زلم
ز - ل - م
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 2 sîga
- 12 sözlük
Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.630 harfباب الزاي واللام والميم معهما
ز ل م، ز م ل، ل ز م، ل م ز مستعملات
زلم:
الزُّلَمُ، والزَّلَمُ، وجمعه: أزلام، وهي القِداح التي لا ريش لها، كانت العرب تَسْتَقْسِمُ بها عند الأمور إذا همّ بها أحدهم، مكتوبٌ عليها: افْعَلْ لا تَفْعَلْ، قال:
فرمى فأخطأه وجال كأنّه زَلَم على الأماعز مِنْعَبُ
أي: سريعٌ، والزَّلَمَةُ تكون للمِعْزَى متعلّقة في حلوقها كالقُرْط، فإذا كانت في الأُذُن فهي زَنَمة والنَّعْتُ:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.185 harfيقال: هو العبدُ زُلَّمَةً وزُلَمَةً، وزَلْمَةً وزَلَمَةً. أي قُدَّ قَدَّ العبد. وقال الكسائي: أي حَقَّاً. قال اللحياني: يقال ذلك في النّكرة، وكذلك في اَمَةِ. قال: يقال هو العبد زُلَّماً يا فتى، أي قدَّاً أو حَذْواً. ويقال للمرأة التي ليست بطويلة: امرأةٌ مُزَلَّمَةٌ، مثل مُقَذَّذَةٍ. ورجلٌ مُزَلَّمٌ ومُقَذَّذٌ، إذا كان مخفَّف الهيئة. قال: ويقال قِدْحٌ مُزَلَّمٌ وزَليمٌ، أي طُرٌّ وأُجيدَ قَدُّهُ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.938 harfز ل م
زلم ، زمل ، لزم ، لمز ، ملز : مستعملة .
زلم : قول الله جلّ وعزّ : ( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ذاَلِكُمْ فِسْقٌ ) ( المائدة : 3 ) ، أما الاستقسام فقد مَرَّ تفسيرُه في كتاب القاف ، وأمَّا الأَزْلام : فهي قِداحٌ كانت لقُريش في الجاهليّة ، مكتوبٌ على بعضِها الأمْر ، وعلى بعضها النَّهي : اِفعَلْ ولا تَفْعَل ، قد زُلِّمَتْ وسُوِّيتْ ووُضِعتْ في الكعبة يقوم لها سَدَنَةُ البيت ، فإذا
ز ل م زلم ، زمل ، لزم ، لمز ، ملز : مستعملة . زلم : قول الله جلّ وعزّ : ( وَأَنْ تَسْتَقْسِمُواْ بِالاَزْلاَمِ ذاَلِكُمْ فِسْقٌ ) ( المائدة : 3 ) ، أما الاستقسام فقد مَرَّ تفسيرُه في كتاب القاف ، وأمَّا الأَزْلام : فهي قِداحٌ كانت لقُريش في الجاهليّة ، مكتوبٌ على بعضِها الأمْر ، وعلى بعضها النَّهي : اِفعَلْ ولا تَفْعَل ، قد زُلِّمَتْ وسُوِّيتْ ووُضِعتْ في الكعبة يقوم لها سَدَنَةُ البيت ، فإذا أراد رجلٌ سَفَراً أَو نِكاحاً أَتَى السادِقَ فقال له : أخرِجْ لي زَلَماً ، فيُخْرِجه ويَنظُر إليه ، فإن خَرَج قِدْحُ الأمْر مَضَى على ما عَزَم ، وإن خَرجَ قِدْح النَّهي قَعَد عمَّا أراده . وربّما كان مع زَلَمان وضعَهما في قِرَابه ، فإذا أراد الاستقسام أخرَجَ أحَدَهما . وقال الحطيئةُ يمدَح أبا موسى الأشعريّ : لا يَزْجُرُ الطَّيرُ إن مَرّت به سُنُحاً ولا يُفيض على قِسْمٍ بأَزْلامِ وقال طَرَفة : أَخَذَ الأَزْلامَ مُقْتَسِماً فَأَتَى أَغواهُما زُلَمُهْ والاقتسامُ والاستقسامُ : أن يميلَ بين شيئين أَيَفْعل أو لا يَفْعَل ، ويقال : مَرَّ بنا فلان يَزْلم زَلَماناً ويَحذِمُ حَذَماناً . وقال ابن شُميل : ازْدَلم فلانٌ رأس فلان ، أي : قَطَعه ، وزَلَم اللَّهُ أنفَه . وقال ابن السّكيت : هو العبد زُلماً وزُلْمَه ، أي : قَدُّه قَدُّ العَبد ، ويقال للرجُل إذا كان خفيف الهيئة ، وللمرأَة الّتي ليست بطويلة : رجُلٌ مُزلَّم ، وامرأَةٌ مزلَّمة . ويقال : قِدْحٌ مُزَلَّم ، وقِدْح زَليم : إذا طُرّ وأجيد صنْعَتُه . وعَصاً مزَلَّمة . وما أَحْسنَ ما زَلَّمَ سَهْمَه ، وقال ذو الرُّمَّة : كأَرْحاءِ رَقْطٍ زَلَّمَتْهَا المَناقِرُ أي : أخذَت المَناقرُ من حُروفها وسَوَّتها . وأَزلامُ البَقَر : قوائمُها ، قيل لها أَزْلام لِلَطَافتها ، شُبِّهتْ بأزلام القِداح . أخبرني بذلك المنذريُّ عن الحرّاني عن الثوريّ ، وأنشد : تَزِلُّ عن الأرض أَزْلامُه كما زَلَّتِ القَدَمُ الآزِحَهْ وقال ابن الأعرابي : شبَّهها بأَزلام القِداح ، واحدها زَلَم ، وهو القِدْح المَبْرِيّ . وقال الأخفش : واحد الأزْلام زُلَم وزَلَم وأَنشَد : باتَ يقاسِيها غلامٌ كالزُّلَمْ ويقال زلمت الحوض فهي مزلوم : إذا ملأته . وقال : حابية كالثَّغب المزلوم . وقال الليث : الزَّلَمةُ : تكون للمِعزى في حُلوقها متعلقة كالقُرْطِ ، وإذا كانت في الأذُن فهي زَنَمة ، والنعت أَزْلَم وأزْنَم ، والأنثى زَلْماء وزَنْماء . وقال أبو عمرو : الأزْلام : الوِبَار ، واحدها زَلم ، وقال قحيف : يبيتُ مع الأزلامِ في رأسِ حالقٍ ويَرْتَادُ ما لم تَحترزه المخَاوفُ أبو عبيد عن الكسائي : هو العبد زَنْمة وزُنْمَة ، أو زَلْمة وزُلْمَة . وقال الأصمعي : المزلَّم : الرجل القصير . وقال ابن الأعرابيّ : المزلَّمُ والمزنَّمُ : الصغير الجُثة . أبو عبيد عن أبي زيد قال : الأزلَمُ : الجَذَعُ : هو الدَّهر ، يقال : لا آتيه الأزْلَمَ الجَذَع ، أي : لا آتيه أبداً . ومعناه : أن الدَّهر باق عَلَى حاله لا يتغيَّر على طول أيامه ، فهو أبداً جَذَع لا يُسِنّ . وقال اللّحياني : أوْدَى به الأزْلَمُ ، الجذَعُ ، والأزْنَمُ : الجذع ، أي : أهلكه الدَّهْر . أبو زيد : غلامٌ مزلَّم : إذا كان سَيء الغِذَاء ، ويقال للوعل مُزَلّم ، وقال الشاعر : لو كان حَيٌّ ناجياً لنجا من يومِه المُزَلَّمُ الأعْصَمْ وقال يعقوب في قوله : كأنها ربابيح تنزو أو فرارٌ مُزلم . قال : الربابيح والقرد العظام ، واحدها رُبَّاح . والمزلم : القصير الزلم . وقال أبو زيد : المزلَّمُ : السيء الغذاء . أبو زيد : ازْلأَمَّ القوم ازْلِئْماماً : إذا ارتَحلوا . وقال العجاج : واحتملوا الأمور فازْلأمُّوا يقال للرجل إذا نهض فانتصب : ازْلأَمَّ . وازلأمّ النهارُ : إذا ارتفع . لزم : قال الليث : اللُّزوم معروف ، والفِعل لَزِم يَلزم ، والفاعل لازم ، والمفعولُ به ملزوم . والمِلزَمُ : خُشَيْبَتَان قد شدَّ أوساطهما بحديدةٍ تكون مع الصَّياقلة والأبَّارِين تُجعل في طرفه قُنَّاحة ، فيلزم ما فيهما لزوماً شديداً . قال أبو إسحاق في قول الله تعالى : ( فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَاماً ) ( الفرقان : 77 ) : جاء في التفسير عن الجماعة أنه عنى به يومَ بدر ، جاء أنه لوزم بين القتلى لزاماً ، قال : وتأويله : فسوف يكون تكذيبُكم لزاماً يلزمكم ، فلا تُعْطَوْنَ التَّوبة ، وتلزمكم به العقوبة ، فيدخل في هذا يومَ بَدْر وغيره مما يلزمهم من العذاب . وقال أَبو عُبَيدة : ( لِزَاماً ( فَيْصَلاً وهو قريب مما قلنا ، قال الهُذَليّ : فإِما يَنْجُوَا من حَتْفِ أَرْضٍ فقد لقيَا حُتُوفهما لِزامَا وتأويلُ هذا : أن الحتْف إذا كان مقدَّراً فهو لازم ، إن نجا