زوغ
ز - و - غ
KÖK- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük
Notlarım
Sözlükler(4)
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR360 harfزاغَ الطريق زَوْغاً وزَيْغاً: عَدَلَ، والياء أَفصح؛ أَنشد ابن جني في الواو:
صَحا قَلْبي وأَقْصَرَ واعِظايَهْ،
وعُلِّقَ وصْلَ أَزْوَغَ مِنَ عَظايَهْ
جعل الزَّيَغانَ للعَظايةِ. ويقال: زاغَ في كلّ ما جرى في المَنْطِقِ يَزُوغُ زَوَغاناً، وتقول: أَنت أَزَغْتَه في كلّ ما جرى في المَنْطِقِ، وأَنا أُزِيغُه إزاغةً، وزاوَغْتُه مُزاوَغَةً وزِواغاً وزُغْتُ به زَوَغاناً.
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.006 harfزاغ يزوغ زوغا وزيغا: مال عن القصد، عن ابن دريد.
وزاغ عن الطريق زوغا: وزيغا: عدل، والياء أفصح وأنشد ابن جني في الواو:
صحا قلبي وأقصر واعظـايه وعلق وصل أزوغ من عظايه جعل الزيغان للعظاية.
وزاغ قلبه يزوغه: أمال جاء متعديا أيضا وقرأ نافع في الشواذ: ربنا لا تزغ قلوبنا بفتح التاء وضم الزاي.
وقال ابن عباد: زاغ الناقة يزوغها زوغا: جذبها بالزمام وأنشد قول ذي الرمة:
زاغ يزوغ زوغا وزيغا: مال عن القصد، عن ابن دريد. وزاغ عن الطريق زوغا: وزيغا: عدل، والياء أفصح وأنشد ابن جني في الواو: صحا قلبي وأقصر واعظـايه وعلق وصل أزوغ من عظايه جعل الزيغان للعظاية. وزاغ قلبه يزوغه: أمال جاء متعديا أيضا وقرأ نافع في الشواذ: ربنا لا تزغ قلوبنا بفتح التاء وضم الزاي. وقال ابن عباد: زاغ الناقة يزوغها زوغا: جذبها بالزمام وأنشد قول ذي الرمة: .... ولام ن زاغها بالخزائم قال: والعين أعرف، قال الصاغاني أما اللغة فبالعين المهملة لا غير، وأما ما ذكر لذي الرمة فلم أجده في ميمته التي أولها: خليلي عوجا الناعجات فسلمـا على طلل بين النقى والأخارم قلت: والبيت المذكور لذي الرمة تقدم إنشاده على الكمال في ز-و-ع فراجعه. وقال اليزيدي: زاغ في كل ما جرى في المنطق يزوغ زوغانا محركة، أي: جار. ومما يستدرك عليه: أزاغه في المنطق إزاغة، وأنا أزيغه، وزاوغته مزاوغة وزواغا، وزغت به. ثم هذا الحرف مكتوب عندنا بالأسود، وهكذا في غالب النسخ، وقال الصاغاني في التكملة: زوغ أهمله الجوهري ونقل قول اليزيدي الذي أوردناه، فتأمل.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR1.908 harfزَاغَ
1 زَاغَ ذ , (IDrd, O, K,) aor. يَزُوغُ, (IDrd, O,) inf. n. زَوْغٌ, (IDrd, O, K,) He declined, deviated, swerved, or turned aside, (IDrd, O, K,) from the right course or direction, (IDrd, O,) and from the road; as also زاغ, aor. يَزِيغُ, inf. n. زَيْغٌ, which latter is the more chaste: (O, TA:) the former is a dial. var. of the latter. (Msb in art. زيغ.) ― -b2- And زاغ فِى المَنْطِقِ, (Yz,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR222 harfزَاغَ
زَاغَ ( w ) U ( n. ac. زَوْغ 1 , زَوَغَاْن 36 ),
a. Turned aside, swerved; deviated from the truth.
b. Was out of joint, sprained, dislocated ( bone ).
