ركن
ر - ك - ن
KÖK- 4 geçiş
- 4 ayet
- 4 sîga
- 12 sözlük
Rükun dayanak demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Rükun dayanak demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.690 harfالكاف والراء والنون معهما
ك ر ن، ك ن ر، ر ك ن، ر ن ك، ن ك ر مستعملات كرن: الكِرانُ: الصنج. والكَرينةُ: الضاربة بالصنج. ويقال: الكرانُ هو العود، قال:
لولا الكرانُ وهذا الناي يطربني
كنر: الكِنّارةُ: الشقة من ثياب الكتّان. والكُنْارُ: السدر بالفارسية.
ركن: رَكِنَ إلى الدنيا: مال إليها واطمأن. يَركَنُ رَكَناً. وَركَنَ يَركُنُ رُكُوناً، لغة سفلى مضر. وناس أخذوا من اللغتين فقالوا: رَكَنَ يَرْكَنُ.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR542 harfرَكَنَ إليه يَرْكَنُ بالضم. وحكى أبو زيد: رَكِنَ إليه بالكسر يَرْكَنُ رُكوناً فيهما، أي مالَ إليه وسكن. قال الله تعالى: "ولا تَرْكَنُوا إلى الذينَ ظَلَموا".وأمَّا ما حكَى أبو عمرو: رَكَنَ يركن بالفتح فيهما، فإنَّما هو على الجمع بين اللغتين. ورُكْنُ الشيء: جانِبُهُ الأقوى. وهو يأوي إلى رُكْنٍ شديدٍ، أي عزّ ومَنَعَةٍ. وجبلٌ رَكينٌ: له أَرْكانٌ عالية. والمُرَكَّنُ من الضروع: العظيمُ، كأنه ذو
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR4.075 harfك ر ن
كنر ، كرن ، نكر ، ركن ، رنك .
كرن : قال الليث : الكَرِينَةُ : الضاربة بالصَّنْج ، والكِرَانُ : الصَّنْج .
قال لبيد :
صَعْلٌ كَسَافِلَةِ القَنَاةِ وَظِيفُهُ
وكَأَنَّ جُؤْجُؤه صَفِيحُ كِران
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الكَرِينَةُ المُغَنِّيَةُ .
كنر : قال الليث : الكِنَّارَةُ : الشقة من ثيابُ الكتَّان .
وقال ابن شميل مثله .
وفي حديث عبد الله بن عمرو ( إنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وتعالى أنزلَ الحقَّ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.997 harf(باب الراء والكاف وما يثلثهما)
(ركل) الراء والكاف واللام أصلٌ يدلُّ على جنسٍ من الضرب بالرِّجْل. يقال رَكَلَه ورَفَسه برِجله. ومَرْكَلاَ الفَرَس مِن جنبيه، حيث يركُل الفارسُ برجليه. وتركَّل على الشيء برجله. وتركَّل الحافرُ بمِسْحَاتِه، إذا ضربَها برِجْله لتدخُل في الأرض. قال الأخطل:
رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1]) والكديد: المُرَكَّل([2]).
