّين ، و ) أيضًا : ( البَياضُ ) | الذي يَكُون ( على أَنْفِ الجَدْي ) عن | كُرَاع ، وبه فَسَّر ابنُ سِيدَه قولَ أَبِي | زُبَيْد السّابق . | | ( وقد ذَمَّ أَنْفُه وذَنَّ : إذا سَالَ ) ، وهو | الذَّمِيمُ والذَّنِينُ ، عن ابنِ الأَعرابيّ . | | ( و ) الذَّمِيمُ : ( المَاءُ المَكْروه ) ، نَقَلَه | الجوهريُّ ، قال : وَأَنْشَدَ ابن الأَعرابيّ | للمَرَّارِ : | % ( مُوَاشِكة تَسْتَعْجِل الرَّكْضَ تَبْتَغِي % | نَضائِض طَرْقٍ مَاؤُهنَّ *!ذَمِيمُ ) % | | ( و ) الذَّمِيمُ : ( البَوْلُ والمُخاطُ ) ، | هكَذا في النُّسَخ ، والصَّوابُ | المُخاطُ والبَوْلُ ( الذي *!يَذِمُّ ) ويَذِنُّ | ( من قَضِيبِ التَّيْس ) أي : يَسِيل ، | كما هو نَصّ الصّحاح . قال | الجَوْهَرِيّ : ( وَكَذلِك اللَّبَنُ من | أَخْلافِ الشَّاءِ ) . وفي بَعْض نُسَخ | الصّحاح : من أَخْلافِ النَّاقَة . | وَأَنْشَد قولَ أًبِي زُبَيْد السَّابق ، وإليه | ذهب أحمدُ بنُ يَحْيَى أيضًا حَيْث | قال : الذَّمِيمُ هنا ما يَنْتَضِح على | الضُّرُوع من الأَلبانِ . واليَعامِير عنده | الجِدَاء . وقُزمُها : صِغارُها . | | ( *!والذِّمُّ ، بالكَسْر : المُفْرِطُ الهُزَال ) | شِبْه ( الهَالِك ) . ومنه حَدِيثُ يُونُس |

| عليه السّلام أن الحُوتَ قَاءَه رَذِيًّا | *!ذَمًّا . | | ( *!وَذَمْذَمَ ) الرَّجلُ : ( قَلَّلَ عَطِيَّتُه ) ، | عن ابنِ الأعرابيّ . | | ( *!والذَّمَامة ، كَثُمامة : البَقِيَّة ) . | | ( ورجل *!مُذَّمَّم ، كَمُعَظَّم : *!مَذْمُومٌ | جِدًّا ) ، كما في الصّحاح . | | ( و ) رَجلٌ ( *!مِذَمٌّ كَمِسَنّ ، ومُتِمٌّ ) ، | واقتَصر الجَوْهَرِيُّ على الضَّبْطِ | الأَخير أي : ( لا حَرَاك به ، وشَيْءٌ | *!مُذِمٌّ كمُتِّم ) أي : ( مَعِيبٌ ) ، نَقَلَه | الجَوْهَرِيُّ . | | ( وقَوْلُهم : افْعَلْ كَذَا ) ( وخَلاكَ *!ذَمٌّ | أي : وخَلاَمِنْك ) ذَمٌّ ( أي : لا *!تُذَمُّ ) . | قال ابنُ السِّكِّيت : ولا تَقُل : وخَلاكَ | ذَنْب ، نَقَلَه الجَوْهَرِيّ . | | ( و ) يقال : ( أخذَتْنِي منه *!مَذَمَّةٌ ، | وتُكْسَر ذَالُه أي : رَقَّةٌ وعارٌ من تَرْك | الحُرْمةِ ) كما في الصَّحاح ، نَقَله | ابنُ السِّكِّيت عن يُونُس . | | ( و ) يُقالُ : ( أَذْهِب *!مَذَمَّتَهم بشَيْءٍ ) | أي : ( أَعْطِهم شَيْئًا فإنّ لهم *!ذِمامًا ) . | وفي الحديث : سُئِل النبي [ & ] : | ما يُذْهِبُ عني | مَذَمَّة الرَّضاع ؟ فقال : غُرّة عَبْد أو | أَمة ، يعني *!بمذَمَّة الرِّضاع ذِمام | المُرْضِعَة . وكان النَّخْعِي يقول في | تَفْسِيره : كانوا يَسْتَحِبُّون عند | فِصالِ الصَّبِيّ أن يَأْمُروا للظِّئر بِشَيْء | سِوَى الأُجرة ، كَأَنَّه سأَله : أَيّ شَيْء | يُسقِط عَنِّي حَقَّ التي أرضَعْتْنِي حَتَّى | أكونَ قد أديتُه كامِلاُ ، نقله الجَوْهَرِيُّ | وابنُ الأَثِير ، زَادَ الأَخِير : يُروَى | بِفَتْح الذَّال مَفْعَلَة من *!الذَّمِّ ، بالكَسْرِ | من الذَّمَّة . | | ( و ) قَولُهم : ( البُخْلُ مَذَمَّةٌ ) فإِنْه | ( بالفَتْحِ ) لاَ غَيْر ، كما في الصّحاح | أي : مِمَّا *!يُذَم عليه ، وهو خِلافُ | المَحْمَدَة . |

