سخط
س - خ - ط
KÖK- 4 geçiş
- 4 ayet
- 4 sîga
- 12 sözlük
Sekete çöküntü demektir. Sükut etmek susmak demektir. Sht (sin,hı,tı) birisine kızıp konuşmamak demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Sekete çöküntü demektir. Sükut etmek susmak demektir. Sht (sin,hı,tı) birisine kızıp konuşmamak demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR304 harfباب الخاء والسين والطاء معهما
س خ ط مستعمل فقط
سخط:
السُّخْط والسِّخَطُ: نقيض الرضا، والفِعْلُ: سَخِطَ يَسْخَطُ. وتَسَخَّطَه: بم يرض به.
وأَسْخَطه غيره إسخاطا، والمَسْخَطُ: مصدر من سَخِطَ، تقول: هذا مَسْخطةٌ، أي: من تعرض له سَخِطَ عليه. والسُّخْطُ والسَّخَطُ مثل: السُّقْم والسَّقَم، والعُدْم والعَدَم.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR142 harfالسُخْط والسَخَط: خلاف الرضا. وقد سَخِطَ، أي غضب، فهو ساخِطٌ. وأَسْخَطَهُ، أي أغضبه. ويقال: تَسَخَّطَ عطاءه، أي استقلَّه ولم يقع منه مَوقِعاً.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR648 harfخ س ط
سخط ، طخس
استعمل من وجوهه : سخط ، طخس .
سخط : قال الليث : يقال : سَخَطٌ وسُخْطٌ مثل
عُدْمٍ وعَدَم ، وهو نَقِيض الرِّضا ، والفعل
منه : سَخِطَ يَسْخَطُ .
ويقال : كُلَّما عَمِلْتُ له عَمَلاً تَسَخَّطَهُ _ أي :
لم يرتضه .
وأَسْخَطَنِي فلانٌ فسَخِطْتُ سخطاً .
طخس : ابن السكِّيت : يقال : إنه للَئِيمُ
الطِّخْسِ _ أي : لئيمُ الأَصْل ، وأنشد :
إنَّ امرَأً أُخِّرَ مِنْ إِصْرِنَا
أَلأَمُنَا طِخساً
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR240 harf- السخط والسخط: الغضب الشديد المقتضي للعقوبة، قال: ﴿إذا هم يسخطون﴾ [التوبة/58]، وهو من الله تعالى: إنزال العقوبة، قال تعالى: ﴿ذلك بأنهم اتبعوا ما أسخط الله﴾ [محمد/28]، ﴿أن سخط الله عليهم﴾ [المائدة/80]، ﴿كمن باء بسخط من الله﴾ [آل عمران/162].
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR203 harfس خ ط
سخط عليـه سخطـاً وسخطـاً وأنـا ساخـط وهـو مسخـوط عليـه وأسخطـه وأعطـاه قليـلاً فتسخطـه: لـم يرضـه وسخطـه وعطـاء مسخـوط: مكـروه.
والبـر مرضاة للرب مسخطة للشيطان.