(ركم)
(باب الراء والكاف وما يثلثهما) (ركل) الراء والكاف واللام أصلٌ يدلُّ على جنسٍ من الضرب بالرِّجْل. يقال رَكَلَه ورَفَسه برِجله. ومَرْكَلاَ الفَرَس مِن جنبيه، حيث يركُل الفارسُ برجليه. وتركَّل على الشيء برجله. وتركَّل الحافرُ بمِسْحَاتِه، إذا ضربَها برِجْله لتدخُل في الأرض. قال الأخطل: رَبَت ورَبا في حَِجْرِها ابنُ مَدينةٍ *** يَظَلُّ على مِسحاتِه يتركَّل([1]) والكديد: المُرَكَّل([2]). (ركم) الراء والكاف والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على [تجمُّع] الشيء. تقول ركَمت الشيء: ألقَيت بعضَه على بعض. وسحاب مُرْتكمٌ ورُكام. والرُّكمة: الطِّين المجمُوع. ومُرْتَكَم الطريق: سَنَنُه؛ لأنّ المارة تَرْتَكِمُ فيه. (ركن) الراء والكاف والنون أصلٌ واحد يدلُّ على قوَّة. فرُكن الشَّيء: جانبه الأقوى. وهو يأوي إلى رُكْنٍ شديد، أي عِزٍّ ومَنْعَة. ومن الباب رَكَنْتُ إليه أرْكَن. وهي كلمة نادرة على فَعَلْتُ أفْعَلُ من غير حَرفِ حلق. وفلانٌ ركينٌ، أي وقور ثابت. والمرْكن: الإِجَّانة. ويقال: جبلٌ رَكِينٌ([3])، أي له أركان عالية. وركَنْت إليه أي مِلْتُ؛ وهو من الباب، لأنه سكن إليه وثبت عنده. قال الخليل: رَكَنَ يَرْكَنُ رَكْناً. ولغة سُفْلَى مضَر: ركِن يرْكَن. ويقال ركِنَ يَرْكُنُ، وفيه نظَر. وحكى أبو زيد: رَكِنَ يَرْكَنُ. وناقة مُرَكَّنَة الضَّرْع، أي مُنْتَفِخَتُه، أي كَأنَّه رُكْن. (ركو) الراء والكاف والحرف المعتل أصول ثلاثة: أحدُها حملُ الشيء على شيءٍ وضمُّه إليه، والآخَر إصلاحُ شيءٍ، والثالث وِعاء الشيء. فالأوّلُ قولُهم: رَكَوْتُ على البعير الحِملَ: ضاعفْتُه. ومن الباب ركَوْتُ عليه الأمْرَ والذَّنب، أي حملتُه عليه. وقال بعضُهم: أنَا مُرْتَكٍ على كذا، أي معوِّلٌ عليه. ومالي مُرتكىً إلاّ عليك. وحكى الفرّاء: أرْكَيْتَ عليَّ ذنباً لم أُذْنِبْه. ومن الباب أركَيتُ إلى فلانٍ: لجأتُ إليه. ومنه أرْكِنِي إلى كذا، أَي أخِّرْني، للدَّيْنِ يكون عليه*. وركَوتُ عنهم بقيّةَ يومي، أي أقمت. أمّا إصلاحُ الشيء فالمركوُّ الحَوض المستطيل، ويقال المُصْلَح، قال: * قامَ على المَرْكُوِّ ساقٍ يفْعَمُهْ * وركَوْتُ الشيءَ، إذا سدَّدْتَه وأصلَحتَه. قال سُويد بن كُراع: فدَعْ عنك قوماً قد كَفَوْكَ شُؤونَهم *** وشأنُك إلا تَرْكُهُ متفاقِمُ([4]) أي إن لم تُصلِحْه. ويقال أركَيْتُ لفلانٍ شيئاً، إذا هيّأْتَه له. وأما الأصل الآخَر فالرَُِّكْوة معروفة؛ ومنه الرَّكِيّ؛ لأنه كأنه وعاءُ ما يكونُ فيه. (ركب) الراء والكاف والباء أصلٌ واحد مطّرد منقاس، وهو علُوُّ شيءٍ شيئاً. يقال رَكِب رُكوباً يَرْكَب. والرِّكاب: المَطِيّ، واحدتَها راحلة. وزَيْتٌ ركابيٌّ؛ لأنه يُحمَل من الشام على الرِّكاب. وما له رَكُوبة ولا حَمُولة، أي ما يركبه ويَحمِل عليه. والرَّكب: القَوم الرُّكْبان؛ وكذلك الأُركُوب. وناقةٌ رَكْبانةٌ: تصلُح للرُّكوب. وأرْكَبَ المُهْر: حان أن يُرْكَبَ. ورجل مُرَكَّبٌ: استعارَ فرساً يقاتِل عليه، ويكون له نِصفُ الغَنيمة ولصاحب الفرس النِّصف. ومن الباب رَوَاكِبُ الشَّحم، وهي طرائقُ بعضُها فوقَ بعض في مُقدَّم السَّنام. فأمَّا التي في المؤخَّر فهي الرَّوادف، الواحدة راكبةٌ ورادفة. والرَّكَّابة: شِبه فسيلةٍ من أعلى النخلة عند قِمّتها، ربَّما حملَتْ مع أمِّها. وزعم الخليلُ أنَّ الرَّكْب والأُركوبَ راكبُو الدّوابّ، وأن الرُّكَّاب رُكَّاب السفينة. والمُرَكَّب: الأصل والمنْبِتُ. يقال هو كريم المركَّب. ومن الباب رُكْبة الإنسان، وهي عاليةٌ على ما هي فوقَه. والأركَبُ: العظيم الرُّكْبة. ويقال: رَكَبْتُ الرّجلَ أركُبُه، إِذا ضربْتَ رُكْبتَه أو ضربتَه برُكبتِك. والرَّكيب: ما بين نَهْرَيِ الكَرْم؛ وهو الظَّهر الذي بين النَّهْرين، ويكون عالياً على دونه. والرَّاكب: داءٌ يأخذ الغنمَ في ظهورها. ومن الباب الرَّكَب ركَب المرأة. قال الخليل: ولا يقال للرّجل، إنَّما هو للمرأة خاصّة. وقال الفرّاء: الرَّكَب: العانةُ للرَّجُل والمرأة. قال: لا ينْفعُ الجاريةَ الخِضابُ([5]) ***ولا الوِشاحان ولا الجلبابُ* مِن دُون أن تلتقِيَ الأركابُ * (ركح) الراء والكاف والحاء أصلٌ واحد، وهو يدل على إنابةٍ إلى شيءٍ ورُجوعٍ إليه. قال الخليل: الرُّكوح: الإنابة إلى الأمر. وأنشد: رَكَحْتُ إليها بعد ما كنتُ مُجْمِعاً *** على هَجْرِها وانسبْتُ باللَّيل ثائرا([6]) فهذا هو الأصل. ثمَّ يقال لرُكْن الجبلِ المُنيفِ الصّعبِ رُكْح. والرُّكْح والرُّكْحة: سَاحة الدّار. والرُّكْحة البقيّة من الثَّريد تبقى في الجَفْنة، كأنّه شيءٌ أوى إلى أسفل الجَفْنة. ويقال جَفْنةٌ مرتكِحةٌ، إذا كانت مكتنِزةً بالثَّريد. ومن الباب: سَرْجٌ مِركاحٌ، إذا كان يتأخَّر عن ظَهْر الفَرس. (ركد) الراء والكاف والدال أصلٌ يدلُّ على سُكون. يقال ركَدَ الماءُ: سكَنَ. وركَدتِ الرِّيحُ. وركَد الميزان: استَوَى. وركد القومُ رُكوداً: سكنُوا وهدَؤوا. وجَفنَةٌ رَكود: مملوءة. فأمّا قولُهم تراكَدَ الجوارِي، إذا قعدَتْ إحداهُنّ على قدميها ثم نَزَتْ قاعدةً إِلى صاحبتها، فهذا إن صحَّ فهو شاذٌّ عن الأصل. (ركز) الراء والكاف والزاء أصلان: أحدهما إثبات شيءٍ في شيء يذهب سُفْلاً، والآخر صَوت. فالأول: رَكَزْتُ الرُّمحَ رَكْزاً. ومَرْكَز الجند: الموضع الذي أُلزِمُوه. ويقال ارتكَزَ الرّجُل على قوسه، إذا وضَعَ سِيَتَها بالأرض ثمّ اعتمَدَ عليها. ومن الباب: الرِّكَاز، وهو المال المدفون في الجاهليّة، وهو من قياسِه؛ لأنّ صاحبَه رَكَزَه. وقال قوم: الرِّكاز المعْدِن. وأركَزَ الرّجُلُ: وجَدَ الرِّكاز. فإِن كان هذا صحيحاً فهو مُستعار. والمرتَكِز: يابس الحشيش الذي تكسَّرَ ورَقُه وتطايَرَ. ومعناه أنَّه ذَهَب منه ما ذهبَ وارتكز هذا، أي ثَبَت. (ركس) الراء والكاف والسين أصلٌ واحد، وهو قلْبُ الشّيء على رأسِه وردُّ أوّلِه على آخِره. قال الله جلّ ثناؤه: ﴿وَاللهُ أَرْكَسَهُمْ بِمَا كَسَبُوا﴾ [النساء 88]، أي ردّهم إلى