لوم

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ل-و-م11 sîga, 61 mücavir kök, 12 ayet, 10 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.سجنلَوْمَةَحوتتَلُومُونِياللَّوَّامَةِلَائِمٍلوملقممُلِيمٌبِمَلُومٍدحرغلليمنعنقعصم

KökSîga 11Ayet 12Sure 10Mücavir 61

▶ Ağı aç (3B)

لوم

ل - و - م

KÖK
  • 14 geçiş
  • 12 ayet
  • 11 sîga
  • 13 sözlük

Dilin arka tarafı, dil kemiği demektir. Başkasını yermek anlamında yutkunarak konuşmadır. Kınamak anlamındadır. Bu kök ifal babınan gelince başındaki hemze tadiye için değil sayruret içindir. Yani kınayan kimsenin kınanan durumuna düşmesidir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Dilin arka tarafı, dil kemiği demektir. Başkasını yermek anlamında yutkunarak konuşmadır. Kınamak anlamındadır. Bu kök ifal babınan gelince başındaki hemze tadiye için değil sayruret içindir. Yani kınayan kimsenin kınanan durumuna düşmesidir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.714 harf
باب الّلام والميم و و ا ي ء معهما ل و م، م ل و، م و ل، و ل م، ل م ي، م ل ي، م ي ل، ل م أ، ل أ م، م ل أ، أ ل م، أ م ل مستعملات لوم: اللَّوْم: المَلامةُ، والفعْلُ: لامَ يَلومُ. ورَجُلٌ مَلُومٌ ومَليم: قد استحقّ اللَّوْم. واللَّوْماءُ: المَلامةُ، قال: ألا يا جارتي غُضِّي عن اللَّوْماءِ والعَذْلِ واللَّوْمةُ: الشَّهْدةُ. واللاّمة، بلا همزٍ، واللاّم: الهَوْلُ، قال: ويَكادُ من لامٍ يَطـيرُ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR879 harf
اللَوْمُ: العَذْلُ. تقول: لامَهُ على كذا لَوْماً ولَوْمَةً، فهو مَلومٌ. ولَوَّمَهُ شدِّد للمبالغة. واللُوَّمُ: جمع لائِم. واللائِمَةُ: المَلامَةُ، وكذلك اللومى على فُعْلى. يقال: ما زلت أتجرّع فيك اللَوائِمَ. والمَلاوِمُ: جمع المَلامَةِ. واللامَةُ: الأمر يُلامُ عليه. وألامَ الرجلُ، إذا أتى بما يُلامُ عليه. يقال لامَ فلانٌ غيرَ مُليمٍ. وفي المثل: "رُبَّ لائِمٍ مُليم". قال الشاعر: ومن يَخْذَلْ أخاه
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR13.705 harf
ل م ( وايء ) مال ، أمل ، ألم ، لأم ، لوم ، ملا ، أملى ، لما ، ولم . أمل : الليث : الأَمَل : الرَّجاء . ويقال : أَمَلْته آمُله ، وأَمَله يأْمُله . والتّأمُّل : التَّثبُّت . والأَمِيل : حَبل من الرَّمْل مُعْتَزل عن مُعْظَمه ؛ على تقدير مِيل ؛ وأَنْشد : كالبَرْق يَجْتَاز أَمِيلاً أَعْرَفَا وجمعه : أُمُل . أبو عُبيد ، عن الأصمعي : الأَمِيل : حَبْل من الرَّمْل يكون عَرْضه نحواً من مِيل . قلت : وليس
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR6.533 harf
(باب اللام والواو وما يثلثهما) (لوي) اللام والواو والياء أصلٌ صحيح، يدلُّ على إمالةٍ للشيء. يقال: لوَى يدَه يَلويها. ولوَى برأسِه: أمَالَه. واللَّوِيُّ: ما ذَبَل من البَقْل، وسمِّي لَوِيَّاً لأنَّه إذا ذَبَل التوَى ومال. واللِّواء معروفٌ، وسمِّي لأنَّه يُلوَى على رُمْحه. واللَّوِيَّة: ما ذُخِرَ من طعامٍ لغيرِ الحاضِرين، كأنَّه أُميل عنهم إلى غيرهم. وأَلْوَى بالشَّيء، إذا أشار به كاليد ونحوه.
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.059 harf
- اللوم: عذل الإنسان بنسبته إلى ما فيه لوم. يقال: لمته فهو ملوم. قال تعالى: ﴿فلا تلوموني ولوموا أنفسكم﴾ [إبراهيم/22]، ﴿فذلكن الذي لمتنني فيه﴾ [يوسف/32]، ﴿ولا يخافون لومة لائم﴾ [المائدة/54]، ﴿فإنهم غير ملومين﴾ [المؤمنون/6]، فإنه ذكر اللوم تنبيها على أنه إذا لم يلاموا لم يفعل بهم ما فوق اللوم. وألام: استخق اللوم. قال تعالى: ﴿فنبذناهم في اليم وهو مليم﴾ [الذاريات/40] والتلاوم: أن يلوم بعضهم بعضا. قال