ولا تتعرّض لسخطة الملك.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR560 harfالسُّخْطُ والسَّخَطُ: ضدّ الرِّضا مثل العُدْمِ والعَدَمِ، والفعل منه سَخِطَ يَسْخَطُ سَخَطاً. وتَسَخَّطَ وسَخِط الشيءَ سَخَطاً: كرهه. وسَخِطَ أَي غضب، فهو ساخِط. وأَسْخَطَه: أَغْضَبَه. تقول: أَسْخَطَني فلان فسَخِطْتُ سَخَطاً. وتسَخَّطَ عَطاءه أَي اسْتَقلَّه ولم يقع مَوْقِعاً. يقول: كلَّما عَمِلْت له عملاً تَسَخَّطه أَي لم يرضه. وفي حديث هِرَقْلَ: فهل يَرْجِعُ أَحد منهم سَخْطةً لدِينهِ؟ السَّخَطُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR165 harf* س خ ط * * السَّخَطُ * بفتحتين و * السُّخْطُ * بوزن القفل ضد الرضا وقد * سَخِط * أي غضب وبابه طرب فهو * سَاخِطٌ * و * أسْخَطَهُ * أغضبه و * تَسَخَّطَ * عطاءه استقله
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR1.050 harfالسخط، بالضم، كعنق مثال خلق وخلق، والسخط، مثال جبل، ذكر الجوهري الأولى والأخيرة، وفي اللسان: هو مثل العدم والعدم، والمسخط مثال مقعد، وهذه والثانية نقلهما الصاغاني، وأنشد لرؤبة:
بكل غضبان من التعـيط
منتفج الشجر أبي المسخط ضد الرضا، وهو الكراهة للشيء وعدم الرضا به، وقد سخط، كفرح، يسخط سخطا وتسخط، أي: كره وتكره. والمسخوط: المكروه، عن ابن دريد: وفي الأساس: عطاء مسخوط: مكروه. وسخط: غضب،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.181 harfسَخِطَ
1 سَخِطَ ذ , aor. سَخَطَ , inf. n. سَخَطٌ (S, * Msb, K *) [and مَسْخَطٌ, (see سُخْطٌ, below,)] He was, or became, displeased, or discontented; (S, * K, TA;) as also ↓ تسخّط; (K, TA;) syns. كَرِهَ and تَكَرَّهَ [the latter of which, app. referring particularly to ↓ تسخّط, properly and generally signifies, when intrans., he expressed, or showed, dislike, displeasure, disapprobation,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR369 harfسَخِطَ
سَخِطَ A ( n. ac. سَخَط 4 , مَسْخَط 17 )
a. [ acc. or 'Ala ], Was angry, displeased with.
أَسْخَطَ
أَسْخَطَ IV ,
a. Angered, displeased.
تَسَخَّطَ
تَسَخَّطَ V ,
a. [ acc. ], Was angry, displeased with; considered paltry ( present ).
سُخْط
سُخْط 3 , سَخَط 4 , سُخُط 10 , مَسْخَط 17 ,
a. Anger, displeasure.
سَخڤطَ
N. P. سَخڤطَ I ,
a. Odious, hateful.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR4.079 harfسخط
سَخِطَ - يَسْخَطُ - سَخَطُ - أَسْخَطَ - يُسْخِطُ
سَخِطَ - يَسْخَطُ + كائن + على آخر: ضد " رضي": يكرهه ويغضب عليه لفعل بدر منه تجاهه
سَخَط: على وزن " فـَعـَل" اسم فعل بمعنى مفعول من " سَخِطَ - يَسْخَطُ ": ما يكون بفعل " سَخِطَ - يَسْخَطُ ُ": مشاعر الكره والغضب على فعلة
أَسْخَطَ - يُسْخِطُ: ضد " أرضى " على وزن " أفـْعـَلَ " من " سَخِطَ -
Mücavir kökler22 mücavir (34 toplam)
- رضي
3 ortak ayet · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
- بأس
2 ortak ayet · Bes besese dağınık taşlar demektir
- لمز
1 ortak ayet · Remz özel işaret demektir
- تبع
2 ortak ayet · İnek yavrusu, dana demektir
- عطو
1 ortak ayet · Bölüşmede birisine düşen pay demektir
- بوأ
1 ortak ayet · Bve bye’den dönüşmüştür
- حبط
1 ortak ayet · Habte suyu kurumuş kuyu demektir