كفرهم. ويقال ارتكس فلانٌ في أمرٍ قد كان نجا منه. والرَّكوسيَّة: قومٌ لهم دينٌ بين النَّصارى والصابئين. وأُتِيَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم، حين طَلب أحجاراً للاستنجاء، بِرَوْثَة، فرمَى بها وقال: "إنّها رِكْس". ومعنى ذلك أنَّها ارتكَسَت عن أن تكون طعاماً إلى غيره. (ركض) الراء والكاف والضاد أصلٌ واحدٌ يدلُّ على حركةٍ إلى قُدُمٍ أو تحريكٍ. يقال ركَض الرّجُل دابّتَه، وذلك ضَرْبُه إِيَّاها برجلَيْه لتتقدَّم. وكثُر حتَّى قيل ركَضَ الفرَسُ، وليس بالأصل. وارتكاض الصبيّ: اضطرابُه في بَطْن أمِّه. قال الخليل: وجُعِل الرَّكْض للطَّير في طيَرانها. ويقال أرْكَضَتِ الناقة، إذا تحرَّكَ ولدُها في بطن أمِّها. وفي بعض الحديث في ذكر دم الاستحاضة: "هو رَكْضَةٌ من الشَّيطان"، يريد الدَّفْعة. (ركع) الراء والكاف والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على انحناءٍ في الإنسان وغيرِه. يقال ركَعَ الرّجلُ، إذا انحنى. وكلُّ منحنٍ راكع. قال لَبيد: أُخبِّر أخبارَ القُرونِ التي مضَتْ *** أدِبُّ كأنِّي كلَّما قُُمتُ راكعُ([7]) وفي الحديث ذِكْر المشايخ الرُّكَّع([8])، يريد به الذين انحنَوْا. والرُّكوع في الصلاة من هذا. ثمّ تصرّف الكلامُ فقيل للمصلِّي راكع، وقيل للسَّاجد شكراً: راكع. قال الله تعالى في شأن داودَ عليه السلام: ﴿فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ رَاكِعاً وَأَنَابَ﴾ [ص 24]. وقال في موضع آخر: ﴿وَاسْجُدِي وَارْكَعِي مَعَ الرّاكِعِينَ﴾ [آل عمران 43]، قال قومٌ: تأويلها اسجدي، أي صلِّي؛ واركعي مع الراكعين، أي اشكري لِله جلّ ثناؤُه مع الشاكرين. قال ابن دُريد: الرُّكْعة([9]): الهُوَّة في الأرض؛ لغة يمانِيّة. -------------------------------------------------ـ ([1]) سبق البيت في (1: 334/ 2: 319) مع تخريجه. ([2]) في اللسان: "والكديد: التراب الدقاق المكدود المركل بالقوائم. قال امرؤ القيس: مسح إذا ما السابحات على الونى *** أثرن الغبار بالكديد المركل".([3]) في الأصل: "ركن"، صوابه من اللسان والقاموس. ([4]) البيت في المجمل واللسان (ركا). ([5]) وكذا في البيان (3: 207). وفي اللسان: "لا يقنع". ([6]) البيت في اللسان (ركح) مبتور محرف. ([7]) ديوان لبيد 23 طبع 1880 واللسان (ركع). ([8]) هو حديث: "لولا مشايخ ركع، وصبية رضع، وبهائم رتع، لصب عليكم العذاب صبا، ثم رص رصا". ([9]) الجمهرة (2: 385). وضبطت في اللسان بفتح الراء ضبط قلم، وقد نص في القاموس على أنها بالضم. ـ
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR359 harfر ك ن
استلم أركان البيت.
وكأنه ركن يذبل.
وجبل ركيـن: عزيـز ذو أركـان.
وشـيء مركـن: لـه أركان.
وركن إليه ركوناً وهو راكن إلى فلان وساكن إليه.
ومن المجاز: فلان يأوي من عز قومه إلى ركن شديد.
وتمسحت بأركانه: تبركت به.
وناقة مركنة الضرع: منتفخته.
ورجل ركين: رزين شبه بالجبل الركين وقد ركن ركانة.