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR413 harf
ل و م رجل لوّام ولوّامة ولومة ولامه على فعله‏.‏ وأنت ألوم من فلان‏:‏ أحق بأن تلام وهو ملوم وملوّم ومليم ومستليم وقد ليم ولوّم‏:‏ أكثر لومه وألام واستلام‏:‏ استحق اللوم‏.‏ واستلام إلى ضيفه إذا لم يحسن إليه‏.‏ قال القطاميّ‏:‏ ومن يكن استلام إلى ثويّ فقد أكرمت يا زفر المتاعا أي الزاد وما يمتذع به الضيف‏.‏ وتلوّم نفسه‏:‏ استزادها‏.‏ وأنحى عليه باللائمة وباللوائم فوقفت فيها ناقتي وكأنها فدن
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR22.392 harf
اللَّومُ واللّوْماءُ واللَّوْمَى واللائمة: العَدْلُ. لامَه على كذا يَلومُه لَوْماً ومَلاماً وملامةً ولوْمةً، فهو مَلُوم ومَلِيمٌ: استحقَّ اللَّوْمَ؛ حكاها سيبويه، قال: وإنما عدلوا إلى الياء والكسرة استثقالاً للواو مع الضَّمَّة. وألامَه ولَوَّمه وألَمْتُه: بمعنى لُمْتُه؛ قال مَعْقِل بن خُوَيلد الهذليّ: حَمِدْتُ اللهَ أن أَمسَى رَبِيعٌ، بدارِ الهُونِ، مَلْحِيّاً مُلامَا قال أبو عبيدة: لُمْتُ الرجلَ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR529 harf
* ل و م * * اللَّوْمُ * العَذْلُ تقول * لاَمَهُ * على كذا من باب قال و * لَوْمَةً * أيضا فهو * مَلُومٌ * و * لَوَّمَهُ * أيضا مُشدد للمُبالغة و * اللَّوَّمُ * جمع * لائِمٍ * كراكع ورُكَّع و * اللائِمةُ * الملامة يُقال ما زلت أتجرع فيك * اللَّوَائِمَ * و * المَلاَوِمُ * جمع * مَلاَمةٍ * و * ألاَمَ * الرجل أتى ما يُلام عليه وفي المثل رُبَّ لائِمٍ * مُلِيمٌ * أبو عبيدة * ألاَمَهُ * بمعنى لامه و *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR24.701 harf
| | ( *!اللَّوْمُ *!واللَّوْمَاءُ ) بِالمَدِّ كَمَا في | التَّهْذِيبِ . | | ( *!واللَّوْمَى ) ، بِالقَصْرِ كَمَا في | الصِّحاحِ ، وضَبَطَه بَعْضٌ : بِالضَّمِّ ، وهَكَذَا | هو في بَعْضِ نُسَخِ الصِّحاحِ . | | ( *!واللاَّئِمَةُ ) ، كَالنَّافلَةِ ، والعَافِيَةِ : | | ( العَذْلُ ) . | | ( و ) تَقولُ : ( *!لاَمَ ) عَلَيَّ كَذَا ( *!لَوْمًا | *!ومَلامًا *!ومَلامَةً ) *!ولَوْمَةً ، وجَمْع *!اللاَّئِمَةِ
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR403 harf
لَامَ 1 لَامَ ذ , inf. n. لَوْمٌ, He blamed, censured, or reprehended, syn. عَذَلَ, (S, M, Msb, K,) a person, (S, Msb,) عَلَى كَذَا [for such a thing]. (S.) أَلَامَ 4 أَلَامَ ذ He did a thing for which he should be blamed. (S in art. جنف, and L and TA in art. ريب.) تَلَوَّمَ 5 تَلَوَّمَ ذ i. q. تَكَلَّفَ اللَّوْمَ. (Ham, p. 356.) لَائِمَةٌ لَائِمَةٌ ذ A thing for which the doer is blamed.
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.208 harf
لَامَ لَامَ ( w ) U ( n. ac. لَوْم 1 , لَوْمَة 1t , مَلَام [ 17A ] , مَلَامَة مَلَامَة [ 17tA ] ) a. [ acc. & 'Ala or Fī ], Blamed, rebuked, reprehended, reproached, censured, scolded for; improbated, reprobated; expostulated with. لَوَّمَ لَوَّمَ II , a. see I . لَاْوَمَ لَاْوَمَ III , a. Reproached. أَلْوَمَ أَلْوَمَ IV , a. see I . b. Deserved blame; did wrong. تَلَوَّمَ
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR34.977 harf
لوم لَامَ - يَلُوْمُ - لائِم - لََوَّام - لََوَّامة - لَوْمَة - مَلُوْم - مَلُوْمِيْن - أَلامَ - يُلِيْمُ - مُلِيْم - تَلاوَمَ - يَتَلاوَمُ لامَ - يَلُوْمُ + كائن + كائناً + في شيء: يحمله مسؤولية ذنب أو خطأ أو تقصير: يقع من كائن فعل يتصف بالنقص أو الخطأ أو التقصير، ويحاول الكائن أو غيره أن يجد العامل أو السبب لذلك، ثم يقرر أن هذا الكائن أو
Tamamını oku