من حَتْفِ مكانٍ آخر لزاماً . قال : ومن قرأ : ( لَزاماً ) فهو على مصدر لَزِم لَزاماً . وقال الفرّاء : يقال : لأضربنَّك ضربةً تكون لَزام يا هذا ، كما يقال : دَرَاك ونظَارِ . أبو العباس عن ابن الأعرابي . اللَّزْمُ : فَصْلُ الشيءِ من قوله : ( كان لزاما ) ( طه : 129 ) أي : فَيْصَلاً . وقال غيرُه : هو من اللُّزوم وشَرٌّ لازِب ولازم : دائم . ولازم جاريته : إذا عانقها ملازمة . لمز : قال الليث : اللَّمْزُ ، كالغَمْز في الوجه تَلمِزُه بفيك بكلام خَفِي . قال : وقولُه تعالى : ( وَمِنْهُمْ مَّن يَلْمِزُكَ ) ( التوبة : 58 ) ، أي : يُحرِّك شفَتَيْه : ورجلٌ لُمَزةٌ : يَعيبك في وَجْهك . ورجلٌ هُمزةٌ يَعيبك بالغَيْب . وقال الزّجّاج : الهُمَزة اللُّمَزة الذي يَغتاب الناسَ ويغضُّهُم ، وكذلك قال ابن السكيت ، ولم يفرق بينهما . وكذلك قال الفراء . قلتُ : والأصلُ في الهَمْز واللّمْزِ : الدَّفْعُ . قال الكسائيّ : يقال : هَمَزْتُه ولَمَزْتُه ولَهَزْتُه : إذا دفعتَه . سلمة عن الفرَّاء : الهَمْزُ واللَّمْزُ والمَرْزُ واللَّقْسُ والتِّقْسُ : العَيْب . وقال اللّحياني : اللَّمَّاز والغَماز : النَّمام . ملز : ابن السكيت : ما كدت أَتملّص من فلان وما كِدْت أتمَلَّزُ من فلان ، أي : ما كِدْت أتخَلّص منه . وكذلك ما كدتُ أتَفَصَّى واحد . أبو زيد : تملَّز فلانٌ تمَلُّزاً ، وتمَلَّس تمَلُّساً من الأمر : إِذا خَرَج منه . وقال أبو تُراب : امَّلَزَ من الأَمْرِ ، وامَّلَس : إذا انفَلَت ، وقد مَلّزْتُه ومَلَّسْتُه : إذا فعلت به ذلك . زمل : قال اللّيث : الدابةُ تَزْمُل في مِشيَتها وعَدْوِها زِمالاً : إذا رأيتَها تَتحامل على يَدَيْها بَغْياً ونَشاطاً ، وأَنشَد : تَراهُ في إحدَى اليَدَيْن زامِلاَ أبو عبيد : الزّاملُ : من حُمُر الوحش ، الذي كأنّه يَطْلَع من نَشاطه . وقال الليث : الزّاملةُ الذي يُحمَل عليه الطعامُ والمتاع . قال : والزَّميلُ : الرَّديف على البعير ، والرَّدِيف على الدابة ، يتكلّم به العرب . وقال طرفة : فطوْراً به خلف الزميل وتارة أراد بالزميل : الرديف . أبو زيد : خرج فلانٌ وخَلّف أَزْمَلةً . وخَرَج بأَزْمَلَةٍ : إذا خرج بأهلِه وإِبِله وغنِمه ولم يُخلِّف من مالِه شيئاً . ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للإبل : اللَّطِيمةُ ، والعِيرُ ، والزَّوْمَلة . قال : والزَّوْمَلة واللَّطِيمة : ما كان عليها أحمالُها ، والعِيرُ : ما كان عليه حِمل أو لم يكن ؛ وأَنشَد : نَسَّى غُلامَيْكِ طِلابَ العِشْقِ زَوْملةٌ ذات عَباءٍ بُرْقِ وقال الليث : الازدِمالُ : احتمالُ الشيء كلِّه بمَرّة واحدة . وقال أبو بكر : ازْدَمل فلان الحمل إذا حمله . والزّمل عند العرب الحمل . وازدمل افتعل منه ، أصله ازتمله ، فلما جاءت التاء بعد الزاي قلبت دالاً . وقال أبو إسحاق في قوله تعالى : ( ) ( المزمل : 1 ، 2 ) ، أصلُه المتَزمِّل ، والتاء تُدغَم في الزّاء لقُربِها منها ، يقال : تَزمَّل فلانٌ : إذا تلفَّفَ بثيابِه ، وكلُّ شيء لُفِّف فقد زُمِّل . قلتُ : ويقال لِلفافة الرّاوية : زِمال ، وجمعُه زَمُل ، وثلاثةُ أَزمِلة . ورجلٌ زُمّالٌ وزُمَّيْلة وزِمْيَلٌّ : إذا كان ضعيفاً فَسْلاً ، وهو الزَّمِل أيضاً . أبو