- صير
1 ortak ayet · Dönüşüm yeri
- كره
1 ortak ayet · Hoşlanmadı
- أوي
1 ortak ayet · Eveye kuş yuvası demektir
- قدم
1 ortak ayet · “Kudüm” ön demektir
- جهم
1 ortak ayet · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
Geçtiği ayetler(4)
ذَلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوَانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ
Hoşnutsuz ettiİşte böyle. Çünkü onlar, gerçekten Allah’ı gazaplandıran şeye uydular ve O’nu hoşnud edecek şeyleri çirkin karşıladılar. Bunun için O da onların amellerini boşa çıkardı.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سخط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | غضب, كره, مقت |
| Zıt Kök | رضي |
| Çekirdek Özet 1 | Bir duruma veya davranışa karşı içte biriken derin hoşnutsuzluk, öfke ve rızasızlığın dışa vurulması |
| Çekirdek Özet 2 | Allah'ın razı olmadığı amellere karşılık gelen ilahi ceza, gazap ve hoşnutsuzluk hali |
| Çekirdek Özet 3 | İlahi rıza ile ilahi azap arasındaki ahlaki ve ontolojik tercihin belirleyicisi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir insani duygu veya anlık öfke sayıp ilahi hüküm ve ceza boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سخ | İçten içe kaynama, hararet, çözülme ve sürtüşme; nitekim boyun eğdirme ve baskıyı ifade eden سخر kökünde de benzer bir sürtünme ve zorlama anlamı görülür. | ط | Kuşatma ve kesin sınır çizme imgesi taşıyan sesin eklenmesiyle içteki hararet ve hoşnutsuzluk hali, muhatabı cezalandırmaya ve kesin bir dışlamaya yönelen katı bir gazaba dönüşür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Tutunma, batma, sürtünme ve rahatsızlık uyandıran bir direnç oluşturma |
| خ | Çit, yarık (ikiz harf ح üzerinden türetme) | Ayırma, içsel çatlak, sınır çekme ve derin ayrışma |
| ط | Sepet, çark, kuşatma | Kuşatma, üzerine çökme, tamamlama ve kapsamına alma |
| سخط | Rahatsız edici bir ayrışmanın muhatabı bütünüyle kuşatarak cezaya ve dışlamaya dönüşmesi | İçsel direnç ve hoşnutsuzluğun derin bir çatlağa dönüşüp neticede muhatabın üzerine kesin bir rızasızlık ve ceza olarak çökmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimseye verilen az bir payı veya hediyeyi değersiz bularak reddetme, içe sinmeme, kabullenmeme ve bundan doğan hoşnutsuzluk hali. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde az bulunan paya karşı sergilenen hoşnutsuzluk ve rızasızlık bağlamında kullanılmıştır; şairin kendisine ayrılan payı küçümseyip kabul etmemesi durumunu ifade eder. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem metinlerinde ve Herakliyus hadisinde geçen «فهل يَرْجِعُ أَحد منهم سَخْطةً لدِينهِ؟» ifadesinde olduğu gibi, bir inancı veya durumu hoş görmeyip terk etme ve ona karşı rızasızlık duyma anlamında kullanılmıştır. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, el-Mufradāt ve erken hadis rivayetleri.