Sîgalar(11)

Mücavir kökler61 mücavir (90 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. لقم

    1 ortak ayet · Hemen onu lokmaladı

  2. دحر

    1 ortak ayet · Dhl hayvanı avlamak için kazıyarak yapılmış tuzak demektir

  3. صرخ

    1 ortak ayet · “Sarh (sad,ha)” kente hakim yüksek tepe demektir

  4. يمن

    2 ortak ayet · Sağ yandır

  5. حوت

    1 ortak ayet · Balık demektir

  6. زوج

    2 ortak ayet · İlik ve düğme çiftinin her biridir

  7. عنق

    1 ortak ayet · Onların boyunları

  8. نفس

    3 ortak ayet · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir

  9. يمم

    1 ortak ayet · Büyük akarsu

  10. حسر

    1 ortak ayet · Hasir(ha,sin) : Susuz kalmış, çorak yer demektir

  11. سجن

    1 ortak ayet · Dibi çepeçevre kazılmış hurma ağacı demektir

  12. عصم

    1 ortak ayet · Kulp, bağ demektir

Geçtiği ayetler(12)

  1. وَلَا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلَى عُنُقِكَ وَلَا تَبْسُطْهَا كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُورًا

    KınananVe elini boynuna bağlı kılma, onu büsbütün de açıp durma. Yoksa kaybedenlerden ve kınananlardan olursun.

  2. ذَلِكَ مِمَّا أَوْحَى إِلَيْكَ رَبُّكَ مِنَ الْحِكْمَةِ وَلَا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ فَتُلْقَى فِي جَهَنَّمَ مَلُومًا مَدْحُورًا

    KınananBunlar, Rabbının sana vahyettiği hikmettendir. Allah ile beraber bir başka ilah edinme. Yoksa kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın.