عبيد عن الأصمعيّ : الأَزمَلُ : الصَّوت ، وجمعُه الأَزامل . قال : وقال أبو عَمْرو : الأزْمُولَة من الأَوعال المصوِّت . وقال أبو الهيثم : الأزْمُولة من الأوْعَال : الّذي إذا عدا زَمَل في أَحَد شِقّيه ، من زَمَلَت الدابة : إذا فَعلتْ ذلك . وقال لبيد : لاحِقُ الْبطْنِ إذا يَعْدو زَمَلْ سلمة عن الفراء : فرشٌ أُزمولة أو قال : إزْمَولة : إذا تشمرَ في عدْوه وأسرع . ويقال للوعل أيضاً : أزمولة ، من سرعته ، وقال ابن مقبل : عَوداً أحَمّ القَرا أزمولةً وقلاً على تراث أبيه يتبع القُذَفَا وقال : والقُذَف : القُحَم والمهالك . يريد المفاوز . وقيل : أراد قُذَف الجبال وهو أجود . ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : خلَّف فلان أَزْملة من عيال وزملة وقرة من عيال ، ورعلة من عيال . ورأيت فيما قرىء على محمد بن حبيب : وخرج فلان وخلف أزملة ، يعني أهله وماله . قال أبو عمرو : والإزميل : الشديد . والإِزْمِيلُ : شَفْرةُ الحذّاء ، ورَجُلٌ إزْمِيل : شديدُ الأكل ، شُبّه بالشَّفْرة ، وقال طَرَفة : تَقُدُّ أَجْواز الفَلاة كما قُدَّ بإزْمِيل المعينِ حَوَرا والحَور : أديمٌ أحمَر . ابن دريد : زَمَلْتُ الرجلَ على البعير فهو زَمِيل ومَزْمول : إذا أَرْدَفْتَه . وزامَلْتُه : عادَلْته . والزّاملة : بعيرٌ يَستَظهِر به الرجلُ يَحمِل عليه متاعَه . ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للرجُل العالِم بالأمر : هو ابن زَوْمَلَتِها ، أي : عالِمُها ، قال : وابنُ زَوْمَلَة أيضاً : ابن الأمَة . وقال أبو زيد : الزُّمْلَةُ : الرُّفْقة . وأَنشَد : لَم يمْرِها حالبٌ يوماً ولا نُتِجتْ سَقباً ولا ساقَها في زُمْلة حادِي النضرُ : الزوملة مثل الرُّفقة .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.965 harf(باب الزاء واللام وما يثلثهما)
(زلم) الزاء واللام والميم أصلٌ يدل على نَحَافةٍ ودِقّة في ملاسة. وقد يشذّ عنه الشيء. فالأصل الزَّلَمْ والزُّلَم: قِدْح يُسْتَقْسَمُ به. وكانوا يفعلون ذلك في الجاهليّة، وحُرِّمَ ذلك في الإسلام، بقولـه جلّ ثناؤه: ﴿وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بالأَزْلاَم﴾ [المائدة 3]. فأمَّا قول لبيد:
* تَزِلُّ عن الثَّرَى أزلامُها ([1]) *
فيقال إنّه أراد أظلاف البقرة؛ وهذا على التشبيه.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR816 harfز ل م
إستقسموا بالأزلام وهي القداح.
والزلم والقلم واحد.
" وأن تستقسموا بالأزلام " " إذ يلقون أقلامهم " وهما فعل بمعنى مفعول من زلمه وقلمه إذا قطعه.
يقال: زلم أذنه وأنفه زلماً.
وهذا العبـد زلمـاً: قـداً وتقطيعـاً أي قـده قـدّ العبيـد ويقال: زلمة وزلمة.
وقال رجل من بني سعد لرجل مـن مخـارب: إذهـب فأنـت واللـه العبـد زلمـة يعنـي لا شـك فـي عبوديتـك ولـم يخطئك شكل
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.074 harfالزُّلَمُ والزَّلَمُ: القِدْح لا ريش عليه، والجمع أَزْلام. الجوهري: الزَّلَمُ، بالتحريك، القِدْحُ؛ قال الشاعر:
بات يُقاسِيها غُلامٌ كالزَّلَمْ،
ليس بِراعي إبلٍ ولا غَنَمْ
قال: وكذلك الزُّلَمُ، بضم الزاي، والجمع الأَزْلامُ وهي السهام التي كان أَهل الجاهلية يستقسمون بها.