Sami etimolojik katman
Arapça سخط kökü, içsel hoşnutsuzluğun, öfkenin ve rızasızlığın bir nesneye veya duruma yönelerek onu dışlamasını ifade eder. Sami dilleri genelinde kök, fonetik olarak sert sessizlerin (س, خ, ط) birleşimiyle içsel hararet, kızgınlık ve çatışma semantiğini temsil eder. İbranice ve Süryanicede bu tam dizilişle birebir örtüşen yaygın bir kökten ziyade, içsel hiddet ve köpürmeyi anlatan köklerle akrabalık kurulabilir; ancak Arapçada kök, özellikle rızanın zıddı olarak ahlaki ve cezai bir nitelik kazanarak özelleşmiştir. Akatça gibi erken katmanlarda belirgin bir doğrudan soydaş formu tespit edilmemiş olup, kökün bu spesifik formu Merkez Sami dillerinde ve özellikle Klasik Arapçada rıza-öfke karşıtlığının temel kavramsal taşıyıcısı olarak gelişmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Lane’s Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | سخط | Rızanın zıddı olarak hoşnutsuz olma, payı az bulma ve öfke duyma yönünde gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami hararet/kızgınlık kökleri | İçsel gerilim ve hoşnutsuzluk bildiren fonetik akraba köklerle semantik yakınlık taşır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Lane.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سخط | Anlamlı | Hoşnutsuzluk, rızasızlık ve gazap | Hedef kök; içsel kabullenmeyiş ve ceza gerektiren öfke | Kur'an'da geçer |
| سطخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder |
| خسط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder |
| خطس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder |
| طسخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder |
| طخس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سخط | Merkez | Rızasızlık ve gazap | Rızanın tam zıddı olup muhatabın fiilini küçümseme, reddetme ve cezalandırma iradesi | İçsel hoşnutsuzluğun eyleme ve cezaya dönüşmesi |
| غضب | Komşu | Öfke ve celal | Doğrudan kabarma, coşma ve intikam iradesini öne çıkarır | Anlık veya genel kabarma halini anlatır, doğrudan payı az bulma ve rızasızlık bağlamı şart değildir |
| كره | Komşu | İstememe ve tiksinme | Bir şeyin nefse ağır gelmesi ve tabiatça sevilmemesi | Duygusal ve fıtri hoşlanmama halidir; cezalandırıcı bir irade barındırmayabilir |
| مقت | Komşu | Şiddetli nefret | Çirkin görülen bir fiilden dolayı duyulan derin tiksinti ve aşağılama | Ahlaki çirkinliğe duyulan yoğun aşağılayıcı öfke |
| رضي | Zıt | Rıza ve kabul | Gönül hoşnutluğu, kabullenme ve muhataptan razı olma | سخط kökünün semantik alandaki tam karşıtıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سخط | Hoşnutsuzluk ve gazap | Rızasızlık temelli, cezalandırmayı gerektiren öfke hali | Kesin |
| Latince | Indignatio, offensio | Haksızlığa karşı öfke, gücenme | Cezalandırıcı iradeyi kısmen karşılar fakat ilahi gazap boyutunu tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Displeasure, wrath, indignation | Hoşnutsuzluk, gazap | Displeasure rızasızlığı, wrath ise şiddetli gazabı karşılar | Kesin |
| Almanca | Missfallen, Zorn | Hoşnutsuzluk, hiddet | Missfallen rızasızlığı verirken Zorn cezalandırıcı gazap yönünü karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Mécontentement, courroux | Hoşnutsuzluk, öfke | İlahi ve insani hoşnutsuzluğun her iki yönünü de kısmen yansıtır | Güçlü |
Kaynak Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سَخِطَ / أَسْخَطَ | İlahi gazap ve ceza | Allah'ın hoşnutsuzluğunu celbeden davranışlar ve ilahi azabın hak edilmesi bağlamı (Âl-i İmrân 3:162, Mâide 5:80, Muhammed 47:28) |
| يَسْخَطُونَ | İnsani hoşnutsuzluk ve rızasızlık | Dünyalık pay, ganimet veya sadaka dağıtımında beklentisi karşılanmayan münafıkların tavrı (Tevbe 9:58) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfât-ı ilâhiyye | Allah'a «saḫat» nispet edilmesinin keyfiyeti; sıfatın hakiki gazap mı yoksa cezalandırma iradesi ve azap fiili mi olduğu tartışması | İlahi gazabın ceza ve intikam iradesi olarak tevil edilmesi |