| | ( *!وَتَذَمَّم ) الرّجلُ : ( اسْتَنْكَف ، | يُقال : لو لم أَتْرُك الكَذِب تَأَثُّمًا | لتَرَكْتُه *!تَذَمُّمًا ) أي : اسْتِنْكافًا ، نقله | الجَوْهريُّ . | | [ ] ومِمّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : | | قال أبو عَمْرِو بنُ العَلاء : سَمِعتُ | أَعرابِيًّا يقول : لم أَرَ كاليوم قَطُّ | يدخل عليهم مِثْلُ هذَا الرُّطَبِ لا | *!يُذِمّون أي : لا *!يَتَذَمَّمُون ، ولا | تأخذهم *!ذِمامةٌ حتى يُهدُوا لِجِيرانهم . | | *!والذّامّ مُشَدَّداً : العَيْب . وفرس *!أَذمُّ | كالُّ : قد أَعْيا فَوَقف . *!وذُمَّ الرّجلُ : | ه جِي . وذُمَّ : نُقِص ، عن ابن | الأعرابي . وفي حَدِيث زَمْزَم : أُرِيَ | عبدُ المُطَّلب في مَنامِه : احْفِر زمزمَ | لا تُنْزَفُ ولا تُذَمَّ قال أبو | بكر : فيه ثَلاثةُ أَقْوال : أَحدُها : | لا تُعاب ، والثاني : لا تُلْقَى | *!مَذْمُومةً ، والثالث : لا يُوجَدُ مَاؤُهَا | قِليلاً ، وفي الحَدِيث : من خِلال | المَكارِم *!التَّذَمُّمُ لِلصَّاحِب هو أن | يَحْفَظ *!ذِمامَه ، ويَطْرَح عن نَفْسِه ذَمَّ | النَّاس له إن لم يَحْفَظْه . | | *!والذِّمامَةُ : الحَياءُ والإِشْفاقُ من | الذَّمِّ واللَّومِ . ومنه : أخذَتْه من | صاحِبِهِ ذِمامَةٌ . وَأَصابَتْنِي منه *!ذِمامة | أي : رِقَّة وعار . | | ورجل *!ذَمّام : كَثِيرُ الذَّم . | | وإِيَّاك *!والمَذَامَّ . | | وللجارِ عِنْدَك *!مُسْتَذَمٌّ *!ومُتَذَمَّم ، | ومكان *!مُذَمَّم أي : مُحْتَرم له ذِمَّة | وحُرْمة . | | *!وأَذَمَّ المَكانُ : أجدَبَ وقلَّ | خَيرُه ، وهو مجاز . | | وفلان *!يُذامُّ عَيشَه أي : يُزْجِيّه مُتَبَلِّغاً | به ، وهو من مَعْنَى القِلَّة . | | ورجل ذَمُّ وحَمْد ، ومنزل ذَمٌّ | وحَمْد ، وَصْف بالمَصْدر . | | وأبقى *!ذَماءً من الضَّبّ أي : |