وزَلَّمَ القِدْحَ: سوَّاه وليَّنه. وزَلَّمَ الرَّحَى: أَدارها وأَخذ من حروفها؛ قال ذو الرمة:
تَفُضُّ الحَصَى عن مُجْمِراتٍ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR135 harf* ز ل م * * الزَّلَمُ * بفتحتين القدح وكذا * الزُّلَمُ * بضم الزاي والجمع * الأَزْلاَمُ * وهي السهام التي كان أهل الجاهلية يستقسمون بها
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.515 harf| | ( الزَّلَم مُحَرَّكة وكَصُرَد ) ، وهذه | عن كُراع : ( الظِّلْفُ ) ، وخصّ | بَعْضُهم به أَظْلافَ البَقَر ، ( أو ) هو | الزَّمَع ( الَّذي ) هو ( خَلْفَه ) . | | ( و ) الزَّلَم والزُّلَم : ( قِدْحٌ لا رِيشَ | عليه ، و ) هي ( سِهامٌ كانوا | يَسْتَقْسِمون بها في الجاهِلِيَّة ج ) | أي : جمع الكُلّ : ( أَزْلامٌ ) . قال | الله تعالى : ! 2 < وأن تستقسموا بالأزلام ذلكم فسق > 2 ! . قال الأزهريّ : |
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR10.227 harfزَلَمَ
1 زَلَمَ ذ , (aor. زَلُمَ , inf. n. زَلْمٌ, TK,) He cut off one's nose [and app. anything projecting, or prominent: see 2: and see also 8]. (ISh, K.) ― -b2- (assumed tropical:) He made his gift little, or small, in quantity or amount; (S, K;) [as though he cut off something from it;] in [some of the copies of] the S, [but not so in mine,] ↓ زلّم. (TA.) ― -b3- He filled (S, K) a
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR722 harfزَلَمَ
زَلَمَ U ( n. ac. زَلْم 1 ),
a. Made a mistake, committed an error.
b. Filled.
c. Cut, cut off.
d. see II (c) .
زَلَّمَ
زَلَّمَ II ,
a. Smoothed; polished; rounded ( mill-stone ).
b. Spoilt ( food ).
c. Gave little to.
اِزْتَلَمَ
اِزْتَلَمَ VIII , ( d ),
a. see I (c) .
زَلْمَة
زَلْمَة 1t , زُلْمَة 3t ,
a. Exterior appearance; physiognomy.
زَلَم
زَلَم 4 , ( pl. أَزْلَاْم
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR17.297 harfزلم
زَلَمَ - يَزْلِمُ - زَلَم - أَزْلام
زَلَمَ - يَزلِمُ + كائن + شيئاً: يبريه ويشفيه ويهذبه ويقدده ويجعله ذا حواف دائرية من غير بروزات أو نتوءات
زَلَم: على وزن " فـَعـَل": اسم فعل بمعنى مفعول من " زَلَمَ - يَزْلِمُ ": الشيء الذي زُلِم: المبري المهذب ذو الحواف الدائرية من غير بروزات أو نتوءات: وهواصطلاحاً ما يسمى به السهام التي تستعمل
Mücavir kökler44 mücavir (56 toplam)
- نصب
2 ortak ayet · Dikili taş demektir
- خنق
1 ortak ayet · Haneke (Kef) çene demektir
- ذكو
1 ortak ayet · Kestiniz
- نطح
1 ortak ayet · Ve toslanan
- وقذ
1 ortak ayet · Ve vurularak öldürülen
- جنف
1 ortak ayet · Ecnef kambur demektir
- خمص
1 ortak ayet · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
- خنزر
1 ortak ayet · Domuz
- كمل
1 ortak ayet · Tam
- هلل
1 ortak ayet · Boğazlandı
- ردي
1 ortak ayet · Taş kırmaya yarayan taş veya aletdir
- خمر
1 ortak ayet · Hamr (hı) : Üzümden yapılan içki, şarap demektir
Geçtiği ayetler(2)
… مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ …
Zarlar yardımıylaÖlü, kan, domuz eti, Allah’tan başkası adına boğazlananlar, boğularak, vurularak, yuvarlanarak veya sürüklenerek ölen, yırtıcı hayvan tarafından parçalananlar, canları çıkmadan evvel kestiğiniz müstesna, dikili taşlar üzerine kesilenler ve fal oklarıyla kısmet aramanız size haram kılınmıştır. Bunlar fasıklıktır. Bugün, küfredenler sizin dininizden ümitlerini kesmişlerdir. Öyleyse onlardan korkmayın da Ben’den korkun. Bugün, dininizi kemale erdirdim, üzerinize olan nimetimi tamamladım ve size din olarak İslamiyeti beğendim. Her kim ki açlıktan darda kalırsa günaha kaymaksızın (bunlardan yemeğe mecbur olursa) muhakkak ki, Allah Gafur’dur, Rahim’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زلم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قسم, قلم, قدح, نبل |
| Zıt Kök | عزم |
| Çekirdek Özet 1 | Tıraşlanmış, inceltilmiş, pürüzsüzleştirilip eşitlenmiş tahta veya ok parçası |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi irade ve meşru bilgiye dayanmaksızın rastlantısal araçlarla kader tayini ve kısmet arayışı |