زَائِغ
زَائِغ [ 21 ],
a. Dislocated.
b. Giddy, flighty.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زوغ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | زيغ, ميل, عدل, حيد |
| Zıt Kök | قوم |
| Çekirdek Özet 1 | Düz ve doğru doğrultudan, merkezî yoldan yana doğru eğilip sapma |
| Çekirdek Özet 2 | Emirden, istikametten ve haktan iradî veya meyledici bir sapış sergileme |
| Çekirdek Özet 3 | Yörüngeden çıkış, kurallı düzeni terk edip dengesizliğe ve helake yönelme |
| Kritik Hata Riski | Kökü salt zihinsel şüpheye indirgeyerek eylemsel ve pratik sapma boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زو | Ayrışma, hareketlenme, eksenden kayma ve eşleşerek merkezden uzaklaşma potansiyeli; nitekim زوج ayrışan iki unsuru, زور doğrudan sapıp eğrilmeyi, زول ise yerinden kayıp gitmeyi anlatır | غ | Çekirdekteki ayrışma ve hareket eğilimini, görünür doğrultuyu yitirip belirsizliğe, gizil ve tehlikeli bir inhirafe gömülme yönünde özelleştirmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Doğrultuyu ve ana hattı keskin bir hatla bölme, mevcut çizgiden ayrılma hareketi |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Ayrışma eyleminin bir bağ kurarak veya bir tarafa meylederek sürdürülmesi |
| غ | derinleşen, örten, belirsizleşen göz (ayrıntı imgesi türetmedir) | Doğru çizgiden çıkışın neticesinde açık alanın yitirilmesi ve karanlığa, gayyaya kayılması |
| زوغ | kesici alet ile çengel ve derinleşen göz imgelerinin birleşimi | Doğru yoldan ve merkezî eksenden kesilip ayrılarak karanlık ve belirsiz bir istikamete doğru meyledip sapma hareketinin bütünü |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Düz yoldan yana sapmak, kelerin veya sürüngenin avcısından kaçmak için aniden yön değiştirip kıvrılması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İbn Cinnî'nin naklettiği beyitte kelerin sağa sola kıvrılarak hızla sapması ve yön değiştirmesi teşbihiyle geçmektedir: صَحا قَلْبي وأَقْصَرَ واعِظايَهْ / وعُلِّقَ وصْلَ أَزْوَغَ مِنَ عَظايَهْ |
| Erken Arapça kullanım | Sözde, mantıkta ve yolda doğrudan ayrılıp hileyle veya meylederek kayma anlamında زاغ في المنطق يزوغ زوغانا biçiminde kullanılmıştır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve Maqāyīs al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde زوغ kökü, aslen زيغ kökü ile eş kökenli ve onun vâvî varyantı olarak değerlendirilen bir çekirdeğe dayanır. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede doğrudan z-w-g biçiminde yaygın bir fiil kökü olarak "sapmak" anlamında gelişmekten ziyade, eksenden ayrılma, kıvrılma ve yalpalama kavramı genellikle z-w-r (sapmak, yabancılaşmak) veya s-w-g / s-w-g (geri çekilmek, yoldan çıkmak) kökleriyle temsil edilir. Arapçada ise زوغ ve زيغ fonetik olarak gırtlak ünsüzü غ ile birleşerek somut fiziksel bir yön değişimini (özellikle kertenkele türü hayvanların zikzak yaparak kaçışını) ahlaki ve zihinsel sapmaya aktarmış, özgün bir semantik derinlik kazanmıştır. Diller arası fonetik kaymalarda sibilant (ıslıklı) ses ile boğaz sesinin birleşimi, doğrusal hareketin kırılarak bozulmasını imleyen ortak Sami arka planıyla uyumludur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques ve Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | زوغ - زيغ münavebesi | Asıl kullanımın yaygın biçimi yâ harfiyle olsa da vâvî biçimi de yoldan sapma, kıvrılma ve sözde meyil anlamında kökleşmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice s-w-g (סוג) ve z-w-r (זור) ile anlamsal örtüşme | Doğru çizgiden, ittifaktan veya emredilen alandan yana çekilme ve sapma kavramıyla semantik paralellik gösterir | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış çeperde doğrudan sesçil ve anlamsal denkliği kanıtlanmış bir bağ tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen ve Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زوغ | Anlamlı | Sapmak, meyletmek | Düz yoldan veya emredilen çizgiden yana doğru eğilip çıkmak | Hedef kök; Kur'an'da yer alır |