| حُشَاشته ، وهو مَجاز كما في | الأَساس . |

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR881 harf
ذَمَّ ذَمَّ U ( n. ac. ذَمّ 1 , مَذْمَمَة 17t ), a. Blamed, censured; rebuked, reproved. b. Dripped ( nose ). ذَمَّمَ ذَمَّمَ II , a. Blamed; criticised. أَذْمَمَ أَذْمَمَ IV , a. Committed a blameworthy action. b. Blamed, found fault with. ذَمّ ذَمّ 1 , ( pl. ذُمُوْم 27 ), a. Blame, censure, rebuke. b. see 17t . ذِمَّة ذِمَّة 2t , ( pl. ذِمَم 7 ), a. Pact, league, covenant,
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR24.586 harf
ذمم ذَمَّ - يَذُمُّ - مَذْمُوْم ذَمَّ - يَذُمُّ + كائن + كائناً: حقره وذله وأهانه لتقصير أو عيب فيه: لامه بتحقير وإذلال وإهانة على التقصير مَذْمُوْم: اسم مفعول من " ذَمَّ - يَذُمُّ " ومن " ذَمَّ - يَذِمُّ " : الملام على تقصيره بوفاء التزامه: وكذلك المحروم والمحصور والممنوع من الحركة: من يكون ملزماً بمقدار من المال أو المتاع أو الالتزام
Tamamını oku

Sîgalar(3)

Mücavir kökler27 mücavir (43 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. رقب

    2 ortak ayet · Rekabe Boyun demektir

  2. خذل

    1 ortak ayet · Tek başına dolaşan geyik demektir

  3. دحر

    1 ortak ayet · Dhl hayvanı avlamak için kazıyarak yapılmış tuzak demektir

  4. عري

    1 ortak ayet · Alanda

  5. درك

    1 ortak ayet · Ona yetişir

  6. أبي

    1 ortak ayet · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır

  7. نبذ

    1 ortak ayet · Nebiz köpük demektir

  8. فوه

    1 ortak ayet · Onların ağızları ile

  9. صلي

    1 ortak ayet · Ona yaslanırlar

  10. قعد

    1 ortak ayet · Temel demektir

  11. جعل

    2 ortak ayet · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…

  12. عجل

    1 ortak ayet · Buzağı demektir

Geçtiği ayetler(5)

  1. كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً يُرْضُونَكُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ وَتَأْبَى قُلُوبُهُمْ وَأَكْثَرُهُمْ فَاسِقُونَ

    ZimmetNasıl olabilir ki, şayet size üstün gelselerdi; hakkınızda ne yemin, ne de bir vecibe gözetirlerdi. Sizi ağızlarıyla hoşnud etmeye çalışırlar, ama kalbleri dayatır. Ve onların çoğu fasıklardır.

  2. لَا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ

    ZimmetOnlar, hiç bir mü’min hakkında bir vecibe veya yemin gözetmezler. İşte onlar, haddi aşanların kendileridir.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökذمم
YapıÜçlü (mükerrer)
Özel DurumMükerrer (muza‘af) kök
Bağlamsal Yakın Köklerلوم, عتب, قدح, عير
Zıt Kökحمد
Çekirdek Özet 1Bir kusur, noksanlık veya ayıp sebebiyle yermek, kınamak; burun üzerinde çıkan kabarcık veya az sulu kuyu gibi yetersizlik göstergesi
Çekirdek Özet 2İhlal edildiğinde kınanma ve yerilme doğuran dokunulmaz hak, hukuki himaye, ahit ve taahhüt
Çekirdek Özet 3Kişinin hukuki ve ahlaki sorumluluk alanı; terk edildiğinde mezellet ve kınanma getiren ontolojik veya akdî bağ
Kritik Hata RiskiKökün «zimmet» türevini yalnızca gayrimüslim tebaa statüsüne veya mali borçluluğa indirgeyip, yerilme ve kınanmayı gerektiren ahlaki-hukuki emanet boyutunu göz ardı etmek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
ذمKusur, yetersizlik, akışın kesilmesi veya leke sebebiyle ortaya çıkan eksikliği açığa vurmaمİkinci م harfinin katlanmasıyla kusurun süreklilik kazanması, kişinin ahlaki veya hukuki olarak bağlandığı ve çiğnediğinde yerilmeyi kaçınılmaz kılan kalıcı bir taahhüt ve kınanma haline dönüşmesi sağlanmıştır

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
ذKapı piktogramının ikizi (türetme imge); eşik, geçiş, sızma ve ince ayrımBir sınırın veya eşiğin ihlaliyle açığa çıkan ince ahlaki zafiyeti ve içeriye sızan ayıbı temsil eder
مSu; akış, toplanma, dalgalanma ve kuşatmaKusurun veya yükümlülüğün özneyi bütünüyle çevrelemesini, dışarıdan gelen kınama dalgasını simgeler
مSu; süreklilik, birikme ve nihai derinlikKuşatmanın pekişmesini, yükümlülüğün çiğnenmesi durumunda kınanmanın kalıcı ve yapışkan bir nitelemeye dönüşmesini ifade eder
ذممEşiğin aşılmasıyla birlikte kişinin kınama ve ayıplama dalgasıyla kuşatılmasıBelirlenen ahlaki veya hukuki sınırı çiğneyen kimsenin, ihlal ettiği emanet sebebiyle yerilip değersizleştirilmesi hareketidir