Sîga sayfası: اللَّوَّامَةِ
Sîga sayfası: لُمْتُنَّنِي

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökلوم
YapıÜçlü
Özel DurumEcvef (orta harfi illetli / vâvî)
Bağlamsal Yakın Köklerعذل, عتب, ذمم
Zıt Kökحمد
Çekirdek Özet 1Bir kusur, eksiklik veya gecikme sebebiyle muhataba dönüp onu duraksatarak yüzüne karşı kusurunu sayıp dökmek, yermek
Çekirdek Özet 2İnsanın kendi kusuruyla yüzleşmesi, sorumluluğu başkasına atma çabasının boşa çıkması ve hak edilmiş kınanmaya maruz kalış
Çekirdek Özet 3Vicdani ve ahlaki otodenetim mekanizması; dış kınamadan iç muhasebeye (نفس لوامة) evrilen sorumluluk bilinci
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca sıradan bir sözlü azarlama veya dedikodu düzeyinde kınama sayıp, failin kendi eylemiyle kınanmayı hak ediş (sayrûret) boyutunu ve içsel vicdani hesaplaşmayı gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
لوBir yöne eğilme, kıvrılma, dönme, duraksama ve geri çevrilme; bu çekirdek لوي kökünde bükme ve sarma, لوذ kökünde bir yere sığınarak dönme, لوح kökünde bir görünüp çekilerek yönelme, لون kökünde bir halden diğerine dönüşme anlamlarında belirgindirمToplama, tutma ve ağzı kapama imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle soyut dönme ve duraksama hareketi; bir kimsenin eksikliğini toplayıp yüzüne vurma, faili kendi kusuru üzerinde durdurup içsel olarak sıkıştırma ve kınama (لوم) anlamına daralmıştır

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
لÇoban değneği, üvendireYöneltme, sevk etme, sınır çizme ve muhatabı bir hedefe doğru dürtme
وÇengel, çadır kazığıİki durumu birbirine bağlama, sabitleme, fail ile yaptığı iş arasında irtibat kurma
مSuToplanma, içe çekilme, kuşatma ve birikme
لومÇoban değneğinin sevk ediciliğiyle çengelin sabitleyiciliğinin birleşip içe toplanmasıMuhatabın işlediği fiilin çengelle kendisine bağlanarak üvendire gibi yüzüne vurulması, failin kendi kusuru karşısında duraksatılarak iç muhasebeye ve kınanmaya sevk edilmesi

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir işi ağırdan alma, duraksama, bekleme (تلوم); kişinin bir kusur veya eksiklik sebebiyle durdurulup sözle geri çevrilmesi ve yutkunarak, duraksayarak kusurunun yüzüne sayılması
Cahiliye şiiri kullanımıŞair Antere bir beytinde cömertliği sebebiyle aşırı harcama yapıp kınanmaya maruz kalan kimseyi tasvir ederken bu kökün tef'îl babındaki türevini kullanır: رَبِذٍ يَدَاهُ بِالقِدَاحِ إِذَا شَتَا / هَتَّاكِ غَايَاتِ التِّجَارِ مُلَوَّمِ
Erken Arapça kullanımErken dönem şairlerinden Ma'kıl b. Huveylid el-Hüzelî kınanmayı hak etme durumunu ifade ederken şöyle der: حَمِدْتُ اللهَ أَنْ أَمْسَى رَبِيعٌ / بِدَارِ الهُونِ مَلْحِيّاً مُلَامَا

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Arapça لوم kökü, merkezi Sami dil grubunda doğrudan ahlaki veya sözel kınama, gecikme ve kusur isnat etme alanı ile temsil edilir. Batı Sami dillerinde ve İbranicede doğrudan l-w-m kökünün kınama anlamında yaygın kullanımı sınırlı olup, kökün arkaik katmanında yer alan duraksama, homurdanma veya dille ses çıkarma hareketinin Arapçada عتب ve عذل gibi anlamları karşılayacak şekilde geliştiği görülür. İbranicede bu anlam alanı daha çok l-w-n (homurdanma, sızlanma, şikâyet etme) köküyle karşılanırken, Arapça l-w-m kökü hem nesnel bir duraksamayı ve gecikmeyi (تلوم) hem de bu duraksamaya yol açan ahlaki eksikliğin sözel olarak muhataba yöneltilmesini (لوم) içine alacak biçimde semantik bir genişleme göstermiştir. Kökün Afro-Asyatik kökenindeki ses taklidi (mırıldanma, homurdanma, içe doğru konuşma) çekirdeği, klasik Arapçada failin yaptığı yanlış sebebiyle kendi içine dönmesi veya toplum tarafından ayıplanması biçiminde soyutlaşmıştır.