| Çekirdek Özet 3 | Karar alma ve kaynak paylaşımında aklı ve hakkı dışlayıp keyfî kura ve şans mekanizmalarına teslim oluş |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca Cahiliye dönemine ait arkaik bir putperestlik ritüeli sanılarak evrensel anlamdaki liyakatsiz ve tesadüfi karar mekanizmalarını dışlayan uyarısının gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زل | Kayma, sürtünmesiz hareket etme, pürüzsüzlük sebebiyle yerinde duramama ve sapma; bu çekirdek زلل, زلق, زلف ve زلزل köklerinde kayganlık, hızlı yer değiştirme ve eksenden sapma manalarında görülür | م | Çekirdekteki kayganlık ve pürüzsüzlük hareketini toplayıcı ve şekillendirici bir nitelemeye dönüştürerek kenarları inceltilip pürüzsüz hale getirilmiş, tüysüz ve yuvarlatılmış nesne kalıbı oluşturur |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Bir nesneyi yontma, fazlalıklarını kesip alma, düzeltme ve biçimlendirme |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Belli bir yöne sevk etme, belirleme, yön tayin etme ve bağlama |
| م | Su | Akışkanlık, pürüzsüzlük, toplanma ve homojen bir yüzey kazanma |
| زلم | Kesici aletle yontularak pürüzsüzleştirilmiş ve yön tayin etmek üzere bir araya toplanmış belirteç | Nesnenin kesilip yontularak eşitlenmesi, pürüzsüz kılınması ve ardından bir irade veya kısmet belirleme aracına dönüştürülmesi hareketini kurar |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yontularak fazlalıkları giderilmiş, pürüzsüzleştirilmiş, tüysüz ve yassı kılınmış küçük tahta çubuk veya ok; keçilerin boynunda sarkan pürüzsüz et parçası ve tırnak arkasındaki çıkıntı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd bin Rebîa bir beytinde yaban sığırının düzgün ve kaygan tırnaklarını bu kökle tasvir etmiştir: تَزِلُّ عن الثَّرَى أزلامُها |
| Erken Arapça kullanım | Zû’r-Rimme develerin sert ve düzgünleşmiş tırnaklarını taş kesicilerin yonttuğu değirmen taşlarına benzeterek kökü yontup düzleme manasında kullanmıştır: كأَرْحاءِ رَقْدٍ زَلَّمَتْها المَناقِرُ |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Arapça زلم kökü, merkezi Sami dil sahasında somut nesneleri kesme, yontma, düzeltme ve özel bir şekle sokma eylemleriyle ilişkili bir anlamsal matris sergiler. Kökün asli fiziksel odağı olan "yontulup pürüzsüz hale getirilmiş tahta veya kemik parçası", fal ve kısmet belirleme aracı olarak kullanılan oklara ad olmuştur. Klasik Arapça leksikografisinde kök, yontulmuş nesneleri imleyen قلم kökü ile semantik bir paralellik taşır; nitekim kalem kamışın yontulması, ezlâm ise ok çubuğunun tüysüz ve temrensiz biçimde düzeltilip eşitlenmesidir. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede doğrudan "şans oku" karşılığı yaygın olmayıp, kesme ve şekil verme fiilleri kök akrabalıklarına işaret eder. Erken dönem Sami kültürlerinde kura, kehanet ve kısmet tayini için kullanılan küçük yontulmuş çubuklar, Arap sahasında bu kökle terimleşmiş ve put tapınaklarında (özellikle Hubel nezdinde) uygulanan ritüel araçlarının adı haline gelmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesnenin kenarlarını tıraşlayıp inceltmek, pürüzsüz kılmak | Kökün fiil kalıbı tahtayı veya oku yontup eşit boya getirmeyi ifade eder; buradan türeyen isim fal oklarını anlatır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kesme, kura çubuğu ve pay biçme nesnesi | İlgili Sami dillerinde kehanet nesneleri ve işaretli çubuklarla yapılan kura çekimleri bu semantik alana dayanır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Belirgin dış kök ilişkisi belgelenmemiştir | Kökün Afro-Asyatik dış kollara doğrudan geçişi hakkında açık veri bulunmamaktadır | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زلم | Anlamlı | Yontulmuş düzgün ok, fal oku | Fazlalıkları giderilip pürüzsüz kılınmış kura ve fal aracı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| زمل | Anlamlı | Yüklenmek, sarıp sarmalamak, hızlı yürümek | Bir şeyi örtüyle bürümek, ağırlığı tek tarafa vererek taşımak | Kur'an'da geçer; örtünme ve bürünme boyutu taşır |