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamSıcaklık ve hararet sebebiyle burun üzerinde çıkan karınca yumurtası büyüklüğündeki küçük kabarcıklar, sivilceler; suyu tükenmeye yüz tutmuş, çekilmiş kuyu
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şiirinde burundaki kabarcıklar ve savaşın getirdiği fiziki-manevi kınanma tasvir edilmiştir: وتَرَى الذَّميمَ على مَراسِنهم / يومَ الهِياج كمازن الجَثْلِ (Savaş günü onların burunları üzerinde karınca yumurtaları gibi pıhtılaşmış kabarcıkları/terleri görürsün)
Erken Arapça kullanımBir kimsenin kınanmaktan sakınarak komşusuna veya misafirine ikramda bulunması durumu ifade edilmiştir: وقضى مَذَمَّةَ صاحبه أي أَحْسَن إليه لئلا يُذَمَّ (Kınanmayı savmak ve yerilmemek için arkadaşına iyilikte bulundu)

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Maqāyīs al-Lugha.

Sami etimolojik katman

Sami dillerinde ذمم kökü doğrudan kınamak, yermek, alçaltmak ve bir yükümlülüğün çiğnenmesiyle ortaya çıkan leke semantiği etrafında şekillenir. Arapçadaki peltek z sesi (ذ), Proto-Sami *ḏ sesinin düzenli devamıdır. Aremice ve Süryanicede kök /d-m-m/ veya benzer fonetik varyantlarla sessizleşme, suskunluk, kederlenme ve değersizleşme çağrışımları taşırken; İbranicede /d-m-h/ ve /d-m-m/ kökleri susma, hareketsiz kalma, yıkıma uğrama ve mahvolma tabakasına işaret eder. Arapçada kök, fiziksel olarak bedendeki kusurdan (burundaki kabarcık ve az sulu kuyu) ahlaki ve hukuki alana geçerek «terk edildiğinde kınama gerektiren dokunulmazlık ve ahit» anlamında ذِمَام ve ذِمَّة biçiminde özgün bir kurumsal semantik inşa etmiştir. Ortak Sami zeminindeki eksilme ve mezellet nüansı, Arapçada açık kınama ve bu kınamayı engelleyen hukuki kalkan biçiminde kristalleşmiştir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönKusur ve noksanlıktan ahlaki yerilmeye ve hukuki bağa geçişBedendeki çirkinlik ve leke (ذَمِيم) anlamından, övgünün zıddı olan ayıplamaya (الذم ضد المدح) ve ihlali kınama doğuran himaye bağına (ذِمَّة) evrilmiştirKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice /dāmam/ (sessizleşmek, yok olmak), Süryanice /demem/ (alçalmak)Arapçadaki kınanma neticesinde kişinin mezellete uğraması, başını öne eğmesi ve hakir düşmesi ile semantik akrabalık taşırGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik katmanda susturma ve sınırlandırma biçimleriBazı Doğu Çad dillerinde utanç ve kınama belirten köklerle biçimsel benzerlikler önerilmişse de doğrudan ödünçleme kanıtı yokturMuhtemel