Güven Güçlü

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönتلوم ve لومDuraksama, bir yerde oyalanma fiziksel hareketinden; kusurlu davranışı durdurup kişinin yüzüne kusurunu vurma ve azarlama anlamına semantik geçişKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice l-w-n (şikâyet, homurdanma) ile semantik yakınlıkDudak ve ağız içi homurdanma hareketinin Arapçada vâv-mîm çatısıyla ahlaki kınamaya ve ayıplamaya dönüşmesiGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıSami ailesi dışında güvenilir ve doğrulanabilir doğrudan bir kök akrabalığı tespit edilmemiştirVeri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
لومAnlamlıKınamak, duraksatmakBir kusurundan ötürü muhatabı yermek, azarlamak; bir yerde bekleyip oyalanmakHedef kök; Kur'an'da geçer
لموAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş bağımsız bir üçlü kök olarak işlenmemiştirKur'an'da geçmez; mühmel
ولمAnlamlıBir araya toplamak, düğün yemeği vermekDağınık unsurları bağlayıp bir araya getirmek; evlilik ziyafeti (velime) vermekHedef kökle zıt veya doğrudan anlam bağı zayıftır; Kur'an'da geçmez
وملKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap dilinde kullanılmayan terkipKur'an'da geçmez; mühmel
ملوAnlamlıZaman sürmek, mühlet vermekBir süre boyunca yaşamak, genişlik ve mühlet içinde olmak; günün uzamasıHedef kökün duraksama anlamıyla zaman/mühlet bağlamında örtüşür; Kur'an'da geçmez
مولAnlamlıMal sahibi olmak, zenginleşmekİnsanın sahip olduğu, biriktirdiği ve tasarruf ettiği iktisadi değer (mal)Toplama ve elde tutma yönüyle لوم kökündeki tutma unsuruyla uzak akrabadır; Kur'an'da geçer

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
لومMerkezKınama ve yermeYapılan bir hatanın sorumluluğunu doğrudan failin yüzüne vurarak onu duraksatma ve utandırmaKusur isnadıyla birlikte failin kendi vicdanında kınanacak hale gelmesi durumunu da içerir
عذلKomşuNasihat yollu kınamaلوم köküne göre daha çok öğüt, vazgeçirme ve şefkat tonu barındıran kınamaMuhatabın iyiliği için yapılan, azarlamadan ziyade ıslah gayesi güden sitem
عتبKomşuSitem ve kırgınlık bildirmeDostlar arasındaki sevgiye dayalı kırgınlığı ve beklentiyi dile getirmeSevginin devamını arzulayan, hoşnutsuzluğu giderip rızaya dönmeyi amaçlayan nazik kınama
ذممKomşuZemmetme, aşağılamaAhlaki veya toplumsal planda bir kusuru sebebiyle birini alçaltma ve yermeلوم failin duraksayıp hesap vermesine odaklanırken ذمم kalıcı bir lekeleme ve değersizleştirmeyi hedefler
حمدZıtÖvgü ve şükürle anmaİyilik ve güzelliği isteyerek yapan faili kemal sıfatlarıyla yüceltme ve övmeKınamanın tam karşıtı olarak kusurun değil yetkinliğin ilan edilmesidir