وزرعوا الرياحين في المراكن.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.219 harfرَكِنَ إلى الشيءِ ورَكَنَ يَرْكَنُ ويَركُنُ رَكْناً ورُكوناً فيهما ورَكانَةً ورَكانِيَةً أَي مال إليه وسكن. وقال بعضهم: رَكَنَ يَرْكَن، بفتح الكاف في الماضي والآتي، وهو نادر؛ قال الجوهري: وهو على الجمع بين اللغتين. قال كراع: رَكِنَ يَرْكُنُ، وهو نادر أَيضاً، ونظيره فَضِلَ يَفْضُل وحَضِرَ يَحْضُر ونَعِمَ يَنْعُم؛ وفي التنزيل العزيز: ولا تَرْكَنُوا إلى الذين ظلموا؛ قرئ بفتح الكاف من رَكِنَ يَرْكَنُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR516 harf* ر ك ن * * رَكَنَ * إليه من باب دخل وركن أيضا بالكسر * رُكُونا * أي مال إليه وسكن قال الله تعالى ﴿ولا تركنوا إلى الذين ظلموا﴾ وحكى أبو عمرو * رَكَن * من باب خضع وهو على الجمع بين اللغتين ورُكن الشيء جانبه الأقوى وهو يأوي إلى * رُكْنٍ * شديد أي إلى عز ومنعة وجبل * رَكينٌ * له أركان عالية و * المِرْكَنُ * بالكسر الإجانة التي تغسل فيها الثياب ورجل * رَكينٌ * أي وقور بين * الرَّكَانَةِ * وقد *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.732 harf: ( رَكَنَ إليه ) يَرْكُنُ ، ( كنَصَرَ ؛ و ) حَكَى أَبو زَيْدٍ : رَكَنَ إليه يَرْكَنُ مِثْل ( عَلِمَ ؛ و ) أَمَّا حَكَاه أَبو عَمْرٍ و : رَكَنَ يَرْكَنُ مِثْل ( مَنَعَ ) ، فإنَّما هو على الجمْعِ بينَ اللّغَتَيْنِ ، ( رُكوناً ) ، بالضَّمِ مَصْدَرُ الأَوَّلين : ( مالَ ) إليه ( وسَكَنَ ) ، كلُّ ذلك عن
الصِّحاحِ .
قالَ الّلهُ تعالى : ﴿ولا تَرْكَنُوا إلى الذين ظَلَموا﴾ ، قُرِىءَ بفتحِ الكافِ من
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.716 harfرَكَنَ اـِلَيْهِ
1 رَكَنَ اـِلَيْهِ ذ , (S, Mgh, Msb, K,) aor. رَكُنَ ; (S, Msb, K;) of the dial. of the lower (سُفْلَى) [app. in territory] of Mudar, and said by Az to be not chaste [thought it, or the third, seems to be the most common of the dial. vars. here mentioned]; (Msb;) and رَكِنَ aor. رَكَنَ ; (S, Msb, K;) mentioned by AZ; (S;) and رَكَنَ, aor. رَكَنَ ; (S, Msb, K;) which is a
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.063 harfرَكَنَ
رَكَنَ U رَكِنَ A ( n. ac. رُكُوْن 27 )
a. [ Ila ], Relied upon, trusted, confided in.
رَكُنَ
رَكُنَ U ( n. ac. رَكَاْنَة 22t , رُكُوْنَة 27t ),
a. Was firm; was steady, grave.
رَكَّنَ
رَكَّنَ II ,
a. Fixed, made firm; strengthened; consolidated.
b. Quieted; rendered steady &c.
أَرْكَنَ
أَرْكَنَ IV
a. [ Ila ], Relied upon &c.
b. Inspired with confidence in.
تَرَكَّنَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR11.857 harfركن
رَكَنَ - يَرْكَنُ - رُكْن
رَكَنَ - يَرْكَنُ + كائن + إلى كائن أو شيء: يلجأ إليه ليتقوى به ويسنده ويثبته في مكانه: يلجأ الكائن أوالشيء الضعيف، إلى جسم صلب ليكون له عامل ثبات وسند في مكانه، وعامل حماية من مؤثرات ضارة أخرى
﴿وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمْ النَّارُ﴾: ولا تلجؤوا إلى الذين ظلموا لطلب الدعم والإسناد
Mücavir kökler16 mücavir (30 toplam)
- ولي
2 ortak ayet · Veli arka demektir
- ثبت
1 ortak ayet · Sibat(Te) kayış demektir
- كود
1 ortak ayet · Neredeyse o
- أوي
1 ortak ayet · Eveye kuş yuvası demektir
- قوي
1 ortak ayet · Kuvvet
- مسس
1 ortak ayet · Ona dokundu
- سحر
1 ortak ayet · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
- قلل
1 ortak ayet · Az
- شدد
1 ortak ayet · Sicim bağıdır
- نصر
1 ortak ayet · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
- دون
1 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- نور
1 ortak ayet · Ateş demektir
Geçtiği ayetler(4)
فَتَوَلَّى بِرُكْنِهِ وَقَالَ سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ
Onun dayanağıylaO, erkanı ile birlikte yüz çevirmiş; ya bir büyücü, ya da bir delidir, demişti.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ركن |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عمد, سند, وثق |
| Zıt Kök | خذل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir yapının veya nesnenin yükü taşıyan en güçlü köşesi, sığınılan korunaklı dayanağı |
| Çekirdek Özet 2 | Güç ve himaye arayışıyla bir unsura meyledip ona bağlanma ve güvenerek sığınma |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal ve ahlaki dayanağın fani, zalim güçlere değil mutlak sığınağa tahsis edilmesi gerekliliği |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir sempati veya sevgi sanıp, iradi olarak zalim otoriteye ve fani güce ontolojik dayanak bağıyla yaslanma tehlikesini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رك | Ağırlık binmesi, baskı altında toplanıp yoğunlaşma ve zemine oturma hareketini ifade eder; ركب kökünde üstüne binip yük olma, ركد kökünde hareketsizce zemine çökme, ركز kökünde zemine saplanıp sabitlenme, ركم kökünde üst üste yığılıp baskı oluşturma örneklerinde bu ortak basınç ve oturma dinamiği açıkça görülür | ن | Filizlenme, canlılık ve süreklilik bildiren harfin eklenmesiyle zemine oturan ağırlık tek taraflı bir çökme olmaktan çıkarak, bütün bir yapıyı sürekli biçimde taşıyan, ona sığınak ve direnç kazandıran dinamik bir köşeye ve dayanağa dönüşmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Bütün gövdeyi yönlendiren, ağırlığın ve önceliğin merkezini oluşturan tepe nokta |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Taşınan yükü alttan kavrayan, eğrilerek basıncı emen ve içine alıp tutan taşıyıcı cephe |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Ayrılmaz bir devamlılık, dirençli bir bağlılık ve yük taşıma kararlılığı |
| ركن | Üstten binen ağırlığın kavranarak süreklilik kazanan güçlü bir dayanakta sabitlenmesi | Yükün en güçlü cephe ve köşe tarafından kavranıp taşınması ve bu sağlam noktaya güvenle yaslanma eylemi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dağın en sarp, aşılmaz çıkıntısı; bir yapının bütün ağırlığı taşıyan en muhkem köşe duvarı ve devenin iri memesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde dağın yıkılmaz, sarp burçları için ركين nitelemesi kullanılır; nitekim el-A‘şâ şiirinde heybetli ve sarsılmaz dağ sığınağını bu kökle tasvir etmiştir |
| Erken Arapça kullanım | Bedevi hayatında kabilenin savaşta arkasını yasladığı askeri güç, silahlı birlik ve şeref kaynağı olan topluluk ركن olarak adlandırılmış; sığınılacak güçlü korunak anlamında darbımesel haline gelmiştir |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça ركن kökü, merkezi Sami dillerinde ağırlık taşıma, yerleşme ve sığınak bulma semantik alanıyla ilişkilidir. Kökün asli çekirdeğini oluşturan رك iki harfli tabanı; Akadca rekū (yaslanmak, bir yere yanaşıp sığınmak) ve Süryanice r-k-n (eğilmek, bir yana meyledip yaslanmak) biçimleriyle fonetik ve semantik paralellik gösterir. Klasik İbranicede kök doğrudan üçlü biçimde yaygın olmayıp meyil ve eğilme ekseninde ikincil formlarla temsil edilir. Arapçada ise kök, hem taşınmaz fiziki yapının en sağlam taşıyıcı köşesi (maddi dayanak) hem de insanın zaaf anında sığındığı toplumsal ve askeri kudret (manevi dayanak) anlamında çift yönlü bir soyutlama derinliği kazanmıştır. Bu evrim, göçebe kabilelerin sığınak arayışından yerleşik mimarinin köşe taşlarına uzanan kültürel dönüşümü yansıtır.