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
ذممAnlamlıYermek, ayıplamak, dokunulmazlık ahdiBir kusur sebebiyle kınamak, çiğnenmesi yerilme doğuran hak ve himaye bağı kurmakHedef kök; Kur'an'da geçer
مذمKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArapça fonotaktik kurallar gereği mühmel bırakılmıştırKur'an'da geçmez
ممذKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap dilinde kullanılmayan terkip (mühmel)Kur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
ذممMerkezYermek, ayıplamak, taahhütBir hak veya emanetin zayi edilmesi sebebiyle açığa çıkan ahlaki ve hukuki kınanmaKusur veya ihlalin açıkça yüzlenmesi ve dokunulmazlık kalkanının çiğnenmesi
لومKomşuKınamak, başa kakmakKişinin bir fiilinden ötürü pişmanlık veya serzenişle uyarılmasıذمم kadar derin bir hak düşürücülük ve mezellet içermez, içsel vicdani sitemi de kapsar
عتبKomşuSitem etmek, darılmakBir ilişkideki beklentinin boşa çıkması üzerine duyulan kırgınlığı bildirmeDostlar arası sitemi ifade eder; ذمم gibi kesin bir ahlaki düşüklük isnadı taşımaz
قدحKomşuKusur bulmak, çürütmekBir şeyin güvenilirliğini, sağlamlığını zedelemek ve delik açmakDoğrudan bir akdin veya şahsiyetin itibarını zedeleme amacıyla yapılan cerh hareketidir
عيرKomşuAyıbını yüzüne vurmakBir kusuru teşhir ederek utandırmaذمم hukuki-ahlaki yükümlülük zeminine otururken عير toplumsal lekeleme ağırlıklıdır
حمدZıtÖvmek, hakkını teslim etmekBir varlığın iyilik ve yetkinliğini isteyerek ve hürmetle ilan etmekذمم kökünün tam zıddı olup eksikliği değil kemali açığa çıkarır

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaذممYermek; himaye ve ahit bağıHem ahlaki kınanmayı hem de çiğnendiğinde kınanma doğuran hukuki dokunulmazlığı kapsarKesin
LatinceReprehendere, fides / clientelaKınamak; emanet ve himaye bağıReprehendere kınama ve ayıplamayı; fides ve clientela ise ihlali lanet getiren ahit bağını karşılarGüçlü
İngilizceBlame, censure; covenant, pledgeKınamak, yermek; ahit, taahhütBlame ahlaki yerilmeyi verirken, zimmet karşılığı olan koruyucu pakt ve hukuki güvenceyi dışarıda bırakırGüçlü
AlmancaTadeln, verurteilen; SchutzbündnisAyıplamak, kınamak; koruma antlaşmasıTadeln yerilme fiilini karşılarken hukuki sorumluluk ve dokunulmazlık boyutu Schutzbündnis ile verilebilirGüçlü
FransızcaBlâmer; pacte de protectionKınamak, ayıplamak; koruma paktıBlâme ahlaki yönü karşılarken, ihlali utanç doğuran hak ve dokunulmazlık boyutu pacte ile ifade edilirGüçlü

Kaynak Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Dictionnaire de l'Académie française.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
ذِمَّةAhit, antlaşma, dokunulmazlık ve himaye hukukuMüşriklerin müminler aleyhine hiçbir akrabalık bağına ve hukuki taahhüde riayet etmediklerini belirten bağlam (Tevbe 9:8, 9:10)
مَذْمُومYerilmiş, kınanmış, mezellete ve mahrumiyete uğramış kimseAhireti bırakıp sırf peşin dünyayı isteyenlerin veya Allah'a ortak koşanların uğrayacağı ahlaki ve manevi düşüklük (İsrâ 17:18, 17:22)
مَذْمُومKusurlu bulunup kınanmış ve tardedilmiş halHz. Yûnus kıssasında ilahi rahmet yetişmeseydi balığın karnından yerilmiş ve terk edilmiş halde atılacağını bildiren bağlam (Kalem 68:49)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamHusun ve kubuh, adalet-i ilahiyeKınamanın akli mi yoksa şer‘i mi olduğu; ilahi azabın yerilmeyi hak eden fiillere karşılık gelmesiBir fiilin bizatihi yerilmeyi gerektiren kötülük (zemm) taşıyıp taşımadığı
FıkıhZimmet ehli, zimmet akdi, mali zimmetİslam toplumunda gayrimüslim tebaanın can, mal ve inanç dokunulmazlığı; borç ve alacak ehliyetiİhlali haram olan şahsi ve toplumsal dokunulmazlık alanı ile hukuki borçlanma kabiliyeti
TefsirAhde vefa ve müşriklerin güvenilmezliğiTevbe suresindeki «ill» (akrabalık/yemin) ve «zimmet» kavramlarının müşriklerce hiçe sayılmasıAntlaşma ve ahlaki sözleşmelerin çiğnenmesinin getirdiği ahlaki çürüme ve düşmanlık hali
HadisMüslümanların kanı ve himayesi«Müslümanların zimmeti birdir, en zayıfları dahi birine eman verse bu zimmet bağlayıcıdır» ilkesiBireysel verilen himaye sözünün tüm toplumu bağlayan dokunulmaz bir emanet sayılması