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaلومKusuru yüzüne vurarak yermeFailin fiilinden ötürü hesaba çekilmesi, kınanmayı hak etmesi ve iç muhasebeye yönelmesiKesin
LatinceBlasphemare, increpare, reprehendereAzarlamak, geri çevirmek, kınamakReprehendere fiili kökteki tutma ve geri çekme hareketini tam karşılarken, içsel vicdani sızlama boyutunu eksik bırakırGüçlü
İngilizceBlame, reproach, censureSuçlamak, kınamak, sitem etmekBlame sorumluluk yüklemeyi, reproach ise duygusal sitemi karşılar; kökteki nefsin kendi kendini sorgulaması anlamını tek başına veremezKesin
AlmancaTadeln, vorwerfenKınamak, kusurunu önüne koymakVorwerfen eylemin muhatabın önüne atılmasını tam yansıtır; ahlaki duraksama ve sayrûret boyutunu tam kapsamazGüçlü
FransızcaBlâmer, reprocherAyıplamak, kınamakKamusal veya ahlaki yergiyi karşılar; Kur'an'daki kendini sürekli kınayan nefis derinliğini dışarıda bırakırGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
مَلُوم / مَلُومِينَDoğrudan kınanan, ayıplanan kişiHaddi aşma, cimrilik veya israf sonucu toplum ve Allah nezdinde ayıplanma bağlamı; İsrâ 17:29, Mü'minûn 23:6
مُلِيمKınanmayı bizzat hak etmiş olan (sayrûret)Kişinin kendi tercihiyle kınanacak duruma düşmesi, kınanacak iş yapması bağlamı; Sâffât 37:142, Zâriyât 51:40
اللَّوَّامَةKendi kusurlarını sürekli sorgulayan ve kınayan iç sesKıyamet günü öncesinde insanın vicdani otodenetim ve ahlaki uyanış mekanizması; Kıyâme 75:2
لَائِم / لَوْمَةDışarıdan yönelen baskıcı toplumsal ayıplamaHak yolda yürüyen müminlerin kınayıcıların dedikodusundan ve baskısından çekinmemesi bağlamı; Mâide 5:54
تَلُومُونِي / التَّلَاوُمKarşılıklı suçlama ve sorumluluğu üzerinden atma çabasıŞeytanın ahirette insanları yüzüstü bırakması ve bahçe sahiplerinin dünyadaki pişmanlığı bağlamı; İbrâhîm 14:22, Kalem 68:30

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamKesb, irade ve ceza sorumluluğuŞeytanın ve günahkârların ahirette birbirini kınaması bağlamında kulun fiillerindeki ahlaki ve ontolojik sorumluluğuKınamanın ancak iradi fiillere taalluk edeceği, cebir altında kınamanın anlamsız olacağı vurgusu
FıkıhHukuki ve ahlaki meşruiyet sınırlarıMeşru kılınan ilişkilerde kişilerin kınanmaktan berî olması (غَيْرُ مَلُومِينَ) ve ta'zir cezalarının kınama derecesiHukukun izin verdiği alanın ayıplamadan muaf tutulması ve ayıplamanın tazir basamağı sayılması
TefsirNefis mertebeleri ve içsel tekamülالنَّفْسُ اللَّوَّامَةُ terkibinde nefsin emmâre ile mutmainne arasındaki sorgulayıcı, günaha pişman olan uyanık mertebesiKınamanın yıkıcı bir azarlama değil, arınmaya ve tekamüle götüren yapıcı bir iç muhasebe olarak ele alınması
HadisHakta sebat ve riyadan uzak durmaAllah yolunda kınayıcının kınamasından korkmama ilkesi ve emr-i bi'l-ma'rûf ifasında toplumsal baskıya dirençToplumsal yerginin müminin istikametini bozamayacağı ahlaki cesaret boyutu