| زغو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
| وزغ | Anlamlı | Keler, kertenkele türü | Hızlı hareket eden, kıvrılarak kaçan küçük sürüngen | Kur'an'da geçmez; hedef kökle hareket benzerliği taşır |
| وغز | Anlamlı | Dürtmek, batırmak | Azar azar saplamak veya ufak adımlarla yürümek | Kur'an'da geçmez |
| غزو | Anlamlı | Yönelmek, kastetmek, savaşmak | Bir hedefe doğru kasıtla hareket etmek, akın düzenlemek | Kur'an'da geçer; zıt yönde kasıtlı yöneliş bildirir |
| غوز | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زوغ | Merkez | Yoldan sapma | Belirlenmiş emirden veya istikametten kırılarak, yana kayarak ayrılma | Hem fiziksel hem zihinsel/iradî meyli kapsar |
| زيغ | Komşu | Kalpte ve gözde eğrilme | Yâ harfiyle daha çok içsel eğilim, inançtaki şüphe ve görme duyusundaki kayma | زوغ ile aslen aynı kökün iki telaffuzudur |
| ميل | Komşu | Bir tarafa eğilme | Bir tarafa ağırlık vererek dengenin bozulması | Niyetli veya niyetsiz genel eğilimi ifade eder |
| عدل | Komşu | Doğrudan sapma / dengeleme | Hem dengeyi kurma hem de dengeli çizgiden başka yöne dönme | Eşitlik ve haktan ayrılma ikiliğini taşır |
| حيد | Komşu | Yan çizme, kaçınma | Korku veya isteksizlik sebebiyle yoldan aniden kaçıp uzaklaşma | Savunmacı bir kaçışı öne çıkarır |
| قوم | Zıt | Doğrulma, dikilme, sebat | Hiçbir tarafa meyledip kırılmadan dosdoğru ve ayakta durma | İstikamet ve adaletin temel direğidir |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زوغ | Doğrudan sapmak, meyletmek | Doğrusal çizgiden yana doğru kırılma ve emirden çıkma hareketidir | Kesin |
| Latince | deviare, deflectere | Yoldan çıkmak, yön değiştirmek | deviare düz hattan çıkmayı, deflectere yana bükülmeyi verir; ahlaki boyutu kapsar | Güçlü |
| İngilizce | deviate, swerve | Sapmak, aniden yön değiştirmek | swerve ani fiziksel kırılmayı, deviate normdan ve kuraldan sapmayı karşılar | Güçlü |
| Almanca | abweichen, ausscheren | Sapmak, çizgiden ayrılmak | abweichen normatif ve kuramsal sapmayı, ausscheren hattan ayrılmayı niteler | Güçlü |
| Fransızca | dévier, gauchir | Sapmak, eğrilmek | dévier genel rotadan sapmayı, gauchir biçimsel eğrilip çarpılmayı anlatır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary ve Cassell’s Latin-English Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| زوغ / يَزِغْ | Emirden, itaatten ve yasal çizgiden yüz çevirip sapmak | Süleyman aleyhisselamın emrine verilen cinlerin belirlenmiş görevden sapması bağlamı (Sebe 34:12) |
| زوغ / أَزَاغَ | Haktan sapanın kalbini kendi sapıklığı üzere bırakmak, meylini pekiştirmek | İsrailoğullarının fıskı neticesinde hidayet doğrultusunu yitirmeleri bağlamı (Saff 61:5) |
| زوغ / زَاغَتْ | Gözün dehşet, şaşkınlık veya tereddütle hedeften kayması | Savaşın şiddetlendiği anda bakışların dehşetle eksenden kayması bağlamı (Ahzâb 33:10) |
| زوغ / زَيْغٌ | Kalpteki art niyet, fitne arayışı ve eğrilik | Müteşabih ayetlerin peşine düşenlerin iç dünyasındaki çarpıklık bağlamı (Âl-i İmrân 3:7) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet ve idlâl meselesi | Kulun kendi iradesiyle sapması üzerine Allah'ın kalbi saptırması (izhâğ) ve adalet ilkesi | İradî sapmanın ilahî ceza olarak tescillenmesi |