| Fıkıh | Hükümlerin illeti ve haramlar | Allah'ın sahatına yol açan fiillerin tahrimen mekruh veya haram sayılması | İlahi rızanın zıddı olan ve cezayı mucip kılan ameller |
| Tefsir | Karşıtlık ekseni | رضي kökü ile سخط kökünün karşıtlığı; rıdvana tabi olanlarla sahatı yüklenenlerin mukayesesi | İnsanın nihai akıbetini belirleyen temel ilahi tutum ayrımı |
| Hadis | Ahlak ve takdir | Kadere rıza gösterme ve Allah'ın paylaştırdığı rızka itiraz etmeme; sahat gösterenin ilahi sahat ile karşılaşacağı uyarısı | Verilene razı olmama ve kadere isyan etme tutumu |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | İlahi hoşnutsuzluk | Haram sınırını belirleme | Allah'ın gazabına yol açan şirk ve fısk fiillerinin dışlanması | Kesin |
| İlmi | Hakikat tasdiki | Kabul edilmez tutum | Yanlışı eleme | Doğru bilgiye dayanmayan ve heva kaynaklı itirazların mahkum edilmesi | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve adalet | Meşruiyet kaybı | İtiraz ve hoşnutsuzluk | Adaletsiz yönetimlerin veya münafıkça yaklaşımların doğurduğu derin hoşnutsuzluk | Güçlü |
| İktisadi | Bölüşüm ve rızık | Paylaşım adaletsizliği | Doyumsuzluk ve itiraz | Sadaka ve ganimet bölüşümünde açgözlülükten kaynaklanan doyumsuzluk (Tevbe 9:58) | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Denge bozunumu ve negatif potansiyel | Kararlı durumun (stabilite/rıza) bozularak sistemde biriken ve boşalması gereken yüksek gerilim ve itme kuvveti | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal yabancılaşma ve meşruiyet krizi | Bireylerin veya sınıfların mevcut dağılım düzenini ve değerleri kabullenmeyerek kurumsal yapıya karşı derin hoşnutsuzluk beslemesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kavramı yalnızca bir kişinin diğerine duyduğu sıradan bir kırgınlık, kızgınlık veya psikolojik öfke haline indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İlahi adaletin ve ilahi kanunların çiğnenmesi neticesinde ortaya çıkan, doğrudan cezalandırma iradesi ve azapla sonuçlanan ontolojik ve ahlaki bir konumlanış. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde geçen ilahi «sahat» kavramını antropomorfik bir öfke patlaması sanmak yahut münafıkların sahatını (Tevbe 9:58) haklı bir talep gibi görerek bölüşüm ahlakını yanlış yorumlamak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın nihai hedef olarak sunduğu «ilahi rıza» (rıdvan) kavramının karşıt kutbunu kurar; insanın eylemlerinin ya rızaya ya da sahat ve cezaya varacağını kesin biçimde gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Münafıkların mal ve makam dağılımındaki tutumlarını anlatan ayetlerde (Tevbe 9:58) ve ilahi iradeye ters düşen amellerin akıbetini bildiren uyarılarda (Âl-i İmrân 3:162, Mâide 5:80, Muhammed 47:28). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinin sadece soyut bir sevgi ilişkisinden ibaret olduğu ve ilahi düzenin çiğnenmesinin bir cezai karşılığı (gazap/hoşnutsuzluk) bulunmadığı yönündeki gevşek yaklaşımları düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKendisine verilen payı az bularak kabullenmeme, tepkiyle geri çevirme ve içsel hoşnutsuzluğu dışa vurma.
- Soyut anlamRızanın zıddı olarak bir eyleme, değere veya hükme karşı oluşan derin rızasızlık, hoşnutsuzluk ve cezalandırıcı gazap hali.
- Sistematik karşılıkİlahi rıza vektörünün tam tersi yönde gelişen ve varlığı azaba sürükleyen negatif geri bildirim ve meşruiyet kaybı mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde kulun veya muhatabın eylemini temsil eder. rıza fonksiyonu olup, onun negatif simetriğidir, yani rızasızlık ve hoşnutsuzluk durumunu gösterir. eylemin meşruiyet ve kabul potansiyelinin sıfırın altına düşerek ilahi hoşnutsuzluk alanına girdiğini ifade eder. ise bu durumun sisteme yüklediği dengesizlik ve doğurduğu cezai yaptırım potansiyelini simgeler.