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniBireysel ahlak ve takvaVicdani muhasebe mekanizmasıİnsanı günahtan vazgeçirip tevbeye yöneltmeNefsin kendini kınaması ilahi huzurda aklanmanın ön koşulu olan ahlaki bir uyarıcıdırKesin
İlmiMetodoloji ve tenkit faaliyetiBilimsel özeleştiri ve hakem denetimiHatalı hipotez ve çıkarımları ayıklamaBilimsel süreçte üretilen bilginin yöntem ve veri açısından kusurlarının ortaya konmasıGüçlü
SiyasiKamuoyu baskısı ve hesap verebilirlikSivil denetim ve muhalefet eleştirisiİktidarın keyfiliğini toplumsal kınama ile sınırlamaYöneticilerin meşruiyet sınırını aşması halinde kınanma (ملوم) korkusuyla dengelenmesiGüçlü
İktisadiKaynak kullanımı ve harcama dengesiTüketim dengesizliğinin yaptırımıİsraf ve cimriliği önleyerek orta yolu korumaİsrâ 29'da belirtildiği gibi eli büsbütün açmanın veya sıkmanın insanı kınanmış (ملوم) duruma düşürmesiKesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerNegatif geri besleme ve hata düzeltme döngüsüKontrol sistemlerinde çıktının hedeften sapması durumunda sistemin kendini durdurup parametreleri yeniden ayarlaması gibi, kınama da ahlaki sapmayı düzelten bir iç geri besleme sinyalidirGüçlü
Beşeri bilimlerAhlaki otodenetim ve sosyal yaptırım teorisiBireyin içselleştirdiği normlar üzerinden kendi benliğini yargılaması (süper-ego muhasebesi) ve toplumun sapma gösteren davranışa uyguladığı formel olmayan ahlaki yaptırımKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün anlamını yalnızca başkaları hakkında arkadan konuşma, boş dedikodu veya psikolojik olarak yıpratıcı haksız bir suçlama hissine indirgemek
Kur'an içi daha geniş anlamKök; dışarıdan gelen haksız dedikoduya aldırmamayı (لَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ), failin bizzat kendi fiiliyle kınanmayı hak etmesini (مُلِيم), insanın başkasını suçlamayı bırakıp kendini kınamasını ve nihayet içsel tekamülün basamağı olan uyanık vicdanı (النَّفْسُ اللَّوَّامَةُ) kapsar
Yanlış anlamanın doğuracağı hataKök daraltıldığında, Kur'an'ın ahlak teorisindeki en hayati kavramlardan biri olan nefsin kendi kendini sorgulaması ve sorumluluk bilinci zedelenir; kınama yalnızca başkalarının yaptığı bir düşmanlık gibi algılanarak bireysel özeleştiri mekanizması devre dışı kalır

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?İnsanın ahlaki ve hukuki sorumluluğunun sınırlarını çizer; suçun ve günahın faturasını dış etkenlere veya şeytana kesme kolaycılığını yıkarak faili doğrudan kendi iradesiyle yüzleştirir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Ahiret hesaplaşması ve şeytanın itirafı sahnelerinde (İbrâhîm 14:22), iktisadi ahlak ve ifrat-tefrit dengesi ayetlerinde (İsrâ 17:29), nefis mertebeleri ve kıyamet bilincinde (Kıyâme 75:2) ve dava ahlakı ile toplumsal baskıya direnç ayetlerinde (Mâide 5:54) belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Suçu ve günahı sürekli dış güçlere, çevreye veya şeytana yükleyen kaderci kaçışı engeller; şeytanın dahi ahirette 'Beni kınamayın, kendinizi kınayın' diyeceğini ilan ederek sorumluluğun bireyselliğini kesinleştirir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir kusur sebebiyle muhatabın önüne geçip onu duraksatmak, yüzüne kusurlarını dökerek yermek ve yutkunarak konuşmak.
  • Soyut anlamFailin işlediği kusurlu fiil sebebiyle ahlaki kınanmayı bizzat hak etmesi, dışsal kınamalardan arınarak kendi içine dönük vicdani otodenetim ve tevbe sürecini başlatması.
  • Sistematik karşılıkAhlaki ve hukuki sistemde dışsal sosyal yaptırım ile içsel vicdani denetim arasındaki köprü; hatayı düzelten geri besleme mekanizması.
  • LaTeX modeliL(a)=Δ(a,a∗)⋅δi  ⟹  S→{Sint,Sext}
  • LaTeX açıklamasıFormülde a failin gerçekleştirdiği fiili, a∗ olması gereken ahlaki veya hukuki ideal ölçüyü temsil eder. Δ(a,a∗) ideal ölçüden meydana gelen sapma miktarını gösterir. δi fiilin failin kendi iradesiyle gerçekleştiğini gösteren katsayıdır; irade yoksa kınama doğmaz. Sapma ile iradenin çarpımı kınama potansiyelini L(a) doğurur. Bu potansiyel sistemi S iki yönde tetikler: dışsal toplumsal kınama (Sext) ve insanın kendi nefsini hesaba çektiği içsel vicdani geri besleme döngüsü (Sint). Böylece kökün hem nesnel sorumluluğu hem de nefsin kendini kınaması dinamiği sembolik olarak ifade edilmiş olur.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ل