| لزم | Anlamlı | Ayrılmamak, zorunlu ve sürekli olmak | Bir şeye sımsıkı bağlanmak, peşini bırakmamak, iltizam etmek | Kur'an'da geçer; zihinsel ve fiili bağ kurar |
| لمز | Anlamlı | Kaş göz işaretiyle ayıplamak, arkadan çekiştirmek | İğneleyici söz ve işaretlerle birini yaralamak, kusur aramak | Kur'an'da geçer; doğrudan nifak eylemidir |
| مزل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Erken sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| ملز | Anlamlı | Sıyrılmak, kayıp kurtulmak, düzgün olmak | Bir şeyin pürüzsüzlük sebebiyle elden kayıp gitmesi | Kur'an'da geçmez; çekirdekteki kayganlıkla akrabadır |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زلم | Merkez | Yontulmuş fal oku ile kısmet arama | Tüysüz ve işaretsiz oklarla tesadüfe veya putun iradesine dayalı karar alma | Rastlantısal araçla hak veya pay belirleme |
| قسم | Komşu | Paylaşma, kısımlara ayırma ve yemin | Genel olarak pay etme ve hisse belirleme eylemidir; زلم bu eylemin gayrimeşru aracıdır | Bütüncül bölme ve adil veya keyfi paylaştırma |
| قلم | Komşu | Yontulmuş çubuk, yazı ve kura aleti | Nesnenin kesilip yontulması yönüyle eştir; ancak قلم bilgi ve tespiti hedefler | Bilgi kaydı veya meşru kura çekimi aracı |
| قدح | Komşu | Oksuz çubuk, kura oku | Kura çekiminde kullanılan okun genel adıdır; زلم ise özellikle fal ve şans için hazırlanmış tüysüz oktur | Kumar ve kura nesnesinin yapısal adı |
| نبل | Komşu | Savaş oku | Hedefe atılmak üzere yapılan temrenli ve tüylü gerçek oktur; زلم ise fırlatılmayan kura okudur | Askeri ve savunma amaçlı fırlatma aleti |
| عزم | Zıt | Kesin niyet, irade ve bilinçli karar | Kişinin akıl, bilgi ve sorumlulukla kendi kararını vermesi; iradeyi dışsal bir oka bırakmaması | İnsani bilinç ve ahlaki sorumluluk temelli karar |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زلم | Yontulmuş fal oku, kısmet çubuğu | Karar ve paylaşımı tesadüfe bırakan tüysüz ok aracı | Kesin |
| Latince | Sortes, cleromantia | Kura çubukları, kehanet taşları | Geleceği veya gizli olanı anlamak için çekilen kura nesneleri | Güçlü |
| İngilizce | Divination arrows, casting lots | Fal okları, kura çekme araçları | Kökün putperestlik bağlamındaki okla kehanet ve şans pratiğini karşılar | Kesin |
| Almanca | Losstäbe, Wahrsagepfeile | Kura çubukları, kehanet okları | Karar alma sürecinde iradeyi kadere veya tesadüfe terk eden araçlar | Güçlü |
| Fransızca | Flèches divinatoires, sorts | Fal okları, şans atışları | Karar verme sürecindeki irrasyonel ve pagan kura yöntemini belirtir | Güçlü |
Kaynak Lane’s Lexicon ve Oxford Latin Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اِسْتِقْسَام بِالْأَزْلَام | Kesilen hayvan etlerinin paylaştırılmasında veya önemli kararlarda şans oklarıyla kısmet arama | Haram kılınan yiyecekler ve haram fiiller bağlamında ilahi vahyin yerine şansa tabi oluş; Mâide 5:3 |
| اَلْأَزْلَام | Şarap, kumar ve dikili taşlarla birlikte şeytan işi birer pislik olarak nitelenen karar ve şans aracı | Toplumsal fesat, irrasyonel bağımlılık ve ibadetin yozlaşması bağlamı; Mâide 5:90 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Gayb bilgisi ve kader tasavvuru | Geleceğin veya gaybın bilgisini ve hayır-şer ayrımını fani nesneler üzerinden tespit etme iddiasının batıllığı | Şirke bulaşmış kaderciliğin ve irrasyonel bilgi iddiasının reddi |
| Fıkıh | Haram kazanç ve karar yöntemleri | Ezlâm aracılığıyla et taksimi veya ticari/hukuki girişim başlatmanın fısk ve batıl oluşu | Müyesser (kumar) ve cehalet içeren akit ve eylemlerin haramlığı |
| Tefsir | Cahiliye adetlerinin tahlili | Kâbe'deki Hubel putunun önündeki yedi okun üzerinde yazan emirler ve bunların dini tahribatı | İlah adına yetkisiz karar üretmenin ve hurafenin tasfiyesi |