Güven Güçlü
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ركن الشيء / ركن إليه | Bir nesnenin en muhkem köşesi olmaktan bir kimseye/otoriteye güvenip meyil göstermeye doğru semantik genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice r-k-n ve Akadca rekū | Yaslanma, bir yana meyledip başını koyma ve sığınak edinme anlam alanı ortaklığı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman | Kök düzeyinde kesin bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Payne Smith, Compendious Syriac Dictionary; Maqāyīs al-Lugha; Lane’s Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ركن | Anlamlı | Güçlü köşe ve dayanak | Bir yapının veya topluluğun en kuvvetli cephesi, sığınak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| رنك | Anlamlı | Renk ve kabile adı | Karışıklık, bulanıklık yahut belirli bir soy/fırka nispeti | Kur'an'da geçmez |
| كرن | Anlamlı | Vurmalı/telli çalgı | Ud veya zilli müzik aleti; ritmik çarpma | Kur'an'da geçmez |
| كنر | Anlamlı | Toplanıp sertleşme | Bir araya toplanma veya sertleşip düğümlenme | Kur'an'da geçmez |
| نرك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu dizilişte kök teşekkül etmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| نكر | Anlamlı | Yadırgama ve bilinmezlik | Alışılmadık olanı tanımama, kurnazlık, şiddet ve inkâr | Kur'an'da geçer; hedef kökle zıtlaşma bağı vardır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ركن | Merkez | Güçlü dayanak ve meyil | Bir şeyin ağırlığı bizzat taşıyan en kuvvetli cephesine güvenip yaslanmak | Yapının köşe desteği ve sığınılan güç |
| عمد | Komşu | Taşıyıcı direk | Ağırlığı ortadan veya alttan dikey olarak taşıyan ana kolon | Doğrudan dik durma ve taşıma işlevi |
| سند | Komşu | Sırt verme ve destek | Bir nesnenin arkasına yaslanarak ayakta kalması | Düşmeyi önleyen yatay veya eğik destek |
| وثق | Komşu | Sağlam bağ ve güven | Çözülmez bir bağ ile bağlanıp emin olma | Sözleşme, ip ve itimat eksenli sağlamlık |
| خذل | Zıt | Desteksiz bırakma | Dayanılması umulan desteğin aniden çekilip düşüşe terk edilmesi | Yardım ve koruyucu desteğin yok edilmesi |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ركن | Güçlü köşe, dayanak ve meyil | Hem mimari köşe taşını hem de sığınılan orduyu ve meyletmeyi kapsar | Kesin |
| Latince | Cardo / Fulcrum / Inclinare | Menteşe, dayanak noktası, eğilmek | Maddi destek ve yönelim yönünü karşılar; fani sığınak trajedisini dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Pillar / Stronghold / Lean upon | Sütun, dayanak, boyun eğip yaslanma | Güçlü dayanak ve itimat boyutunu verir; kök mimari bütünlüğünü kısmen eksik bırakır | Güçlü |
| Almanca | Stütze / Pfeiler / Zuneigen | Destek, temel direk, bir tarafa eğilmek | Yapısal destek ve psikolojik meyil boyutunu ayrı kelimelerle karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Pilier / Point d'appui / Encliner | Temel dayanak noktası, meyletmek | Hem mekanik taşıyıcıyı hem iradi yönelişi aktarır | Güçlü |
Kaynak Charlton T. Lewis, Latin Dictionary; Oxford English Dictionary; Wahrig Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رُكْنٍ | Sığınılacak kabile kudreti ve askeri güç | Hz. Lût'un azgın topluluğa karşı çaresizlik içinde sığınacak kuvvetli bir dayanak arayışı (Hûd 11:80) |
| تَرْكَنُوا | Zalimlerin tahakkümüne meyletme ve rıza gösterme | Müminlerin adaletsiz ve tecavüzkâr odaklara en küçük bir yakınlık dahi duymaması uyarısı (Hûd 11:113) |
| تَرْكَنُ | Müşriklerin tekliflerine az da olsa meyledip taviz verme | Hz. Peygamber'in ilahi koruma olmasaydı tebliğde tavize kayma ihtimali (İsrâ 17:74) |
| بِرُكْنِهِ | Firavun'un ordusu, askeri erkanı ve kibri | Firavun'un saltanatına, ordusuna ve mülküne güvenerek haktan yüz çevirmesi (Zâriyât 51:39) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tevhid ve tevekkül | Kulun Allah'tan başka fani güçlere (sebeplere) ontolojik dayanak olarak güvenmesinin şirke açılan kapısı | Kalbin yalnızca mutlak kudrete istinad etmesi |