| Fıkıh | Ahde ve emre bağlılık | Emredilen vazifeden ve sözleşme sınırlarından dışarı çıkmanın hukuki müeyyidesi | Sorumluluk çizgisini kasten terk etme |
| Tefsir | زوغ ve زيغ lafızlarının tahlili | Sebe 34:12 ayetindeki fiilin vâvî veya yâî asıldan gelişi ve kıraat vecihleri | İlahi iradeye başkaldıran cüzi iradenin yönelimi |
| Hadis | Ahir zaman fitneleri ve kalp | Kalplerin istikametten sapma tehlikesine karşı yapılan istiâzeler | Kalbin doğru hattan yana kayması tehlikesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve hidayet ekseni | İtikadî ve ahlaki inhiraf | İstikameti bozarak şirk veya nifaka kapı aralama | Dinin belirlediği ana akideden cüzi sapmaların zamanla kökleşmesi | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve hakikat arayışı | Metodolojik sapma | Doğru akıl yürütme çizgisinden sübjektif heveslere kayma | Nesnel delil yerine zannın ve hevanın ölçü alınması | Güçlü |
| Siyasi | Meşru otorite ve kamu düzeni | İtaatsizlik ve anarşi | Verilen görevi ve toplumsal sözleşmeyi sabote etme | Sistem içi nizamdan yana kayarak anarşik çözülmeye yol açma | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa kuralları ve adil bölüşüm | Yolsuzluk ve haksız temerküz | Meşru ticaret hattından gayrimeşru kazanca sapma | Şeffaf ve adil dolaşım ilkelerinden yana doğru kırılma üretme | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrusal yörüngeden açısal sapma (angular deviation / deflection) | Bir parçacığın veya dalganın kütleçekim ya da haricî bir kuvvet etkisiyle ana ekseninden saparak hiperbolik bir hatta kayması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik ve ahlaki sapma (anomie / social deviance) | Bireyin veya grubun normatif değerler dizgesinden koparak marjinalleşmesi ve hukuki çizginin dışına çıkması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca zihinsel bir şüpheye, entelektüel tereddüde veya soyut bir inançsızlığa indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün fiilî görevden kaçmayı, itaatten sapmayı, gözün ve kalbin pratik tavır alışlarındaki eksen kaymasını kuşatan bütüncül yapısı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Amelî ve ahlaki itaatsizliklerin arkasındaki yapısal sapmayı görmezden gelerek kavramı salt felsefi bir ihtilaf düzeyine hapsetmek |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık düzeninde ve ahlaki hayatta istikametin tek, sapmanın ise çok yönlü olduğunu; ilahi emirden kıl payı ayrılışların dahi helak edici sonuçlar doğuracağını gösterdiği için hayatidir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi görevlendirme ve itaat ayetlerinde, kalbin fitneye meylini anlatan uyarılarda ve savaş anındaki psikolojik sarsıntıları tasvir eden sahnelerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sapmanın tesadüfi bir kaza değil, iradî bir yöneliş ve meyil sonucu başladığını göstererek cebrî kadercilik anlayışını düzeltir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDoğrusal çizgiden, yoldan veya hedeften yana doğru eğrilerek, kıvrılarak çıkmak.
- Soyut anlamİlahi emirden, hakikat ekseninden ve adalet çizgisinden iradî yahut hevesî olarak sapmak.
- Sistematik karşılıkSistemin yörüngesel dengesini bozan açısal kırılma, normatif çizgiden ayrılma.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde belirlenmiş ideal istikamet vektörünü, zaman içindeki fiilî yönelim vektörünü, sapma açısını, ise doğru eksenden uzaklaşarak oluşan toplam kümülatif inhirafı temsil eder. Doğrusal hattan küçük bir açısal meyil bile zamanla sistem dışına çıkışla sonuçlanır.