| Hadis | İstihare ve teşe’üm yasağı | Şans oklarıyla hareket etmenin yasaklanıp yerine akıl, istişare ve istihare duasının konulması | Tevekkülün meşru kanallara bağlanıp kehanetin lağvedilmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve gayb inancı | Gayrimeşru kehanet aracı | İradeyi puta devretme | Tanrı adına sahte hüküm üretme aracını yasaklar | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve karar mekanizması | İrrasyonel veri kaynağı | Akıl ve delili iptal etme | Sebeplilik ve bilginin yerine kör tesadüfü koymayı engeller | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve kamu kararları | Meşveret karşıtı yöntem | Sorumluluktan kaçma | Yöneticinin istişare ve liyakat yerine keyfiyete sığınmasını önler | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve kaynak dağıtımı | Şans ve haksız pay mekanizması | Emeksiz kazanç sağlama | Üretim ve hakkaniyet dışı piyango mantığını tasfiye eder | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sözde rastlantısal sayı üreteci (pseudo-random selection) | Yapılandırılmış ve dışarıdan yönlendirilmiş bir sistemde kararın nesnel algoritmalar yerine rastlantısal bir çıktıya kilitlenmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karar teorisinde irrasyonel tercih (irrational choice under uncertainty) | Bireyin veya topluluğun rasyonel risk analizi ve istişare yerine sorumluluğu nesnelere yıkan mekanizmalara teslim olması | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Ezlâm ifadesini yalnızca Cahiliye Bedevilerinin tahta oklardan ibaret tarihsel bir oyununa veya putperest adetine hasrederek lafzı müzelik bir nesne gibi algılamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Karar alma, servet taksim etme, toplumsal rol biçme ve gelecek tasavvuru kurmada aklı, vahyi, hukuku ve adaleti terk edip işi kör talihe ve spekülatif araçlara bağlayan tüm mekanizmaları kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Günümüzdeki piyango, şans oyunları, astrolojik yönlendirmeler ve keyfi kurumsal paylaşımların Kur'an'ın bu yasağı kapsamına girdiğinin fark edilememesi; ayetlerin hitap gücünün zayıflatılması |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın epistemolojik ve ahlaki devrimini; karar alma süreçlerinin kehanetten, tesadüften ve şirke dayalı araçlardan arındırılıp bilgi, adalet ve istişare zeminine nasıl taşındığını açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yiyecek ve kurban paylaşımlarının düzenlendiği, kumar ve putperest ritüellerin şeytan işi pislik olarak mahkûm edildiği Mâide suresi ahkâm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Talihe ve şansa dayalı karar vermeyi masum bir gelenek veya eğlence sayma yanılgısını düzeltir; bunun dini planda fısk ve necaset olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamYontulup kenarları düzeltilmiş, pürüzsüzleştirilip eşit boyuta getirilmiş tüysüz ok veya kura çubuğu.
- Soyut anlamİnsan iradesinin, aklının ve meşru bilgi kaynaklarının devre dışı bırakılarak kararın ve taksimatın kör şansa, hurafe araçlarına ve irrasyonel mekanizmalara terk edilmesi.
- Sistematik karşılıkAdalet, liyakat ve istişareye dayalı kurumsal karar yapısının zıddı olan; hak edişi ve tercihi nesnelere ve tesadüflere devreden gayrimeşru dağıtım sistemi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , bir mesele hakkındaki karar veya paylaştırma fonksiyonudur. , meşru bilgi, akıl, liyakat ve istişareye dayalı insani iradeyi; ise dışsal, yontulmuş kura aracı tarafından üretilen rastlantısal çıktıyı simgeler. Parametre , akıl ve adaletin karara katılma katsayısıdır. Ezlâm yönteminde meşru bilgi ve irade sıfıra yaklaştığından (), karar tamamen tesadüfi ve gayrimeşru olan nesnesinin sonucuna indirgenmiş olur. Bu durum Kur'an'ın fısk olarak adlandırdığı sistemik sapmayı formüle eder.