| Fıkıh | İbadet ve akit teorisi | Bir ibadetin veya akdin mahiyetini oluşturan, bulunmaması halinde bâtıl kılan asli kurucu unsur (rükün) | İbadetin olmazsa olmaz iç parçası |
| Tefsir | Siyasi ve ahlaki meyil | Zalimlere rükun etmenin hududu; kalbi meyil, dalkavukluk ve işbirliğinin haram kılınışı | Pasif sempatinin bile zulme ortaklık sayılması |
| Hadis | Peygamberlerin sığınağı | Hz. Lût'un zikredildiği rivayetlerdeki 'şiddetli bir dayanak' ifadesinin Allah'ın himayesi olarak tefsiri | Asıl aşılmaz kalenin ilahi himaye oluşu |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet ve tevekkül | Mutlak melce | Ruhsal ve varoluşsal denge | İnsanın sığınacağı tek hakiki ve sarsılmaz rükün Allah'ın kudretidir | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Temel öncül (aksiyom) | Bilgi yapısını taşıma | Bütün türetilmiş bilgilerin üzerine inşa edildiği sarsılmaz kurucu ilkeler | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve güç | Ordu ve toplumsal dayanak | İktidarı ayakta tutma | Yöneticinin arkasını dayadığı askeri birlik veya meşruiyet sağlayan halk desteği | Kesin |
| İktisadi | Servet ve üretim | Sermaye ve üretim araçları | İktisadi bünyeyi taşıma | Ekonomik sistemin kriz anlarında çökmesini önleyen ana rezerv ve üretim omurgası | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Taşıyıcı düğüm noktası (statik mesnet) | Yapı mühendisliğinde ve fizikte dış kuvvetlerin bileşkesini zemine aktaran köşe kolonları ve yük dağıtım matrisi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal istinat ve meşruiyet odağı | Sosyolojide bir toplumsal kurumun veya rejimin çökmeden varlığını sürdürebilmek için arkasına aldığı hegemonik ittifak tabanı | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece mimari bir 'köşe' veya fıkhi bir 'şart/kural' terimine indirgeyip, zalimlere meyletmeme uyarısındaki varoluşsal yaslanma boyutunu unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem fani güç vehmine kapılan tiranların yıkılış mekanizmasını hem de müminin ahlaki duruşundaki tavizsiz istikametini kuşatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zalimlerin zulmüne fiilen kılıç çekmemeyi yeterli sanarak; onlara gösterilen en ufak fikri meylin, meşruiyet sağlama çabasının veya sessiz sempatinin Kur'an nezdinde ateşi celbeden bir cürüm olduğunu kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın iktidar, tevekkül ve ahlaki sadakat mimarisini çözümler; insanın nihai kertede kime ve neye yaslandığını teşhir eder |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin yalnızlık anlarındaki sığınak arayışında (Lût kıssası), tiranların ordularıyla helak oluşunda (Firavun kıssası) ve müminlerin gayrimeşru güçlerle ilişkilerini düzenleyen nehiylerde |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Pasif rızanın masumiyet getireceği yanılgısını yıkar; zira zulme payanda olmak ve meyil duymak (rükun), zulmün bizzat kendisi kadar tehlikeli bir ontolojik savrulmadır |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir yapının bütün yükünü zemine ileten en muhkem köşe desteği ve sarp dağ çıkıntısı.
- Soyut anlamBir güce, fikre veya otoriteye emniyet duyarak bütünüyle bağlanma, ona sığınma ve kalben meyletme hali.
- Sistematik karşılıkVarlığın ve eylemin üzerine oturtulduğu meşruiyet zemini; bu zeminin fani ve haksız güçlerden arındırılıp mutlak hakikate raptedilmesi zorunluluğu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde bireyin veya toplumun genel istikrar ve güvenlik durumunu; yaslanılan muhtelif güç ve dayanak odaklarını (rükünleri); bu odaklara duyulan meyil ve itimat katsayısını temsil eder. Eğer seçilen dayanak odağı zulüm ve haksızlık kümesine aitse (), sistemdeki ahlaki ve varoluşsal sapma türevi kaçınılmaz bir yıkım ve felaket potansiyeline () ulaşır. Hakiki sebat ancak dayanağın mutlak adalete tahsisiyle mümkündür.