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid ve şirkin ahlaki karşılığıKınanmışlık haliAhlaki arınma ve rızaŞirk koşan ve dünyevileşen insan varoluşsal olarak yerilmeye mahkum olur (İsrâ 17:22)Kesin
İlmiBilgi ahlakı ve delil güvenilirliğiKusurluluk tespitiMetodolojik eleştiriTutarsız, temelsiz ve çürük iddiaların cerh edilerek değersizleştirilmesiGüçlü
SiyasiDevletlerarası antlaşma ve vatandaşlık bağıAhit ve himaye hukukuKamusal barış ve güvenlikBireyin ve azınlıkların dokunulmazlıklarının devlet güvencesiyle teminat altına alınmasıKesin
İktisadiBorçlar hukuku ve mali yükümlülükMali zimmetHakların korunmasıBireyin mal varlığı ve borçlanma ehliyetinin ihlale karşı hukuki koruma altında tutulmasıGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerHata payı (error margin) ve sınır şartları (boundary conditions)Sistemin dengesini bozan bir sapma veya kusur oluştuğunda denklemin geçerliliğini yitirmesi gibi, zimmet sınırının aşılması da yapıyı bozarMuhtemel
Beşeri bilimlerToplumsal sözleşme (social contract) ve kusur isnadı (moral culpability)Bireyin toplumsal nizama riayet etme taahhüdü ve bu taahhüdün çiğnenmesiyle ortaya çıkan hukuki ve ahlaki kınanabilirlikGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiذِمَّة kavramını yalnızca ortaçağ İslam devletinde vergi veren gayrimüslimler (zimmîler) statüsüne veya bankacılıkta bir mali hesaba indirgemek
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da kök, hem tevhid ve ahiret ekseninde varoluşsal kınanmışlıktan (مَذْمُوم) kurtulmayı hem de toplumlararası ilişkilerde çiğnenemez insani, ahlaki ve hukuki dokunulmazlığı (ذِمَّة) ifade eder
Yanlış anlamanın doğuracağı hataZimmet kavramı daraltıldığında, Kur'an'ın müşriklere yönelik eleştirisindeki evrensel ahlaki ilke kaybolur; antlaşmaların çiğnenmesinin salt siyasi bir hamle değil, fıtri bir emaneti ayaklar altına alan alçaltıcı bir suç olduğu gerçeği gözden kaçar

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlık nizamında övgüye değer olan ile yerilmeye müstahak olan arasındaki ontolojik ayrımı kurar; bireyin Allah'a ve insanlara karşı taşıdığı emanet ve taahhüt sınırlarını belirler.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Müşriklerin antlaşma ahlakını ve ahde vefasızlıklarını teşhir eden Tevbe suresi ayetlerinde ve insanın tercihleri neticesinde varacağı manevi düşüklüğü bildiren İsrâ suresi ayetlerinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Barış ve antlaşma hukukunun sadece güç dengesine bağlı pragmatik bir araç olduğu zannını yıkar; dokunulmazlık ve ahdin (zimmet), ihlal edildiğinde ilahi kınanmayı celbeden mutlak bir emanet olduğunu ortaya koyar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBurunda sıcaklık ve terle beliren kabarcık, leke veya yetersizliği sebebiyle çekilmiş az sulu kuyu; bir şeydeki görünür noksanlık.
  • Soyut anlamBir hak, kural veya ahdin ihlali neticesinde ortaya çıkan ahlaki ve manevi kusur, kınanma, yerilme ve mezellet hali.
  • Sistematik karşılıkİhlali halinde yerilmeyi kaçınılmaz kılan dokunulmazlık kalkanı, ahlaki-hukuki sorumluluk alanı ve akdî güvence.
  • LaTeX modeliZ={x∈S∣δ(x,Ω)→0}  ⟹  Λ(x)→M
  • LaTeX açıklamasıModelde S sorumluluk ve taahhüt uzayını, Ω ise ilahi ve ahlaki ahit sınırını temsil eder. Bir öznenin (x) ahit sınırına olan bağlılık ve riayet mesafesi δ(x,Ω) sıfıra yaklaşıp sınır ihlal edildiğinde, özne üzerindeki kınama ve yerilme fonksiyonu Λ(x), kınanmışlık ve mezellet durumuna (M) dönüşür. Ahdin çiğnenmesi varoluşsal ve hukuki koruma kalkanını kaldırıp kişiyi doğrudan kınanma alanına iter.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ذ